IV CSK 289/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 289/08

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa B. w B.

o założenie księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w B. z dnia 14

kwietnia 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w B. z

dnia 20 marca 2008 r. [sygn. akt Dz. Kw. (…)] i sprawę przekazuje temu Sądowi do

ponownego rozpoznania

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Nadleśniczego Nadleśnictwa B. w B. złożył

wniosek o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości leśnej położonej w obrębie gruntów

wsi P., gmina B., oznaczonej numerami geodezyjnymi (…) o powierzchni 86,6120 ha.

Sąd Rejonowy w B. oddalił wniosek, a Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 14

kwietnia 2008 r. oddalił apelację wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego.

Uzasadniając przyczyny oddalenia apelacji Sąd Okręgowy wyjaśnił, że uznał za

trafne stanowisko Sądu Rejonowego, który przyjął, iż wniosek o założenie księgi

wieczystej złożony przez wnioskodawcę nie spełnia wymagań określonych w art. 1 ust.

2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr

124, poz.1361 ze zm., powoływanej dalej jako „u.k.w.h.”) oraz w § 19 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm., dalej powoływane

jako „r.p.k.w.”). Przepisy te wymagają wykazania tytułu własności nieruchomości.

Tymczasem wnioskodawca przedłożył jedynie wypis z rejestru gruntów, wskazujący Skarb

Państwa jako właściciela tych nieruchomości oraz decyzję Urzędu Rejonowego w B. z 1995

r. zatwierdzającą projekt scalenia gruntów. Nie dostarczył natomiast tytułu własności

nieruchomości, w zamian za które, w wyniku postępowania scaleniowego, otrzymał objęte

wnioskiem działki. Decyzja zatwierdzająca projekt scalenia gruntów nie stanowi, w

ocenie Sądu Okręgowego, samodzielnego i pierwotnego tytułu własności, bowiem w

ogóle nie przesądza o własności gruntu. Sąd ten przeanalizował zmiany brzmienia art. 25

ust. 1 (obecnie art. 29 ust. 1) ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie

gruntów (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 178, poz. 1749 ze zm., dalej „u.s.w.g.”)

wskazując, że zmiana treści tego przepisu - który w pierwotnej wersji zawierał

stwierdzenie, że decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia gruntów nie przesądza tytułu

własności gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem,

zastąpione później, w wyniku nowelizacji, postanowieniem, iż decyzja o zatwierdzeniu

projektu scalenia lub wymiany gruntów nie narusza praw osób trzecich do gruntów

wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem lub wymianą – nie

uprawnia do uznania tej decyzji za akt stwierdzający prawo własności. W następstwie

scalania uczestnik tego postępowania nie mógł bowiem uzyskać do gruntu zamiennego

więcej praw, niż miał do gruntu dotychczasowego. Wychodząc z tych przesłanek Sąd

Okręgowy przyjął, że jeżeli posiadacz nie legitymował się prawem własności działek

objętych scalaniem, to nie może się skutecznie domagać ujawnienia prawa własności do

nowej działki powstałej w wyniku tego postępowania.

Sądy obydwu instancji nie podzieliły stanowiska wnioskodawcy, że w

okolicznościach rozpatrywanej sprawy zachodziły podstawy do wydania zarządzenia o

obwieszczeniu publicznym w trybie § 24 r.p.k.w. Zaznaczyły, że obwieszczenie

publiczne może być dokonane tylko wtedy, kiedy przy zakładaniu księgi wieczystej

okaże się, iż prawo własności tego, kto ma być wpisany, nie zostało dostatecznie

wykazane. Nie jest to zatem droga zastępująca w całości obowiązek wykazania tytułu

własności, ani tym bardziej sposób nabycia własności. Przepis ten ma zastosowanie,

gdy

wnioskodawca

najprawdopodobniej

dysponuje

jest

pewnymi

właścicielem

dokumentami

nieruchomości,

lecz

wskazującymi,

że

dokumenty

nie

te

wystarczają jako wyłączna i samodzielna podstawa do założenia księgi wieczystej i

wpisania w oparciu o nie prawa własności wnioskodawcy.

Wnioskodawca złożył skargę kasacyjną, zaskarżając postanowienie Sądu

Okręgowego w całości. Skarga oparta została na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 29 u.s.w.g., polegającą na przyjęciu, że

wskazana w tym przepisie decyzja nie stanowi pierwotnego tytułu własności. Skarżący

zarzucił także naruszenie § 24 r.p.k.w. przez jego niezastosowanie. We wniosku

domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu I instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący nie ma racji podważając stanowisko Sądu Okręgowego, odmawiające

decyzji zatwierdzającej projekt scalenia gruntów charakteru pierwotnego tytułu

własności. Zagadnienie to ustawodawca uregulował w art. 29 ust. 1 u.s.w.g, w którym

wyjaśnił, że decyzja taka stanowi tytuł do ujawnienia nowego stanu prawnego w

księgach wieczystych oraz wprowadzenia uczestników scalenia w posiadanie

wydzielonych im gruntów. Nie narusza przy tym praw osób trzecich do gruntów

wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem lub wymianą. Takie

sformułowanie wskazuje, że decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany

gruntów pełni wprawdzie istotną rolę prawotwórczą (konstytutywną) – wyznacza nowy

przedmiot prawa własności i wygasza prawo właściciela do nieruchomości, która

dotychczas była jego własnością – ale jej oddziaływanie nie narusza podmiotowego

zakresu prawa własności. Właścicielem nieruchomości - ekwiwalentu - staje się osoba,

której własnością była nieruchomość poddana scalaniu, niezależnie od tego, czy brała

udział w postępowaniu scaleniowym, czy też nie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

11 grudnia 1978 r., III CRN 240/78, OSNC z 1979 r., nr 12, poz. 239).

Nie można jednak pominąć faktu, że decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia

gruntów stanowi tytuł do ujawnienia nowego stanu prawnego w księgach wieczystych

(art. 29 ust. 1 u.s.w.g.). Legitymowanie się nią przez posiadacza gruntu, który brał udział

w postępowaniu scaleniowym, stanowi ważki dowód uprawdopodobniający, że

przysługuje mu prawo własności. Przebieg postępowania scaleniowego, zakładający

powiadomienie wszystkich zainteresowanych o jego rozpoczęciu, toku i podjętej decyzji,

a także przewidujący szeroki udział zainteresowanych w pracach, zapewnia możliwość

powzięcia informacji o tym postępowaniu i zgłoszenia się przez ewentualnych innych

uprawnionych. Brak takich zdarzeń sugeruje brak konkurentów roszczących sobie

pretensje do nieruchomości uczestnika postępowania. Z tego względu nie można

zaakceptować

stanowiska

Sądu

Okręgowego,

że

wylegitymowanie

się

przez

wnioskodawcę decyzją zatwierdzająca projekt scalenia gruntów nie uprawdopodabnia

jego praw do wskazanych w tej decyzji gruntów na tyle, żeby możliwe było

zastosowanie

uzupełniającego

postępowania

przewidzianego

w §

r.p.k.w.

Wnioskodawca przedstawił bowiem dokumenty nie dające pewności co do jego prawa

do nieruchomości, ale jednak uzasadniające przypuszczenie, że takie prawo mu służy,

co odpowiada ustawowemu sformułowaniu „prawo własności (…) nie zostało

dostatecznie wykazane”.

Zastosowanie powyższego przepisu nie następuje jednak wprost, lecz na

podstawie odesłania zawartego w nadal obowiązującej ustawie z dnia 17 lutego 1960 r.

o utracie mocy prawnej niektórych ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr 11 poz. 67 ze zm. dalej

„u.m.p.k.w.”). Ustawa ta w art. 3 i 4 nakazuje dla nieruchomości, które były objęte

postępowaniem scaleniowym, a nie miały urządzonych ksiąg wieczystych, założenie

takich ksiąg z urzędu (art. 3), według przepisów dotyczących zakładania ksiąg

wieczystych dla nieruchomości, które nie miały urządzonych ksiąg (art. 4 ust. 1).

Odesłanie to kieruje więc aktualnie do § 19 i nast. r.p.k.w., a zatem także do § 24

r.p.k.w., co wynika bezpośrednio z treści art. 4 ust. 1 u.m.p.k.w. W przepisie tym

wprowadzona została zmiana w stosunku do unormowania zawartego w § 24 ust. 2 w

zw. z ust. 1 pkt 3 r.p.k.w., polegająca na wyznaczeniu sztywnego 3-miesięcznego termin

do zgłaszania praw podlegających wskazaniu w obwieszczeniu.

Z zestawienia powyższych przepisów odczytać można następujący tryb

postępowania w wypadku, kiedy wniosek dotyczy założenia księgi wieczystej dla

nieruchomości, utworzonej w wyniku przeprowadzenia postępowania scaleniowego,

która odpowiada kryteriom z art. 3 u.m.p.k.w.:

W

postępowaniu

wieczystoksięgowym

badaniu

podlega

tytuł

prawny

wnioskodawcy do nieruchomości w zamian za którą otrzymał nieruchomość zamienną

oraz decyzja zatwierdzająca projekt scalenia gruntów, jako podstawa wpisu praw do

nieruchomości otrzymanej po wymianie. Jeżeli brak dokumentów wykazujących w

dostateczny sposób tytuł własności do pierwotnej nieruchomości, została natomiast

przedłożona decyzja o zatwierdzeniu projektu wymiany gruntów – zachodzą podstawy

do

przeprowadzenia

uzupełniającego

postępowania

wyjaśniającego

w

sposób

unormowany w § 24 r.p.k.w. ze zmianą wynikającą z art. 4 ust. 1 u.m.p.k.w. Jeżeli

prawa wnioskodawcy nie zostaną zakwestionowane – możliwe będzie dokonanie

żądanego przez niego wpisu, jeśli zostaną zakwestionowane, sąd wieczystoksięgowy,

mając na uwadze, że postępowanie dotyczące założenia księgi dla nieruchomości

objętych postępowaniem wymiennym, które z różnych przyczyn nie mają urządzonych

ksiąg wieczystych, toczy się z urzędu na podstawie art. 3 tej ustawy – dokona wpisu na

rzecz osoby, które prawa uzna za wykazane. Ewentualny spór o prawo własności

wymagać zaś będzie rozstrzygnięcia w trybie procesowym.

W konsekwencji za uzasadniony należało uznać podniesiony przez skarżącego

zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy § 24 r.p.k.w. przez jego błędna wykładnię, która

doprowadziła do jego niezastosowania w rozpatrywanej sprawie.

Zachodziły zatem podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz

postanowienia Sądu I instancji i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego

rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).