IV CSK 291/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 291/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa J. O.

przeciwko P.Dystrybucja B. Spółce z o.o. w B.

poprzednio Z.

Dystrybucja Spółce z o.o. w B.

o zapłatę i zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 9 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

powoda oraz orzekającej o kosztach i przekazuje sprawę w tym

zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

zastępstwa

prawnego

w

Powód J. O. domagał się zasądzenia od pozwanej – Z. Dystrybucja spółki z

o.o. kwoty 77.164 zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

nieruchomości położonych w B. oznaczonych numerami geodezyjnymi 1040, 1042 i

1043 w okresie od 1 grudnia 1989 r. do 23 października 2005 r. (chodzi o

korzystanie z przeprowadzonych przez nie linii energetycznych). Ponadto wniósł o

zobowiązanie pozwanego do zawarcia umowy dzierżawy obejmującej powyższe

nieruchomości za kwotę czynszu 750 zł miesięcznie w okresie od 1 listopada 2005

r. do 31 października 2008 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 31 lipca oddalił powództwo. Ustalił, że przez

powód był właścicielem przedmiotowych nieruchomości od dnia 27 listopada 1989

r. do dnia 24 października 2005 r. Przebiegają przez nie cztery linie

elektroenergetyczne: linia 110 kV B. – N., która została przyjęta do eksploatacji

dniu 4 listopada 1960 r. oraz linie 15kV BPO – R., 15 kV BPO – K. i 15 kV BPO –

Z., przyjęte do eksploatacji w dniu 18 listopada 1971 r. Właścicielem linii do dnia 30

czerwca 2007 r. był Zakład Energetyczny B. spółka akcyjna, następca prawny

przedsiębiorstwa państwowego ZEOC PP W. – Zakład Energetyczny B., a od dnia

1 lipca 2007 r. – w wyniku zawarcia umowy aportowego zbycia przedsiębiorstwa pozwana Z. Dystrybucja spółka z o.o. Zdaniem Sądu Okręgowego, ponieważ

Zakład Energetyczny korzystał przez okres 30 lat z trwałych widocznych urządzeń

w postaci linii napowietrznych i słupów energetycznych, za pomocą których

przesyłano energię elektryczną, remontował i modernizował te urządzenia, a jego

uprawnienia w tym zakresie nie były kwestionowane przez właściciela gruntu, to

nabył on przez zasiedzenie służebność linii energetycznej, przy czym za początek

biegu zasiedzenia należało przyjąć dzień oddania do eksploatacji każdej z nich.

Co do żądania złożenia przez pozwaną oświadczenia woli polegającego

na zawarciu umów dzierżawy, to Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro powód nie jest

już właścicielem przedmiotowych nieruchomości, to nie przysługuje mu w tym

zakresie legitymacja procesowa.

Rozpoznający apelację powoda Sąd Apelacyjny uznał jej zasadność co do

kwoty 612 złotych, oddalając ją w pozostałym zakresie. Zdaniem tego Sądu,

wobec treści decyzji z dnia 7 marca 1960 r. nr SW 1-5/3/59 wydanej przez

Prezydium Rady Narodowej w B. na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca

1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, korzystanie przez

poprzedników pozwanego linii 110 kV B. – N. miało charakter legalny, a skoro

rozpoczęło się w 1960r, nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu odnośnie

korzystania z tej linii nastąpiło w 1985 r., co czyni

roszczenie powoda w tym

zakresie bezpodstawnym. Jeśli chodzi o pozostałe trzy linie energetyczne, Sąd

Apelacyjny uznał, że zasiedzenie w złej wierze służebności przesyłu nastąpiło z

dniem 18 listopada 2001 r., co skutkowało zasadnością żądania powoda

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jego nieruchomości za okres od dnia

13 lutego 1997 r. do dnia zbycia przez powoda przedmiotowych nieruchomości tj.

do dnia 17 listopada 2007 r. Wysokość wynagrodzenia należnego powodowi

odpowiada wysokości wyliczonego przez biegłego podatku uiszczanego od tych

nieruchomości.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powód zaskarżył skargą kasacyjną w części tj. do

kwoty 76.552 złotych. Zarzucił naruszenie art. 292 k.c. w zw. z art. 176 § 1 i art. 172

k.c., przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zliczeniu do okresu

zasiedzenia Zakładu Energetycznego B. spółka akcyjna okresu korzystania za

służebności przez jego poprzednika prawnego ZEOC PP W. – Zakład

Energetyczny B. posiadającego status przedsiębiorstwa państwowego oraz przez

przyjęcie, że mimo braku możliwości dochodzenia przez powoda przysługujących

mu

roszczeń

z

uwagi

na

uwarunkowania

polityczne,

nie skutkowało

to

zawieszeniem biegu zasiedzenia służebności. W ramach podstawy procesowej

skarżący zarzucił uchybienie art. 245 k.p.c., polegające na poczynieniu ustaleń

odnośnie daty przejęcia linii energetycznych do korzystania i początkowego

terminu biegu zasiedzenia w oparciu o pisma, które nie mają przymiotu nawet

dokumentu prywatnego w rozumieniu przepisów k.p.c., jako niedoświadczone

z oryginałem kopie, a co za tym idzie nie mogą stanowić dowodu w sprawie.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości

i przekazanie sprawy do rozpoznania sądowi drugiej instancji lub o uchylenie

wyroków obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty procesowe skargi kasacyjnej można sprowadzić do pretensji

skarżącego

o

to,

że

Sąd

przyjął

za

podstawę

dokonywanych

ustaleń

niepoświadczone odbitki (ksera) dokumentów, co jest w świetle art. 245 k.p.c.

niedopuszczalne. Odnosząc się do tego zarzutu trzeba stwierdzić, że powód,

reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, mógł takie zastrzeżenia zgłaszać

w postępowaniu przed sądami merytorycznymi. Skoro zaś tego nie uczynił,

to zgłaszanie ich dopiero w postępowaniu kasacyjnym jest spóźnione, a tym

samym bezskuteczne (art. 162 k.p.c.), co przesądza o bezzasadności zarzutów

procesowych skargi.

Trafny jest natomiast zasadniczy zarzut materialnoprawny skargi kasacyjnej,

dotyczący naruszenia art. 292 w zw. z art. 176 § 1 i w zw. z art. 172 k.c.

Uszło bowiem uwagi Sądu Apelacyjnego, że w okresie przed wejściem w życie

nowelizacji kodeksu cywilnego (ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r., Dz. U. Nr 3,

poz. 1), znoszącej zasadę tzw. jednolitej własności państwowej, czyli przed dniem

1 lutego 1989 r., państwowe osoby prawne (tym przedsiębiorstwa państwowe)

wykonywały uprawnienia związane z własnością nieruchomości wprawdzie we

własnym imieniu, ale na rzecz Skarbu Państwa, jako jedynego dysponenta

własności państwowej. Dlatego też skutki prawne związane z posiadaniem

samoistnym w tamtym okresie przez przedsiębiorstwo państwowe nieruchomości

mogły powstać tylko na rzecz Skarbu Państwa, a nie na rzecz tego

przedsiębiorstwa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2003 r.,

V CK 24/03, niepubl.). Konsekwencją tamtego stanu prawnego jest stanowisko,

wyrażone przez Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK

73/08 oraz z dnia 16 października 2009 r., II CSK 103/09, że przedsiębiorstwa

państwowego nie można uznać w okresie do 1 lutego 1989 r. za samoistnego

posiadacza

nieruchomości

w

zakresie

odpowiadającym

treści

służebności

gruntowej (art. 352 k.c.). Oznacza to, że niedopuszczalne jest zaliczanie posiadania

przez przedsiębiorstwo państwowe wykonywanego przed tą datą do okresu

potrzebnego do nabycia służebności przez zasiedzenie przez następcę prawnego

tego przedsiębiorstwa. Skoro zaś Sąd Apelacyjny zajął w tej kwestii odmienne

stanowisko prawne, skargę kasacyjną należało uwzględnić (art. 398 15 k.p.c.).

Bezpodstawny jest natomiast pogląd skarżącego, sprowadzający się do

twierdzenia, że z uwagi na uwarunkowania polityczne nie mógł on skutecznie

przeciwstawiać się wykonywaniu posiadania służebności przesyłowej, co było

równoznaczne z zaistnienie stanu siły wyższej, skutkującym zawieszenie

ewentualnego biegu zasiedzenia. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale

całej Izby Cywilnej z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, nr 5,

poz. 43), niemożność dochodzenia roszczeń w okresie przed 1989 r. z przyczyn

politycznych powinna być wykazana w sposób zindywidualizowany, a nie

ograniczać się do ogólnikowych twierdzeń samego zainteresowanego, jak to ma

miejsce

w

rozpoznawanej

sprawie,

gdyż

w

konsekwencji

prowadziłoby

to nadmiernej, a tym samym niedopuszczalnej subiektywizacji w pojmowaniu siły

wyższej.

Postanowienie o kosztach uzasadnia art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398 21

k.p.c.