Supreme Court dismisses appeal as transfer of building right to perpetual use was legally impossible without administrative decision.

Sygn. akt IV CSK 311/10

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku Renaty J.

przy uczestnictwie Gabrieli D., Haliny J., Romana J.

i Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta G.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 24 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temu

sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Renata J. wniosła 2 listopada 2004 r. o połączenie i zamknięcie dawnych

ksiąg 1721 i 172 oraz o założenie w ich miejsce księgi wieczystej i wpisanie

spadkobierców osób wpisanych w księdze dawnej 172.

Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2006 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

stwierdzając istnienie przeszkody w dokonaniu wpisu w zakresie wykazania

następstwa prawnego po spadkodawcy Klausie J.

W związku z usunięciem tej przeszkody, Sąd Okręgowy na skutek apelacji

wnioskodawczyni,

postanowieniem

z

dnia

września

2006

r.

uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Sąd pierwszej instancji badając księgi wieczyste 171 i 172 ustalił, że

jako właściciel nieruchomości oznaczonych numerami działek 533 i 534 wpisany

jest Skarb Państwa. W 1934 r. ustanowiono na tym gruncie prawo zabudowy na

rzecz Franza J., Klausa J. oraz Manfreda J., co zostało ujawnione w założonej dla

tego prawa księdze 172. Na podstawie przedłożonych dokumentów nie można było

– według Sądu -jednoznacznie stwierdzić, iż osoby, które według wniosku mają być

wpisane jako uprawnione w księdze wieczystej, nabyły przedmiotowe prawa

w podanych przez wnioskodawczynię udziałach.

Tego stanowiska nie podzielił Sąd Okręgowy który postanowieniem z dnia

6 maja 2008 r. z apelacji wnioskodawczyni uchylił postanowienie Sądu pierwszej

instancji. W wyniku kolejnego, ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy tak

samo negatywnie ocenił wniosek podkreślając, że wnioskodawczyni przedstawiła,

wbrew treści art. 31 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, jedynie kserokopię

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Marii J.

Postanowieniem z dnia 24 września 2009 r. Sąd okręgowy oddalił apelację

jaką wniosła wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 27

marca 2009 r. i to nie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia. Biorąc pod uwagę stan rzeczy z chwili orzekania przez Sąd drugiej

instancji, przeniesienie wpisu prawa zabudowy ustanowionego na podstawie

przepisów kodeksu cywilnego niemieckiego, które obowiązywało na obszarze

Miasta G., i wpisanie wnioskodawczyni i uczestników postępowania jako

uprawnionych z tytułu prawa zabudowy stało się bezprzedmiotowe, albowiem

prawo to w dniu 4 czerwca 2009 r. wygasło i nie zostało przekształcone w

użytkowanie wieczyste. Jak wskazał Sąd Okręgowy, zgodnie z art. 209 ustawy z

dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r., Nr 261,

poz. 2603 ze zm.) osoby, które uzyskały prawo zabudowy nieruchomości

ustanowione przed dniem wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o

prawie zabudowy (Dz. U. Nr 50, poz. 280) mogą żądać przekształcenia tego prawa

w użytkowanie wieczyste. Przekształcenie to następuje w drodze decyzji

właściwego organu, która stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej. Takiej

decyzji wnioskodawczyni nie przedstawiła pomimo, iż na rozprawie przed Sądem

drugiej instancji wnosiła o ujawnienie jej, jak i uczestników postępowania jako

użytkowników wieczystych.

Wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu

Okręgowego. Zarzuciła w niej naruszenie art. 29 ustawy o księgach wieczystych i

hipotece przez pominięcie, że wpis deklaratoryjny ma moc wsteczną od chwili

złożenia wniosku o jego dokonanie; naruszenie art. 628 8 § 1 i 2, art. 6269 k.p.c. oraz

§ 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 lipca 1986 r. w

sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych założonych przed dniem 1 stycznia 1947 r.

oraz utraty mocy prawnej niektórych takich ksiąg (Dz. U. Nr 28, poz. 141) przez ich

błędne zastosowanie a także naruszenie art. 40 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o

gospodarce terenami w miastach i i osiedlach (Dz. U. Nr 22, poz. 159 - dalej jako

u.g.t.m.o.) oraz § 8 rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 26

stycznia 1962 r. (Dz. U. 1962, Nr 15, poz. 67) w sprawie zmiany niektórych praw

gmin do gruntu na prawo wieczystego użytkowania lub użytkowania przez

pominięcie. że prawo zabudowy uległo przekształceniu w prawo użytkowania

wieczystego.

Na tej podstawie uczestnik wnosił o uwzględnienie skargi kasacyjnej

i uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku

o założenie nowej księgi wieczystej oraz przeniesienie wpisu prawa zabudowy

i wpisanie jako uprawnionych wnioskodawczynię i uczestników postępowania ma

to, czy przy rozpoznawaniu wniosku o wpis w księdze wieczystej decydujące

znaczenie ma zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c. stan rzeczy z chwili orzekania czy też –

wobec szczególnego charakteru postępowania o wpis w księdze wieczystej –

należy na podstawie przytoczonych w skardze kasacyjnej: art. 29 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr

124, poz. 1361 ze zm.) w związku z art. 6266 § 1, 6268 § 2 k.p.c. uznać, że przy

wpisie do księgi wieczystej decyduje stan rzeczy z chwili złożenia wniosku.

Tak sformułowane zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt III CZP 80/09, OSNC

2010, z. 6, poz. 84), której nadał moc zasady prawnej. Sąd Najwyższy przyjął,

że sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem

rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością jego wpływu. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną stanowisko to akceptuje

i nie zamierza od niego odstąpić (art. 62 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r.

o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.). Słusznie zatem zarzuca

się Sądowi drugiej instancji, iż odmówił wpisu terminowego prawa zabudowy,

ustanowionego na podstawie rozporządzenia Rządu Rzeszy z dnia 15 stycznia

1919 r. o prawie zabudowy (Dz. U. Rzeszy str. 72), tylko dlatego, że prawo to,

istniejące w chwili złożenia wniosku, w chwili zamknięcia rozprawy w drugiej

instancji już wygasło.

Postępowanie wieczystoksięgowe jest uregulowane w kodeksie postępowania

cywilnego jako odrębna kategoria postępowania nieprocesowego z zakresu prawa

rzeczowego. W braku przepisów szczególnych, z mocy art. 13 § 2 k.p.c., mają do

niego odpowiednie zastosowanie przepisy o procesie. Oznacza to między innymi

obowiązywanie w postępowaniu wieczystoksięgowym przed Sądem drugiej instancji

wynikającego z art. 383 zd. 1 k.p.c. zakazu rozszerzania żądania wniosku bądź

występowania

z

nowymi

wnioskami.

Jest

to

wystarczający

argument

usprawiedliwiający odmowę uwzględnienia wniosku o wpis współuprawnionych do

użytkowania wieczystego, przekształconego w ten sposób dopiero w postępowaniu

apelacyjnym, bez względu na jego merytoryczną zasadność.

Sąd drugiej instancji odniósł się jednak do kwestii przekształcenia prawa

zabudowy w użytkowanie wieczyste a pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej

zmierzają do wykazania, że doszło do normatywnego przekształcenia prawa

zabudowy ustanowionego przed wejściem w życie dekretu z dnia 26 października

1945 r. o prawie zabudowy (Dz. U. Nr 50, poz. 280) w prawo użytkowania

wieczystego. W związku z tym trzeba podnieść, że według art. 40 u.g.t.m.o.

istniejące w dniu wejścia w życie ustawy prawa własności czasowej, prawa

zabudowy i prawa wieloletniej dzierżawy stają się prawem użytkowania wieczystego

w przypadkach i na warunkach określonych w rozporządzeniu wykonawczym.

Rozporządzenie Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 26 stycznia 1962 r.

w sprawie zmiany niektórych praw do gruntu na prawo wieczystego użytkowania lub

użytkowania (Dz. U. Nr 15, poz. 67) określiło warunki i przypadki zmiany prawa

zabudowy w prawo użytkowania wieczystego. Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd

Administracyjny w Warszawie w uchwale z dnia 14 października 1996 r. (sygn. akt

OPK 21/96, ONSA 1997/2/57), rozporządzenie ustaliło dwa tryby zmiany prawa

zabudowy w prawo użytkowania wieczystego: zmianę tych praw z mocy prawa

stosownie do przepisu § 2 w stosunku do prawa zabudowy ustanowionego

na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o prawie zabudowy (Dz. U. Nr

50, poz. 280) i dekretu z dnia 26 października 1945 r. o tzw. gruntach warszawskich

oraz

zmianę

na

podstawie

decyzji

organu

gospodarki

mieszkaniowej

(§ 8 rozporządzenia), co dotyczyło prawa zabudowy ustanowionego przed dniem

października

1945

r.,

czyli

prawa,

o którego

wpisanie

ubiega

się

wnioskodawczyni w niniejszej sprawie. Według cytowanego w skardze kasacyjnej

§ 8 rozporządzenia, wydanie decyzji w sprawie zmiany prawa powinno nastąpić

z urzędu, ale po ustaleniu, że zmiana ta nie narusza planu zagospodarowania

przestrzennego. Konieczne zatem było w każdym wypadku badanie, czy dokonanie

zmiany prawa zabudowy w prawo użytkowania wieczystego nie koliduje z planem

zagospodarowania przestrzennego, a następnie - po dokonaniu odpowiednich

ustaleń faktycznych - wydanie decyzji merytorycznej, która miała charakter

konstytutywny. Brak takiej decyzji oznaczał niedokonanie zmiany praw. Podobny

tryb przekształcenia w drodze decyzji właściwego organu, który określa także

warunki użytkowania wieczystego, został przyjęty w art. 209 ustawy z dnia 21

sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r.,

Nr 102, poz. 651 ze zm.). Jak ustalił Sąd drugiej instancji wnioskodawczyni nie

przedstawiła dowodu, że w czasie obowiązywania ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.

o gospodarce terenami, to jest do dnia 1 sierpnia 1985 r., upoważniony organ

administracji wydał decyzję w przedmiocie zmiany prawa zabudowy w prawo

użytkowania wieczystego, w związku z czym, o ile w późniejszym okresie nie

wydano w tym przedmiocie decyzji administracyjnych lub nie doszło do innych

zdarzeń prawnych, które mogły mieć wpływ na istnienie lub przekształcenie prawa

zabudowy, do tego prawa mają zastosowanie zasady określone w art. XXXVII i XL

ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny

(Dz. U. Nr 16, poz. 94 ze zm.).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.