IV CSK 304/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 304/08

POSTANOWIENIE

Dnia 19 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśniczego

o założenie księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 14 kwietnia 2008 r., sygn. akt I[...],

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w B. z dnia 19 marca 2008 r. i przekazuje temu

Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2008 r. oddalił

apelację od postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 19 marca 2008 r.,

oddalającego wniosek Skarbu Państwa – Nadleśniczego o założenie księgi

wieczystej dla nieruchomości leśnej położonej w obrębie wsi K., składającej się z

działek o szczegółowo podanych numerach geodezyjnych.

Do wniosku dołączone zostały następujące dokumenty: wypis z rejestru

gruntów,

fragment

mapy,

decyzja

Wojewody

z

dnia

grudnia

1980 r.

zatwierdzająca projekt scalania gruntów wsi K., a także trzy decyzje Naczelnika

Gminy w B. z dnia 11 grudnia 1980 r., 8 marca 1982 r. i 29 sierpnia 1985 r. oraz

decyzja Urzędu Gminy w B. z dnia 18 lipca 1983 r. wraz z dołączonymi do tych

decyzji protokołami zdawczo-odbiorczymi dotyczącymi przejęcia działek na rzecz

Lasów Państwowych Nadleśnictwa.

W ocenie Sądu Rejonowego (sądu wieczystoksięgowego), zaakceptowanej

przez Sąd Okręgowy, wniosek o założenie księgi wieczystej nie spełniał wymagań

wskazanych w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece, dalej jako „u.k.w.h.” (Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) oraz

w § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów, dalej jako:

„r.p.k.w.” (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.). Z dołączonych do wniosku

dokumentów, które posiadają charakter jedynie ewidencyjny i techniczny nie wynika

bowiem, aby Skarb Państwa był właścicielem przedmiotowych nieruchomości.

Skarb Państwa powinien wykazać, że dysponował tytułem własności do działek,

które wniósł do scalenia i za które otrzymał ekwiwalent w postaci działek objętych

wnioskiem o założenie księgi wieczystej. Sąd ten podniósł ponadto, że nie było

podstaw do wydania zarządzenia o obwieszczeniu publicznym w trybie § 24

r.p.k.w., skoro postępowanie przewidziane tym przepisem może mieć miejsce tylko

wtedy, gdy zakładana jest księga wieczysta, a prawo własności tego kto ma być

wpisany nie zostało dostatecznie wykazane. Obwieszczenie – podkreślił Sąd

Okręgowy - nie może zastępować w całości obowiązku wykazania tytułu własności

ani nie jest sposobem nabycia własności.

Skarga kasacyjna oparta została na podstawie naruszenia § 24 r.p.k.w.

przez jego niezastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy trafnie podniósł, że przepisy art.16 ust.1 ustawy z dnia

24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 3, poz. 13) oraz art. 29

ust. 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów, dalej jako:

„u.s.w.g.” (Dz.U. Nr 178, poz. 1749 ze zm.), na który powołał się wnioskodawca,

odnoszą się do sytuacji, gdy prawo własności jest ujawnione w księdze wieczystej,

a wskutek wymiany zmienia się właściciel nieruchomości. Przepis art. 29 ust. 1

u.s.w.g. dotyczy więc ujawnienia nowego stanu prawnego i nie stanowi pierwotnego

tytułu własności do nieruchomości. Wiążącym skutkiem scalenia jest to, że

wszystkie osoby zainteresowane tracą prawo własności lub inne prawa do gruntu

dotychczasowego, zachowują natomiast w tym samym rozmiarze prawa do

wydzielonego w drodze scalenia gruntu ekwiwalentnego.

Nie można jednak zaakceptować stanowiska Sądu Okręgowego, że

wylegitymowanie się przez wnioskodawcę decyzją zatwierdzająca projekt wymiany

gruntów nie uprawdopodabnia jego praw do wskazanych w tej decyzji gruntów na

tyle,

aby

możliwe

było

zastosowanie

uzupełniającego

postępowania

przewidzianego w § 24 ust. 1 r.p.k.w.

Zakresem działania tego przepisu jest sytuacja, gdy osoba składająca

wniosek o założenie księgi wieczystej dysponuje dokumentami wskazującymi, że

najprawdopodobniej jest właścicielem jednakże nie są to dokumenty wystarczające

do założenia księgi wieczystej i wpisania jej prawa w trybie „zwykłym”. Przepis ten

ma

zatem

zastosowanie

wtedy,

gdy przedstawione

przez

wnioskodawcę

dokumenty nie wykazują w sposób dostateczny prawa własności, lecz jedynie

uprawdopodabniają w wysokim stopniu prawo własności nieruchomości.

Sądy obu instancji odmawiając zastosowania § 24 r.p.k.w. stwierdziły, że

wnioskodawca powinien wykazać, że dysponował tytułem własności do działek,

które wniósł do scalenia i za które otrzymał ekwiwalent w postaci działek objętych

wnioskiem o założenie księgi wieczystej. W ocenie Sądu Okręgowego tytuł

własności do wszystkich działek uzyskanych przez wnioskodawcę w wyniku

scalenia można wykazać, wskazując tytuł własności do wszystkich działek

wniesionych do scalenia. Stawianie takiego wymagania w sytuacji, gdy

wnioskodawca dysponuje decyzjami zatwierdzającymi projekt scalania gruntów,

pozbawiałoby praktycznego znaczenia § 24 r.p.k.w. Decyzje zatwierdzające projekt

scalania gruntów właśnie dlatego, że nie przesądzają tytułu własności do gruntów,

ale - co należy podkreślić - uprawdopodabniają w wysokim stopniu prawo

własności nieruchomości uzyskanej w trybie postępowania scaleniowego, stanowią

usprawiedliwioną podstawę zarządzenia obwieszczenia publicznego, o którym

mowa w § 24 r.p.k.w.

Podobnie należy ocenić sytuację, w której w skład działki powstałej

w wyniku odnowienia operatu wchodzą grunty, których stan prawny wynika

z wydanych przed wielu laty decyzji, nie zawierających wprawdzie stwierdzenia

prawomocności, lecz – jak wynika z zapisów w operacie gruntów – faktycznie

realizowanych. Zastosowanie powyższego przepisu nie następuje jednak wprost,

lecz na podstawie odesłania zawartego w nadal obowiązującej ustawie z dnia

17 lutego 1960 r. o utracie mocy prawnej niektórych ksiąg wieczystych, dalej

określanej jako „u.m.p.k.w.” (Dz.U. nr 11 poz. 67 ze zm.). Ustawa ta w art. 3 i 4

nakazuje dla nieruchomości, które były objęte postępowaniem wymiennym, a nie

miały urządzonych ksiąg wieczystych, których księgi utraciły moc prawną, zaginęły

albo uległy zniszczeniu, założenie ksiąg z urzędu (art. 3). Postępowanie toczy się

według przepisów dotyczących zakładania ksiąg wieczystych dla nieruchomości,

które nie miały urządzonych ksiąg (art. 4 ust. 1). Odesłanie to kieruje aktualnie do

§ 19 i nast. r.p.k.w., a zatem także do § 24 r.p.k.w., co wynika bezpośrednio

z treści art. 4 ust. 1 u.m.p.k.w., w którym wprowadzona została zmiana w stosunku

do unormowania zawartego w § 24 ust. 2 w zw. z ust. 1 pkt 3 r.p.k.w., polegająca

na

określeniu

sztywnego

3-miesięcznego

terminu

do

zgłaszania

praw

podlegających wskazaniu w obwieszczeniu. Nie ma przeszkód, aby postępowanie

zapoczątkowane zostało wnioskiem zainteresowanej strony.

Z zestawienia powyższych przepisów wynika,

że

w postępowaniu

wieczystoksięgowym - gdy wniosek dotyczy założenia księgi wieczystej dla

nieruchomości,

utworzonej

w

wyniku

przeprowadzonego

postępowania

wymiennego - badaniu podlega tytuł prawny wnioskodawcy do nieruchomości,

w zamian za którą otrzymał nieruchomość zamienną oraz decyzja zatwierdzająca

projekt wymiany gruntów, jako podstawa wpisu praw do nieruchomości otrzymanej

po wymianie. Jeżeli brak jest dokumentów wykazujących w dostateczny sposób

tytuł własności do pierwotnej nieruchomości, natomiast została przedłożona

decyzja o zatwierdzeniu projektu wymiany gruntów – zachodzą podstawy do

przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego przewidzianego

w § 24 ust. 1 r.p.k.w. ze zmianą wynikającą z art. 4 ust. 1 u.m.p.k.w. Jeżeli prawa

wnioskodawcy nie zostaną zakwestionowane możliwe będzie dokonanie żądanego

wpisu na podstawie decyzji zatwierdzającej projekt scalania gruntów i dołączonych

do niej dokumentów, a także obwieszczenia, o którym mowa w § 24 r.p.k.w., jeśli

zaś zostaną zakwestionowane, sąd wieczystoksięgowy, mając na względzie

okoliczność, że postępowanie dotyczące założenia księgi dla nieruchomości

objętych postępowaniem wymiennym, które z różnych przyczyn nie mają

urządzonych ksiąg wieczystych, toczy się z urzędu na podstawie art. 3 tej ustawy –

dokona wpisu na rzecz osoby, której prawa uzna za wykazane. Ewentualny spór

o prawo własności wymagać zaś będzie rozstrzygnięcia w trybie procesowym.

Postępowanie takie jest właściwe także dla założenia ksiąg wieczystych dla

nie

mających

ksiąg

wieczystych

nieruchomości

objętych

postępowaniem

wymiennym na podstawie ustawy z dnia 16 sierpnia 1949 r. o wymianie gruntów

(tekst jedn. Dz.U. z 1962 r., nr 46, poz. 226 ze zm.), ustawy o scalaniu i wymianie

gruntów z 1968 r. oraz obecnie obowiązującej ustawy z dnia 26 marca 1982 r.

o scalaniu i wymianie gruntów, ponieważ we wszystkich tych aktach prawnych

decyzja zatwierdzająca projekt wymiany gruntów nie nadaje uczestnikowi

postępowania wymiennego prawa własności do nieruchomości otrzymanej

w wyniku

wymiany,

jeżeli

takie

prawo

nie

przysługiwało

mu

względem

nieruchomości poddanej wymianie.

W konsekwencji za uzasadniony należało uznać podniesiony przez

skarżącego zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy § 24 r.p.k.w. przez jego błędną

wykładnię i w konsekwencji nie zastosowanie.

Zachodziły zatem podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz

postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).