IV CSK 305/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 305/07

POSTANOWIENIE

Dnia 30 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K.K.

przy uczestnictwie W.K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 25 kwietnia 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżone

postanowienie

w

punkcie

(drugim)

w części oddalającej apelację co do podziału gospodarstwa

rolnego

i

w

tym

zakresie

przekazuje

sprawę

Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 31 stycznia 2007 r. Sąd Rejonowy w T. dokonał

podziału

gospodarstwa rolnego byłych małżonków K. i W.K. w ten sposób, że

cztery działki wchodzące w skład tego gospodarstwa przyznał na wyłączną

własność wnioskodawczyni, zaś pozostałe dwie działki oraz ruchomości przyznał

uczestnikowi postępowania oraz zasądził od uczestnika postępowania na rzecz

wnioskodawczyni kwotę 53.243,69 złotych tytułem zwrotu połowy pożytków

pobranych przez uczestnika ze wspólnego gospodarstwa w okresie od dnia 1 lipca

2004 r. do dnia 30 czerwca 2006 r. i wyrównania udziału wnioskodawczyni we

wspólnym majątku. Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w T. oddalił

apelację uczestnika postępowania w części odnoszącej się do kwestionowania

zasady podziału w naturze i żądania zmiany orzeczenia Sądu Rejonowego przez

przyznanie

całego

gospodarstwa

rolnego

skarżącemu,

natomiast

przyznał

uczestnikowi postępowania rację co do określonego błędu rachunkowego

rzutującego na ustalenie wartości pobranych przez uczestnika postępowania

pożytków i w tym zakresie zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji w zakresie

wysokości należnej wnioskodawczyni od uczestnika postępowania dopłaty z tytułu

wyrównania udziałów i zwrotu połowy pożytków. Sąd Okręgowy podzielił

stanowisko Sądu Rejonowego, że racjonalny i zgodny z zasadami prawidłowej

gospodarki rolnej, a także najbardziej sprawiedliwy, jest podział gospodarstwa

rolnego stron i to zarówno co do zasady, jako sposób zniesienia współwłasności,

jak i co do formy wyrażającej się przyznaniem każdej ze stron określonych działek.

Sąd Okręgowy

uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie istniała potrzeba

powoływania biegłego ze względu na treść art. 619 § 2 k.p.c., ponieważ

wymieniony przepis dotyczy tylko sposobu podziału gospodarstwa rolnego a

sposób podziału w niniejszej sprawie determinowany był faktem, iż gospodarstwo

rolne stron składało się z kilku odrębnych nieruchomości mających odrębne księgi

wieczyste. Ponadto wskazał, że podział gospodarstwa rolnego w rozpoznawanej

sprawie nie jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki, ponieważ zasady

prawidłowej gospodarki nie zostały ustawowo zdefiniowane i nie pozostają w

bezpośrednim związku przyczynowym z obszarem gospodarstwa. Wyraził też

pogląd, że powstałe w wyniku podziału w niniejszej sprawie odrębne gospodarstwa

rolne mają kilkunastohektarowe powierzchnie, „jakich jest zbyt dużo”.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zaskarżył oddalenie apelacji

w przedmiocie podziału gospodarstwa rolnego i zarzucił naruszenie przepisów

postępowania - art. 619 § 2, 619 § 1 i 623 k.p.c. przez błędną wykładnię art. 619

§ 2 k.p.c. oraz niewłaściwe zastosowanie wymienionych przepisów przez

zaniechanie zasięgnięcia opinii biegłych co do sposobu podziału gospodarstwa

rolnego, a także co do samej dopuszczalności podziału oraz przyjęcie,

że orzeczony podział nie pozostaje w sprzeczności z interesem społecznogospodarczym, a ponadto - na ustaleniu w sposób wadliwy powierzchni działki nr

205/02. Zarzucił też naruszenie prawa materialnego - art. 211 i 213 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie tych przepisów w sytuacji, gdy dokonany podział

gospodarstwa rolnego jest sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

rzeczy i zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Uczestnik postępowania wnosił

o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w T. w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za oczywiście uzasadnioną.

Za

prawidłową należy przyjąć tylko taką wykładnię art. 619 § 2 k.p.c.,

zgodnie z którą zasięgnięcie opinii biegłych jest obligatoryjne nie tylko co do formy

podziału ale także co do samej dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego

(por. orzeczenie SN z dnia 18 września 1951 r. C. 549/50, NP 1953, nr 5, str. 85).

Ma to związek z patronującą podziałowi gospodarstwa rolnego zasadą prawidłowej

gospodarki rolnej, dla której przeszkodą, wymagającą posiadania wiedzy

specjalistycznej (art. 278 § 1 k.p.c.), może być sam podział jako taki (art. 213 k.c.),

jak również sposób podziału nie uwzględniający wszystkich okoliczności (art. 623

k.p.c.), do których należy zaliczyć m.in. usytuowanie gruntów rolnych w stosunku

do budynków mieszkalnych i gospodarczych jak również poszczególnych, odrębnie

położonych gruntów względem siebie, dogodność dojazdu, planowany sposób

wykorzystania gruntów rolnych, techniczne możliwości faktycznego prowadzenia

gospodarstwa rolnego oraz dotychczasowe zaangażowanie w jego prowadzenie

przy uwzględnieniu priorytetowego traktowania współwłaściciela, który dotychczas

nim się zajmował (art. 214 § 1 i 2 k.c.). Okoliczność, że gospodarstwo rolne składa

się z kilku wydzielonych ewidencyjnie działek oraz, że dla różnych części

gospodarstwa powadzone są odrębne księgi wieczyste niewątpliwie sprzyja

technice podziału jednakże nie ma istotnego znaczenia dla oceny, czy wydzielone,

przy

zastosowaniu

tego

kryterium,

gospodarstwa

gwarantują

racjonalne

prowadzenie każdego z nich i nie może przesądzać o zaniechaniu korzystania

przez Sąd z opinii biegłych. Nie miał tego na względzie Sąd Okręgowy

w zaskarżonym postanowieniu, w którym ponadto wyraził stanowisko wewnętrznie

sprzeczne odnośnie do dopuszczalności podziału ponad trzydziestohektarowego

gospodarstwa rolnego na dwa kilkuhektarowe przy jednoczesnym wskazaniu,

że tych ostatnich jest zbyt dużo.

Z przedstawionych względów, uznając za oczywiście zasadne zarzuty skargi

kasacyjnej odnośnie do naruszenia art. 619 § 2 i 623 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżone postanowienie w części dotyczącej podziału gospodarstwa rolnego

i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego

rozpoznania, w trakcie którego, przy ewentualnym ponownym dopuszczeniu

podziału, Sąd Okręgowy uwzględni prawidłowy obszar działki nr [...].

Wobec nie zaskarżenia przez uczestnika postanowienia Sądu Okręgowego,

w pkt 1 oraz braku integralnego związku przedmiotu zaskarżenia z problematyką

rozliczenia pożytków i wyrównania nakładów (w razie przyznania uczestnikowi na

własność całego gospodarstwa rolnego kwota należna wnioskodawczyni może

jedynie ulec zwiększeniu) Sąd Najwyższy orzekał tylko w granicach apelacji

(por. postanowienie SN z dnia 28 marca 2003 r. IV CKN 1961/00 - nie publ.; LEX nr

80241).

Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prawa materialnego były

przedwczesne wobec nienależytego wyjaśnienia w zaskarżonym postanowieniu

kwestii dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego stron i jako takie nie

zasługiwały na rozważenie. Nie zmienia to w niczym oceny skargi kasacyjnej jako

usprawiedliwionej z innych, wcześniej przedstawionych względów.

Mając to na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398 15 § 1

k.p.c.). O kosztach orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.