IV CSK 30/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 30/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Zespołu Elektrowni O. SA w O.

przeciwko […] Węglowi B. SA w B.

o zapłatę kwoty 1.529.081,59 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 września 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 maja 2007 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził od pozwanego

Węgla B. Spółki Akcyjnej w B. na rzecz powoda - Zespołu Elektrowni O. Spółki

Akcyjnej w O. kwotę 542.334,44 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony zawarły w dniu 2 stycznia 2002 r. umowę

spedycji nr 84/W/2002 r. Zgodnie z umową pozwany zobowiązał się do

wykonywania usług spedycyjnych związanych z przewozem miału węglowego

w relacji stacja nadania J. - stacja przeznaczenia O., w szczególności przez

zawarcie z przewoźnikiem umowy o przewóz, czuwanie nad przebiegiem i

warunkami umowy przewozu, powiadomienie powoda o przewidywanych lub

zaistniałych

przeszkodach

przewoźnikiem

za

w

dokonaną

przewozie

usługę

oraz

dokonywanie

przewozową.

rozliczeń

Pozwany

z

przyjął

odpowiedzialność za terminowe regulowanie należności przewozowych w stosunku

do przewoźnika, wynikających z umowy przewozu. W realizacji umowy pozwany

występował jako nadawca przesyłek lub spedytor. Przesyłki zostały dostarczone

powodowi i odebrane przez niego bez zastrzeżeń. Wystawione z tego tytułu przez

pozwanego faktury zostały przez powoda zapłacone. Jako podmiot, który opłaca

należności

przewozowe

pozwany

wskazał

w

listach

przewozowych

Przedsiębiorstwo Produkcyjno – Handlowo – Usługowe P. spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w K. Powód zgodnie z umową

dokonał, po otrzymaniu od

pozwanego faktur, przelewu na jego rzecz należności za przewozy w wysokości, na

które opiewały faktury. Prawomocnym wyrokiem z dnia 17 listopada 2004 r.

zasądzono na rzecz PKP CARGO S. A. od powoda i pozwanego in solidum tytułem

należności przewozowych kwotę 1.971,557, 15 zł. W wykonaniu wyroku powód

zapłacił na rzecz PKP CARGO S.A, kwotę 1,529.081, 59 zł.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że pozwany nie wywiązał się

z wynikającego z umowy spedycji zobowiązania do dokonania z przewoźnikiem

rozliczeń za przewóz przesyłek. Treść tej umowy wskazuje, że celem jej zawarcia

było skuteczne wykonanie przez pozwanego wszelkich jej zobowiązań w tym

zlecenia dokonania płatności na rzecz przewoźnika. Sąd Okręgowy nie uwzględnił

zgłoszonego przez pozwanego zarzutu przedawnienia. Stwierdził, że gdyby

przyjąć, iż w sprawie ma zastosowanie art. 803 k.c., przewidujący roczny termin

przedawnienia, to dniem wykonania zlecenia, od którego termin ten zacząłby bieg,

byłby dzień uiszczenia przewoźnego na rzecz PKP CARGO S.A. Skoro jednak

pozwany do tej pory nie zapłacił należności przewozowych przewoźnikowi, to

rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia w ogóle by nie nastąpiło. Wskazując jako

podstawę odpowiedzialności pozwanego art. 471 k.c. stwierdził, że do roszczeń

opartych na tej podstawie znajdują zastosowanie ogólne normy kodeksu cywilnego

dotyczące przedawnienia roszczeń. Sąd Okręgowy przyjął, że określony w art. 118

k.c. trzyletni termin przedawnia roszczeń powoda związanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej rozpoczął bieg w dniu 8 listopada 2006 r., w którym

powód zwrócił się do pozwanego z wezwaniem do naprawienia szkody powstałej

wskutek ponownej zapłaty już raz uiszczonych należności.

W apelacji pozwany zarzucał naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., 803 § 1 i 2 k.c.

i art. 471 k.c. w zw. z art. 794 § 1 k.c., art. 353 w zw. z art. 353 1 k.c. oraz art. 118

i 120 § 1 zd. 1 k.c.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny apelację oddalił. W jego

uzasadnieniu wskazał, że mimo licznych zarzutów zmierza ona w istocie do

wykazania, że roszczenie powoda jest roszczeniem z umowy spedycji w związku

z czym uległo ono przedawnieniu przy zastosowaniu terminów z art. 803 k.c. Sąd

Apelacyjny poglądu tego nie podzielił i uznał, że roszczenie powoda, które stanowi

regres w znaczeniu szerszym, nie jest roszczeniem z umowy spedycji, jakkolwiek

treść umowy spedycji ma decydujące znaczenie dla oceny odpowiedzialności

pozwanego. Równocześnie jednak wskazał, że pozwany, który wykonał swe

umowne obowiązki wadliwe zobowiązany jest w oparciu o art. 471 k.c. do

naprawienia szkody wynikłej z nienależytego wykonania umowy spedycji. Jako

niesporny określił fakt powstania roszczenie powoda dopiero z chwilą spełnienia

przez niego świadczenia względem PKP CARGO S.A., co miało miejsce

14 listopada 2006 r., pozew wpłynął zaś do sądu w dniu 24 listopada 2006 r. W tej

sytuacji - jak stwierdził - nie można mówić o przedawnieniu roszczenia niezależnie

od tego, czy podstawą oceny będzie art. 118 k.c. czy art. 803 k.c. Dodatkowo

wskazał, że także przy przyjęciu za pozwanym, iż dla obliczenia biegu terminu

przedawnienia ma zastosowanie art. 803 § 2 k.c. termin ten jeszcze nie upłynął.

Obowiązki pozwanego jako spedytora, wobec powoda nie zakończyły się z chwilą

odebrania przesyłki przez powoda, gdyż umowa łącząca strony obejmowała poza

spedycją składów z miałem węglowym także opłacenie opłat dla przewoźnika, co

obciążało pozwanego jako zleceniobiorcę. W sytuacji gdy poznawany nie wykonał

wszystkich obowiązków z umowy, nie doszło tym samym do wykonania zlecenia

stanowiącego, zgodnie z art. 803 § 2 k.c. datę wymagalności roszczeń z umowy

spedycji.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego pozwany sformułował zarzuty naruszenia:

1/ art. 794 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że roszczenie dającego zlecenie spedycyjne, będącego jednym ze

współdłużników odpowiedzialnych względem osoby trzeciej na zasadzie in solidum,

skierowane wobec spedytora będącego drugim współdłużnikiem, o naprawienie

szkody wyrządzonej nienależytym wykonaniem przez spedytora umowy, nie jest

roszczeniem z umowy spedycji w rozumieniu tych przepisów.

2/ art. 803 § 1 i 2 k.c. przez ich nie zastosowanie jako podstawy określenia terminu

przedawnienia roszczeń powoda oraz początku biegu tego terminu;

3/ art. 118 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie jako podstawy określenia terminu

przedawnienia roszczeń powoda w sytuacji, gdy jego zastosowanie wyłączał

przepis szczególny art. 803 § 1 k.c.

4/ art. 120 § 1 zd. 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie do określenia początku

biegu terminu przedawnienia pomimo, że

jego zastosowanie wyłączał art. 803

§ 2 k.c.

6/ art. 803 § 2 k.c. w zw. z art. 794 § 1 k.c. i art. 471 k.c. przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że wykonanie zlecenia spedycyjnego dotyczącego

przewozu konkretnej przesyłki obejmującego kilka różnego rodzaju usług, z których

podstawową jest wysłanie przesyłki czyli zawarcie umowy przewozu, następuje

dopiero z chwilą wykonania przez spedytora wszystkich usług objętych zleceniem,

podczas gdy w takim przypadku wykonanie zlecenia spedycyjnego następuje

z chwilą dostarczenia przesyłki do miejsca przeznaczenia, zaś niewykonanie przez

spedytora jednej z usług spedycyjnych, nie będącej usługą podstawowa skutkuje

uznaniem, iż doszło do nienależytego wykonania zlecenia spedycyjnego,

7/ art. 65 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie przy dokonywaniu wykładni umowy

łączącej strony i dokonanie tej wykładni sprzecznie z brzmieniem umowy, jej celem

i zgodnym zamiarem stron oraz błędne przyjęcie, że strony – uznając za dzień

wykonania usługi datę otrzymania przesyłki (§ 7 ust. 2 umowy) – nie określiły dnia

wykonania zlecenia spedycyjnego.

We wnioskach skargi wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu lub uchylenie wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa oraz zasądzenie

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 794 § 1 k.c. ujmuje przedmiot zobowiązania spedytora

świadczącego usługi spedycyjne szeroko, obejmując nim poza świadczeniem

polegającym na wysłaniu przesyłki i jej odbiorze także dokonanie innych usług

związanych z przewozem przesyłki. W świetle motywów zaskarżonego wyroku nie

budzi wątpliwości jego stanowisko odnośnie do kwalifikacji łączącej strony umowy

jako umowy spedycji, w której przedmiot zobowiązania pozwanego jako spedytora

obejmował w ramach innych usług związanych z przewozem przesyłki między

innymi dokonywanie rozliczeń z przewoźnikiem za dokonaną usługę przewozową

oraz przyjęcie odpowiedzialność za terminowe regulowanie należności w stosunku

do przewoźnika. W sprawie niesporny był fakt nie wywiązania się przez pozwanego

z tych obowiązków, trafnie oceniony przez sądy orzekające jako nienależyte

wykonanie umowy spedycji, uzasadniające odpowiedzialność pozwanego za

szkodę doznaną z tego tytułu przez powoda. Oczywistą konsekwencją tego – jak

trafnie podnosi się w skardze kasacyjnej - powinno być uznanie, że dochodzone

przez powoda roszczenie odszkodowawcze jest roszczeniem z umowy spedycji

w rozumieniu art. 803 § 1 k.c. Na tle niespójnych motywów zaskarżonego wyroku

stanowisko Sądu Apelacyjnego w tej kwestii przedstawia się jako niejednoznaczne,

a tym samym nie można odmówić racji skarżącemu, który nie znajdując w nim

stanowczego potwierdzenia przedstawionego wyżej poglądu podnosi, iż doszło do

naruszenia art. 794 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c.

Zawarta w przepisach art. 117 do 125 k.c. regulacja przedawnienia roszczeń

majątkowych nie ma charakteru zupełnego, gdyż kwestii tej dotyczą także inne

przepisy zarówno kodeksowe jak i pozakodeksowe, którym z uwagi na charakter

przepisów szczególnych w rozumieniu art. 118 k.c. przysługuje przed nią

pierwszeństwo stosowania. Przepisy te, do których należy art. 803 k.c., określają

odmiennie, niż przyjęto to w przepisach ogólnych dotyczących przedawnienia,

długość okresu przedawnienia oraz wskazują zdarzenia początkujące bieg terminu

przedawnienia, wyłączając tym samym w zakresie roszczeń objętym ich

unormowaniem stosowanie przepisów art. 118 i 120 § 1 zd. pierwsze k.c.

Przewidziany w art. 803 § 1 k.c. roczny termin przedawnienia dotyczy

wszystkich roszczeń wynikających z umowy spedycji. W pełni zasadnie podnosi

więc skarżący, że przepis ten powinien był znaleźć zastosowanie do roszczenia

powoda o naprawienie szkody wynikłej z nienależytego wykonania umowy spedycji,

a tym samym błędne było oparcie rozstrzygnięcia w sprawie na przepisie art. 118

k.c. i przyjęcie na tej podstawie trzyletniego terminu przedawnienia.

Podstawa

skargi

kasacyjnej

jest

uzasadniona

także

w

zakresie

podnoszonych w niej zarzutów naruszenia art. 803 § 2, art. 120 § 1 zd. pierwsze

k.c. oraz art. 803 § 2 k.c. w zw. z art. 794 § 1 i art. 471 k.c.

Mogące powstać przy określaniu dnia wymagalności poszczególnych

roszczeń wynikających z umowy spedycji wątpliwości usuwa przepis art. 803 § 2

k.c., który określa dzień od jakiego zaczyna biec dla nich przedawnienie. Dla

wszystkich roszczeń, z wyjątkiem roszczeń z tytułu uszkodzenia lub ubytku

przesyłki oraz z tytułu całkowitej utraty przesyłki lub jej dostarczenia z opóźnieniem

bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia wykonania zlecenia. Użyte w art. 803

§ 2 in fine sformułowanie „we wszystkich innych wypadkach”, w których termin

przedawnienia zaczyna biec od dnia wykonania zlecenia, dotyczy na gruncie tego

przepisu wszystkich roszczeń z wyjątkiem wymienionych w nim wypadków

obejmujących roszczenia, dla których przepis ustala inny dzień, od jakiego zaczyna

biec przedawnienie. Dokonując wykładni art. 803 § 2 k.c. trzeba przy tym mieć na

względzie, iż zgodnie z dyrektywami wykładni systemowej, jej rezultat nie może

prowadzić do ograniczenia realizacji normy zawartej w jego § 1 ustalającym

jednoroczny termin przedawnienia dla wszystkich, bez wyjątków, roszczeń

wynikających z umowy spedycji. Założenie spójności norm funkcjonujących

w ramach jednego przepisu przemawia za przyjęciem, że wszystkie roszczenia

z umowy spedycji przedawniają się w terminie rocznym, który poza wyjątkami

wprost wskazanymi w § 2 art. 803, rozpoczyna bieg od dnia wykonania zlecenia

spedycyjnego. Określony w art. 803 § 1 k.c. termin przedawnienia biegnie od

momentów podanych w art. 803 § 2 k.c. bez względu na to, czy i kiedy osoba

uprawniona dowiedziała się o powstaniu faktu uzasadniającego jej roszczenie.

Za takim rozumieniem treści art. 803 § 2 in fine przemawia również cel

ustanowionej w nim regulacji prawnej, którym jest definitywne wyjaśnienie sytuacji

prawnej stron umowy spedycji i usunięcie ich wątpliwości co do wzajemnych

roszczeń w stosunkowo krótkim czasie po wykonaniu czynności stanowiących

przedmiot zlecenia spedycyjnego (tak również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

18 listopada 1999 r., I CKN 209/98, OSP 2000, nr 12, poz. 184). Szczególne,

krótkie terminy przedawnienia są charakterystyczne dla roszczeń powstających

w obrocie gospodarczym.

Prowadzi to do wniosku, że roszczenie dającego zlecenie przeciwko

spedytorowi o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania objętego przedmiotem

zobowiązania spedytora obowiązku dokonania rozliczeń z przewoźnikiem za

dokonaną usługę przewozową przedawnia się w terminie rocznym określonym

w art. 803 § 1 k.c., który zgodnie z art. 803 § 2 k.c. rozpoczyna bieg od dni

wykonania zlecenia spedycyjnego.

Z przyczyn wyżej wskazanych, Sąd Najwyższy w obecnym składzie, kierując

się przytoczoną wcześniej argumentacją, nie podziela stanowiska wyrażonego

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r., IV CSK 22/08, w którym

przyjęto, iż użyte w art. 803 § 2 k.c. sformułowanie „we wszystkich innych

wypadkach” odnosi się tylko do sytuacji, w której zlecenie zostało co prawda

wykonane, ale niewłaściwie np. opłata przewożonego została uiszczona tylko

częściowo. Hipoteza tego przepisu nie obejmuje natomiast wymagalności roszczeń

w przypadku zaniechania wykonania „wszystkich innych” obowiązków z umowy

spedycji, zaś brak regulacji szczególnej tej materii powoduje, że w grę wejdą

zasady ogólne dotyczące wymagalności ustanowione w art. 120 § 1 k.c.

Wykonanie zlecenia w rozumieniu art. 803 § 2 k.c. oznacza realizację

czynności składających się na świadczenie spedytora umożliwiające osiągniecie

celu w postaci dostarczenia przesyłki odbiorcy i jej odbioru. Zlecenie polegające na

wysłaniu przesyłki, o którym jest mowa w art. 794 § 1 k.c. jest wykonane, gdy

związane z tym czynności zostały wykonane (powołany wyżej wyrok SN z dnia

18 listopada 1999 r.).

Uznanie, zgodnie z poglądem prezentowanym prze Sąd Apelacyjny, że

dniem wykonania zlecenia rozpoczynającym bieg terminu przedawnienia jest

dopiero dzień uiszczenia przewoźnego przez spedytora, który zobowiązał się

w umowie spedycji do dokonania z przewoźnikiem rozliczeń za przewóz przesyłek,

przekreślałoby cel regulacji zawartej w art. 803 § 2 k.c. Przy takiej bowiem jego

wykładni do czasu dokonania zapłaty przewoźnego – chociażby nastąpiła ona

w terminie bardzo odległym od zakończenia przez spedytora czynności związanych

z wykonaniem zlecenia spedycyjnego - przedawnienie by nie biegło, a w razie

braku

zapłaty

należności

przewozowych

przedawnienie

w

ogóle

by

nie

następowało, co stałoby w oczywistej sprzeczności z zasadą przedawnienia

roszczeń majątkowych.

Na tym tle jako pozbawiony doniosłości prawnej wyrażającej się możliwym

wpływem na treść rozstrzygnięcia ocenić należy zarzut obrazy art. 65 § 2 k.c.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu skargi kasacyjnej

orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 zd. 1 k.p.c.).