IV CSK 313/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 313/10

POSTANOWIENIE

Dnia 17 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku Marii K.

przy uczestnictwie Jadwigi S., Jana S,, Stanisława

S., Krzysztofa M. i Izabeli M.

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Jadwigi S.

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 29 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie 2 (drugim),

3 (trzecim), 4 (czwartym) i 5 (piątym) i przekazuje sprawę w tym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 stycznia 2009 r. ustanowił na rzecz

stanowiącej własność Marii K. nieruchomości położonej w G. przy ulicy S.,

obejmującej działkę nr 3/5, służebność gruntową drogi koniecznej na sąsiedniej

nieruchomości, obejmującej działkę nr 3/1, stanowiącej współwłasność Jadwigi S.,

Jana

S. i

Stanisława

S.,

polegającą

na

korzystaniu

z

wydzielonej

z nieruchomości obciążonej działki nr 3/6 o powierzchni 95 m2. Tytułem

wynagrodzenia ustanowił na rzecz nieruchomości obciążonej służebność gruntową

na nieruchomości władnącej, polegającą na korzystaniu przez każdoczesnego

właściciela z wydzielonej z tej nieruchomości działki nr 3/8 o powierzchni 328 m2.

Z ustaleń wynika, że właścicielami nieruchomości obejmującej działki nr 3/3,

3/4 i 3/5 byli Jadwiga i Bronisław S., którzy prowadzili na tej nieruchomości

gospodarstwo rolne. Umową przekazania gospodarstwa rolnego z dnia 24 lipca

1990 r. przenieśli własność działek 3/4 i 3/5 na rzecz wnioskodawczyni Marii K.

Wnioskodawczyni w 1995 r. sprzedała Izabeli i Krzysztofowi M. działkę nr 3/4,

pozostawiając sobie niezabudowaną działkę nr 3/5 o powierzchni 0,3401 ha.

Działka ta nie ma dostępu do drogi publicznej. Z drugiej strony działki znajduje się

rów, skarpa i tory kolejowe.

Bronisław S. zmarł 14 września 2006 r., spadek po nim nabyli synowie Jan

S. i Stanisław S. po 1/2 części, stając się wspólnie z

matką Jadwigą S.

współwłaścicielami nieruchomości stanowiącej działkę nr 3/3 o powierzchni 0.1012

ha, na której posadowiony jest budynek mieszkalny. Na całej swojej długości

działka ta ma dostęp do ulicy S.

Granica pomiędzy działką nr 3/3 i działką nr 3/5 biegnie bardzo blisko

budynku na działce 3/3, praktycznie przy samych schodach. Szambo obsługujące

ten budynek jest usytuowane na działce 3/5, znajduje się tam także budynek

gospodarczy i podwórko wykorzystywane przez uczestników S. Na działce 3/4,

stanowiącej własność małżonków M., znajdują się budynki, w tym związane z

prowadzoną działalnością gospodarczą (warsztat samochodowy i wulkanizacyjny).

Cała działka obsadzona jest wokół drzewami, a odległość od budynków do granicy

z działką 3/3 wynosi około 1,5 metra. Cały teren działki 3/4 od ulicy S. aż do garażu

posadowionego w głębi działki i nie ujętego na mapie jest wykorzystywany na

działalność gospodarczą.

Sąd Rejonowy rozważając możliwe warianty przebiegu drogi koniecznej

uznał, że nie jest możliwe – z uwagi na usytuowanie budynków i prowadzoną

działalność gospodarczą - wytyczenie jej na działce nr 3/4, będącej przedmiotem

umowy sprzedaży dokonanej przez wnioskodawczynię. Opierając się na opinii

biegłego geodety uznał, że droga konieczna może przebiegać wyłącznie przez

działkę nr 3/3, a najkorzystniejsze jest wyznaczenie jej na granicy z kolejną działką,

oznaczoną nr ewidencyjnym 5/1. Zdaniem Sądu, konieczne było wydzielenie

z działki uczestników S. pasa gruntu o szerokości 5 m. i powierzchni 95 m 2. Sąd

ocenił jako niewłaściwe, z uwagi na możliwość występowania konfliktów,

usytuowanie drogi koniecznej w miejscu dotychczas wykorzystywanym przez

wnioskodawczynię na dojazd do jej działki, pomiędzy budynkiem mieszkalnym na

działce nr 3/3 oraz granicą tej działki z działką nr 3/4.

Sąd Rejonowy uznał, że określone w art. 145 § 1 k.c. wynagrodzenie za

ustanowienie służebności drogi koniecznej nie musi być wyrażone w pieniądzu.

Możliwe jest ustanowienie jako wynagrodzenia służebności na nieruchomości

wnioskodawcy. Granica pomiędzy działką nr 3/3 i działką nr 3/5 przebiega tak

blisko budynku, że ogranicza swobodne korzystanie z nieruchomości uczestników

S. Na działce nr 3/5 usytuowane jest szambo i budynek gospodarczy ściśle

związane z działką nr 3/3, co powoduje, że celowym było ustanowienie służebności

polegającej na korzystaniu z wydzielonej z nieruchomości wnioskodawczyni działki

nr 3/8 o powierzchni 328 m2. W ocenie Sądu Rejonowego, o tyle, o ile zwiększy się

użyteczność działki nr 3/5, o tyle zwiększy się również użyteczność działki nr 3/3, a

jednocześnie zmniejszy się pole ewentualnych konfliktów na tle użytkowania obu

nieruchomości.

Na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestniczki Jadwigi S. Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 29 grudnia 2009 r. sprostował określone w powyższym

postanowieniu oznaczenie działki uczestników przez oznaczenie jej jako działkę nr

3/3, zamiast 3/1, oraz zmienił to postanowienie w ten sposób, że zobowiązał

uczestników S. do wycięcia i usunięcia z działki stanowiącej służebność drogi

koniecznej drzew i krzewów oraz innych roślin. Oddalił apelację uczestniczki

Jadwigi S. w pozostałej części oraz w całości apelację wnioskodawczyni.

Sąd Okręgowy podzielił dokonane ustalenia faktyczne oraz dodatkowo

ustalił, że na zaprojektowanej drodze koniecznej znajduje się roślinność, na

wycięcie której nie jest wymagana zgoda organu administracji samorządowej.

Uzasadnione jest zatem, zdaniem Sądu, zobowiązanie uczestników do wycięcia

i usunięcia drzew, krzewów i innych roślin, tak aby zatrzymali oni drewno

z wyciętych drzew. Wybór wariantu przebiegu drogi koniecznej uznał za

prawidłowy,

podzielił też ustalony przez Sąd

pierwszej instancji sposób

wynagrodzenia. Sąd Okręgowy wskazał, że usytuowanie drogi koniecznej na

działce nr 3/3 przy granicy z działką nr 5/1 za wynagrodzeniem w postaci innej

służebności uzasadnione jest brakiem dostępu działki nr 3/3 do drogi publicznej,

brakiem możliwości poprowadzenia drogi koniecznej przez działkę nr 3/4,

korzystaniem przez uczestników S. z budynku gospodarczego i szamba na działce

nr 3/5, w pobliżu granicy z działką nr 3/3 i nr 3/4, oraz najmniej konfliktogennym

usytuowaniem służebności drogi koniecznej o pow. 95 m 2 na działce nr 3/3 przy

granicy z działką nr 5/1.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wniosła uczestniczka

Jadwiga S. zaskarżając je w całości i opierając skargę na obydwu podstawach

uregulowanych w art. 3983 § 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła

naruszenie art. 145 § 1, 2 i 3 k.c. oraz art. 5 k.c. W ramach drugiej podstawy skargi

kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 382, 233 § 1, art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.

k.p.c. W konkluzji wnosiła o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podnoszone w skardze kasacyjnej liczne zarzuty w istocie sprowadzają się

do dwóch kwestii. Po pierwsze, skarżąca kwestionuje potrzebę ustanowienia

służebności drogi koniecznej w sytuacji, w której wnioskodawczyni posiadała

dostęp do drogi publicznej, lecz sama się go pozbawiła, sprzedając działkę nr 3/4.

Uwzględnienie jej żądania w takiej sytuacji stanowi, zdaniem skarżącej, naruszenie

art. 145 § 2 i art. 5 k.c., tym bardziej, że to właśnie wnioskodawczyni powoduje

konflikty, jej zachowanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, skoro

nie interesuje się chorą matką, a nadto żąda wyznaczenia drogi koniecznej

w miejscu najmniej dla skarżącej i pozostałych właścicieli działki nr 3/3 dogodnym.

Po drugie, sposób, w jaki została ustanowiona droga konieczna narusza art. 145

k.c., bowiem stanowi znaczne obciążenie działki nr 3/3, ogranicza jej użyteczność,

uwzględnia jedynie wygodę wnioskodawczyni, ponadto kosztem urządzenia tej

drogi zostali obciążeni właściciele tej działki.

Zarzuty dotyczące pierwszej kwestii nie mogą być uwzględnione. Zgodnie

bowiem z art. 145 § 1 k.c. właściciel nieruchomości pozbawionej odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej może żądać ustanowienia odpowiedniej służebności.

Nie może zostać pozbawiony takiej możliwości dlatego, że sam się pozbawił

dostępu do drogi publicznej sprzedając część swojej nieruchomości, ani dlatego, że

pozostaje w złych stosunkach z właścicielami sąsiedniej działki, czy nawet dlatego,

że nie opiekuje się chorą matką, która jest właścicielką sąsiedniej działki. Jedyną

bowiem przesłanką uwzględnienia żądania jest brak odpowiedniego dostępu do

drogi publicznej. Jak zaś wynika z ustaleń, działka nr 3/5 nie ma nie tylko

odpowiedniego, ale wręcz żadnego dostępu do drogi publicznej. Istniały zatem

podstawy do uwzględnienia żądania, natomiast sposób ustanowienia służebności

i inne podniesione przez skarżącą zarzuty podlegają ocenie w świetle art. 145 § 2

i 3 k.c.

Skarżąca zarzucała, że droga konieczna powinna być wyznaczona na

działce, którą wnioskodawczyni sprzedała. Przepis art. 145 § 2 k.c. istotnie

nakazuje rozważenie w pierwszym rzędzie możliwość przeprowadzenia drogi przez

grunty, które były przedmiotem czynności prawnej. Z niepodważonych ustaleń

jednak wynika, że taka możliwość nie istnieje, ten zarzut zatem również nie

znajduje uzasadnienia. Zasadne są natomiast pozostałe zarzuty. Z uzasadnienia

zaskarżonego orzeczenia wynika, że przy ustanawianiu służebności uwzględniony

został przede wszystkim wzgląd na wygodę wnioskodawczyni. Wyznaczona została

droga o szerokości 5 m., chociaż wnioskodawczyni nie wykazała, że dojazd do jej

działki wymaga wydzielenia aż tak szerokiego pasa gruntu. Taki przebieg drogi

budzi, jak zasadnie wskazała skarżąca, zastrzeżenia, jeśli uwzględni się fakt, że

działka obciążona nie przylega bezpośrednio do ulicy S., lecz jest oddzielona od

niej, podobnie jak sąsiednie działki, drogą lokalną o szerokości 3,5 m. Jeżeli zatem

dojazd do działek położonych przy ul. S. wymaga wjazdu na drogę lokalną o

szerokości 3,5 m, to nie ma uzasadnienia wytyczenie na gruncie skarżącej drogi

koniecznej o szerokości znacznie większej. Nie uzasadnia też takiego przebiegu

drogi fakt, że przy granicy działek 5/1 oraz 3/3 możliwy jest bezpośredni wjazd na

ul. S., bowiem na drodze lokalnej w tym miejscu usytuowany jest wlot, wobec czego

wnioskodawczyni nie musiałaby z tej drogi lokalnej korzystać. Trzeba jednak

zwrócić uwagę, że w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. „odpowiedni” dostęp do drogi

publicznej nie oznacza dostępu najbardziej dogodnego. Przy wyborze właściwego

wariantu przebiegu drogi nie można nie uwzględnić faktu, że wnioskodawczyni

sprzedając działkę nr 3/4 nie zadbała o zapewnienie sobie dojazdu do drogi

publicznej, zakładając z góry, że będzie korzystać z dojazdu przez działkę nr 3/3.

Tymbardziej zatem nie jej wygoda, ale najmniejsze ograniczenie praw majątkowych

właścicieli działki obciążonej musi być brane pod uwagę. Wzgląd na potrzeby

działki władnącej nie może przekraczać rozsądnej miary.

Trafnie zarzucała skarżąca, że sposób, w jaki została ustanowiona

służebność nie uwzględnia określonej w art. 145 § 2 k.c. przesłanki, jaką jest jak

najmniejsze obciążenie gruntów, przez które droga ma prowadzić. Z ustaleń

wynika, że na działce obciążonej znajdują się już dwa wjazdy z drogi lokalnej, jeden

wykorzystywany wyłącznie na dojazd do garażu, oraz drugi usytuowany przy

granicy z działką nr 3/4, z którego zresztą wnioskodawczyni dotychczas korzysta.

Od tego wjazdu prowadzi przejazd do jej działki. Wyznaczenie drogi przy granicy

działki nr 3/5 oznacza konieczność wykonania trzeciego wjazdu i zajęcia pod drogę

trzeciego

pasa

Z uzasadnienia

gruntu,

co

zaskarżonego

niewątpliwie

orzeczenia

obniża

nie

użyteczność

wynika,

czy

tej

działki.

taki

sposób

przeprowadzenia drogi w najmniejszym stopniu ją obciąża. Orzeczenie nie określa,

kto miałby i na czyj koszt wykonać bramę wjazdową. Sąd drugiej instancji nakazał

natomiast właścicielom działki nr 3/3 usunięcie drzew i krzewów z przeznaczonego

na drogę pasa gruntu, co oznacza w istocie obciążenie ich kosztami urządzenia

drogi. Nie znajduje to żadnego uzasadnienia w sytuacji, w której z drogi tej miałaby

korzystać wyłącznie wnioskodawczyni. Zasadnie skarżąca powołuje się na

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 7 lutego 2002 r.,

zgodnie z którym ewentualne dodatkowe koszty

I CKN 573/00 (nie publ.),

niezbędne dla urządzenia drogi koniecznej powinni ponieść zainteresowani jej

ustanowieniem.

Sąd drugiej instancji wskazując, że przyjęty wariant przebiegu drogi

koniecznej może prowadzić do wyeliminowania ewentualnych konfliktów, nie

odniósł się do stanowiska uczestników postępowania, że wyrażają zgodę na

przebieg drogi pomiędzy ich budynkiem a granicą z działką nr 3/4, bowiem dla nich

jest to najmniej uciążliwe, a odległość budynku od granicy (ponad 8 m.) umożliwia

jej wyznaczenie. Do eliminowania ewentualnych konfliktów prowadzi raczej zgoda

na konkretny przebieg drogi, niż jej wyznaczenie w miejscu, dla którego tej zgody

brak.

Sąd Okręgowy pominął dowód z zeznań uczestników S. i nie odniósł się w

uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia do podnoszonych przez nich zarzutów, w

tym

także

zarzutu,

że

przyjęty

przez

Sąd

pierwszej

instancji

wariant

przeprowadzenia drogi koniecznej pozbawia ich możliwości prowadzenia na działce

jakiejkolwiek działalności gospodarczej. Oznacza to także zasadność zarzutów

podnoszonych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Naruszenie regulujących

postępowanie drugo instancyjne art. 382 i 233 § 1 w związku z art. 391 k.p.c.,

a także art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. oznacza konieczność uchylenia

zaskarżonego postanowienia w całości (poza postanowieniem w przedmiocie

sprostowania zawartym w pkt 1) i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.