IV CSK 288/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 288/08

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa B. w B.

o założenie księgi wieczystej i wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w B. z dnia 14

kwietnia 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej apelację wnioskodawcy w

pozostałym zakresie (pkt II) oraz postanowienie Sądu Rejonowego w B. z dnia 19

marca 2008 r. w zakresie oddalenia wniosku o założenie księgi wieczystej dla

nieruchomości leśnej położonej w obrębie wsi K. oznaczonej numerem

geodezyjnym (...)/2,(...)7,(...)5, (...)7, (...)0, (...)/1, (...)8/1 i (...)5/6 i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania, przekazując sprawę w tej części do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B.

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Nadleśniczego Nadleśnictwa B. w B. złożył

wniosek o założenie księgi wieczystej dla szeregu nieruchomości leśnych.

Sąd Rejonowy w B. uwzględnił ten wniosek częściowo (założył księgę wieczystą dla

nieruchomości złożonej z 8 działek), oddalił go natomiast w części dotyczącej nieruchomości

leśnej (9 działek) położonej w obrębie K., gmina B., oznaczonej numerami geodezyjnymi

(...)/2, (...)7, (...)5, (...)7, (...)0, (...)/1, (...)8/1, 8(...)/1 i (...)5/6 o łącznej powierzchni 60,07 ha.

Na skutek apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 14

kwietnia 2008 r. zmienił zaskarżone postanowienie i uwzględnił wniosek w

części dotyczącej działki nr 8(...)/1 o powierzchni 2,58 ha, natomiast w pozostałym

zakresie (8 działek) oddalił apelację.

Uzasadniając przyczyny oddalenia apelacji w części dotyczącej działek (...)/2,

(...)7, (...)5, (...)7, (...)0, (...)/1, (...)8/1 i (...)5/6 Sąd Okręgowy wyjaśnił, że przychyla się do

poglądu Sądu Rejonowego, iż rozpatrywany wniosek o założenie księgi wieczystej nie

spełnia, w oddalonej części, wymagań określonych w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz.1361 ze zm.,

powoływanej dalej jako „u.k.w.h.”) oraz w § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów

dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm., dalej powoływane jako „r.p.k.w.”).

Przepisy te wymagają wykazania tytułu własności nieruchomości. Tymczasem

wnioskodawca przedłożył jedynie wypis z rejestru gruntów wskazujący Skarb Państwa jako

właściciela tych nieruchomości oraz decyzję PWRN w B. Nr (…) z dnia 25.11.1968 r.,

zatwierdzającą projekt wymiany gruntów. Nie dostarczył natomiast tytułu własności

nieruchomości, w zamian za które, w wyniku wymiany, otrzymał działki nr (...)/2, (...)7,

(...)5, (...)7, (...)0, (...)/1, (...)8/1 i (...)5/6. Decyzja zatwierdzająca projekt scalania lub

wymiany gruntów nie stanowi, w ocenie Sądu Okręgowego, samodzielnego i

pierwotnego tytułu własności, bowiem w ogóle nie przesądza o własności gruntu. Sąd

ten przeanalizował kolejne akty prawne regulujące kwestie wymiany gruntów i stwierdził,

powołując się na poglądy prezentowane w piśmiennictwie, że żaden z nich nie uznawał

ostatecznej decyzji o zatwierdzeniu projektu wymiany gruntów za akt stwierdzający prawo

własności. W następstwie wymiany uczestnik postępowania wymiennego nie mógł bowiem

uzyskać do gruntu zamiennego więcej praw, niż miał do gruntu dotychczasowego.

Wychodząc z tych przesłanek Sąd Okręgowy przyjął, że jeżeli posiadacz nie legitymował

się prawem własności do którejkolwiek z działek objętych wymianą, to nie może się

skutecznie domagać ujawnienia prawa własności do nowej działki, powstałej w wyniku

wymiany, gdyż nie jest możliwe fizycznie oznaczenie, za które konkretnie działki zostały

przyznane nowe działki w postępowaniu wymiennym. Uregulowanie stanu prawnego działek

wymagałoby więc przeprowadzenia odpowiedniego postępowania sądowego.

Z tych przyczyn Sąd Okręgowy podał w wątpliwość prawa wnioskodawcy do działki

nr (...)5/6, która powstała w wyniku odnowienia operatu ewidencji gruntów z działek nr

(...)5/2, (...)5/4 i (...)5/5, ponieważ swoje prawo do dwóch ostatnich działek składowych

wnioskodawca wykazywał jedynie decyzją zatwierdzającą projekt wymiany gruntów.

Również prawa do działek o numerach (...)/2, (...)7, (...)5, (...)7 i (...)0,

wnioskodawca wykazywał jedynie wskazaną wyżej decyzją o zatwierdzeniu projektu

wymiany gruntów.

Sąd Okręgowy uznał za niewykazane przez wnioskodawcę również prawo własności

działki (...)8/1, powstałej z działek (...)8, (...)9 i (...)0, bowiem jego wątpliwości wzbudziło

uzyskanie przez wnioskodawcę własności działki (...)0 na podstawie decyzji Naczelnika

Gminy w B. z dnia 22.12.1979 r. wydanej w oparciu o art. 41 ustawy z dnia 29 maja 1974 r.

o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne - co

najmniej dlatego, że nie została opatrzona stwierdzeniem prawomocności.

Podobne przyczyny spowodowały zakwestionowanie prawa wnioskodawcy do

działki (...)/1, powstałej w wyniku odnowienia operatu ewidencji gruntów z działek (...)7,

(...)8, (...)0 i (...), bowiem prawo do działki nr (...)0 udokumentowane zostało tą samą,

dotknięta brakami formalnymi decyzją z 22 grudnia 1979 r., a do działki nr (...) wyłącznie decyzją zatwierdzającą projekt wymiany gruntów.

Sądy obydwu instancji nie podzieliły stanowiska wnioskodawcy, że w

okolicznościach rozpatrywanej sprawy zachodziły podstawy do wydania zarządzenia o

obwieszczeniu publicznym w trybie § 24 r.p.k.w. Zaznaczyły, że obwieszczenie

publiczne może być dokonane tylko wtedy, kiedy przy zakładaniu księgi wieczystej

okaże się, że prawo własności tego, kto ma być wpisany, nie zostało dostatecznie

wykazane. Nie jest to zatem droga zastępująca w całości obowiązek wykazania tytułu

własności, ani tym bardziej sposób nabycia własności. Przepis ten ma zastosowanie,

gdy

wnioskodawca

najprawdopodobniej

dysponuje

jest

pewnymi

właścicielem

dokumentami

nieruchomości,

lecz

wskazującymi,

że

dokumenty

nie

te

wystarczają jako wyłączna i samodzielna podstawa do założenia księgi wieczystej i

wpisania w oparciu o nie prawa własności wnioskodawcy.

Wnioskodawca złożył skargę kasacyjną, zaskarżając postanowienie Sądu

Okręgowego w części oddalającej jego apelację. Skarga oparta została na podstawie

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 24

stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13), polegającym na

przyjęciu, że wskazana w tym przepisie decyzja nie stanowi pierwotnego tytułu

własności.

Skarżący

zarzucił

także

naruszenie

Skarb

Państwa

§

r.

p.k.w.

przez

jego

niezastosowanie.

We

wnioskach

domagał

się

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia w części oddalającej apelację oraz uchylenia poprzedzającego je

postanowienia Sądu Rejonowego w B. i przekazanie sprawy w tym zakresie do

ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący nie ma racji podważając stanowisko Sądu Okręgowego, odmawiające

decyzji zatwierdzającej projekt wymiany gruntów charakteru pierwotnego tytułu

własności. Zagadnienie to ustawodawca uregulował w art. 16 ust. 1 zd. 2 ustawy o

scalaniu i wymianie gruntów z 1968 r., zamieszczając w nim zastrzeżenie, że „decyzja

ta nie przesądza tytułu własności”. Skoro więc decyzja nie przesądza tytułu własności,

tym bardziej nie może być pierwotnym źródłem takiego prawa. Decyzja ta pełni

wprawdzie istotną rolę prawotwórczą – wyznacza nowy przedmiot prawa własności i

wygasza prawo właściciela do nieruchomości, która dotychczas była jego własnością –

ale

jej

oddziaływanie

nie

narusza

podmiotowego

zakresu

prawa

własności.

Właścicielem nieruchomości - ekwiwalentu - staje się osoba, której własnością była

nieruchomość poddana wymianie, niezależnie od tego, czy brała udział w postępowaniu

wymiennym, czy też nie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1978 r., III

CRN 240/78, OSNC z 1979 r., nr 12, poz. 239).

Nie można jednak pominąć faktu, że decyzja o zatwierdzeniu projektu wymiany

gruntów stanowi tytuł do ujawnienia nowego stanu własności w księgach wieczystych

(art. 16 ust. 1 ustawy o scalaniu i wymianie gruntów z 1968 r.). Legitymowanie się nią

przez posiadacza gruntu, który brał udział w postępowaniu wymiennym, stanowi ważki

dowód

uprawdopodobniający,

że

przysługuje

mu

prawo

własności.

Przebieg

postępowania wymiennego, zakładający powiadomienie wszystkich zainteresowanych o

jego rozpoczęciu (art. 6 ust. 7 ustawy), o terminie okazania projektu (art. 11 ust. 1 i 2)

oraz o wydaniu decyzji zatwierdzającej projekt wymiany gruntów (art. 12 ust. 5),

zapewnia możliwość powzięcia o nim informacji i zgłoszenia się przez ewentualnych

innych uprawnionych. Brak takich zdarzeń sugeruje brak konkurentów do praw

uczestnika. Z tego względu nie można zaakceptować stanowiska Sądu Okręgowego, że

wylegitymowanie się przez wnioskodawcę decyzją zatwierdzająca projekt wymiany

gruntów nie uprawdopodabnia jego praw do wskazanych w tej decyzji gruntów na tyle,

żeby możliwe było zastosowanie uzupełniającego postępowania przewidzianego w § 24

ust. 1 r.p.k.w. Podobnie należy ocenić sytuację, w której w skład działki powstałej w

wyniku odnowienia operatu wchodzą grunty, których stan prawny wynika z wydanych

przed wielu laty decyzji, nie zawierających wprawdzie stwierdzenia prawomocności, lecz

– jak wynika z zapisów w operacie gruntów – faktycznie realizowanych. W obu tych

sytuacjach wnioskodawca przedstawił dokumenty nie dające pewności co do jego

prawa do nieruchomości, ale jednak uzasadniające przypuszczenie, że takie prawo mu

służy. Taki stan odpowiada zawartemu w § 24 ust. 1 r..p.k.w. sformułowaniu „prawo

własności (…) nie zostało dostatecznie wykazane”.

Zastosowanie powyższego przepisu nie następuje jednak wprost, lecz na

podstawie odesłania zawartego w nadal obowiązującej ustawie z dnia 17 lutego 1960 r.

o utracie mocy prawnej niektórych ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr 11 poz. 67 ze zm. Dalej

„u.m.p.k.w.”). Ustawa ta w art. 3 i 4 nakazuje dla nieruchomości, które były objęte

postępowaniem wymiennym, a nie miały urządzonych ksiąg wieczystych, których księgi

utraciły moc prawną, zaginęły albo uległy zniszczeniu, założenie ksiąg z urzędu (art. 3).

Postępowanie toczy się według przepisów dotyczących zakładania ksiąg wieczystych

dla nieruchomości, które nie miały urządzonych takich ksiąg (art. 4 ust. 1). Odesłanie to

kieruje aktualnie do § 19 i nast. r.p.k.w., a zatem także do § 24 r.p.k.w., co wynika

bezpośrednio z treści art. 4 ust. 1 u.m.p.k.w., w którym wprowadzona została zmiana w

stosunku do unormowania zawartego w § 24 ust. 2 w zw. z ust 1 pkt 3 r.p.k.w.,

polegająca na określeniu sztywnego 3-miesiecznego terminu do zgłaszania praw

podlegających wskazaniu w obwieszczeniu. Nie ma przeszkód, aby postępowanie

zapoczątkowane zostało wnioskiem zainteresowanej strony.

Z zestawienia powyższych przepisów wynika następujący tryb postępowania w

wypadku, kiedy wniosek dotyczy założenia księgi wieczystej dla nieruchomości,

utworzonej w wyniku przeprowadzenia postępowania wymiennego.

W

postępowaniu

wieczystoksięgowym

badaniu

podlega

tytuł

prawny

wnioskodawcy do nieruchomości w zamian za którą otrzymał nieruchomość zamienną

oraz decyzja zatwierdzająca projekt wymiany gruntów, jako podstawa wpisu praw do

nieruchomości otrzymanej po wymianie. Jeżeli brak dokumentów wykazujących w

dostateczny sposób tytuł własności do pierwotnej nieruchomości, została natomiast

przedłożona decyzja o zatwierdzeniu projektu wymiany gruntów – zachodzą podstawy

do

przeprowadzenia

uzupełniającego

postępowania

wyjaśniającego

w

sposób

unormowany w § 24 ust. 1 r.p.k.w. ze zmianą wynikającą z art. 4 ust. 1 u.m.p.k.w. Jeżeli

prawa wnioskodawcy nie zostaną zakwestionowane – możliwe będzie dokonanie

żądanego przez niego wpisu, jeśli zostaną zakwestionowane, sąd wieczystoksięgowy,

mając na uwadze, że postępowanie dotyczące założenia księgi dla nieruchomości

objętych postępowaniem wymiennym, które z różnych przyczyn nie mają urządzonych

ksiąg wieczystych, toczy się z urzędu na podstawie art. 3 tej ustawy – dokona wpisu na

rzecz osoby, które prawa uzna za wykazane. Ewentualny spór o prawo własności

wymagać zaś będzie rozstrzygnięcia w trybie procesowym.

Ten tryb będzie także właściwy dla założenia ksiąg wieczystych dla niemających

ksiąg wieczystych nieruchomości objętych postępowaniem wymiennym na podstawie

ustawy z dnia 16 sierpnia 1949 r. o wymianie gruntów (tekst jedn.: Dz. U. z 1962 r. Nr

46, poz. 226 ze zm.), ustawy o scalaniu i wymianie gruntów z 1968 r. oraz obecnie

obowiązującej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów (tekst

jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 178, poz. 1749 ze zm.), ponieważ we wszystkich tych aktach

prawnych decyzja zatwierdzająca projekt wymiany gruntów nie nadaje uczestnikowi

postępowania wymiennego prawa własności do nieruchomości otrzymanej w wyniku

wymiany, jeżeli takie prawo nie przysługiwało mu względem nieruchomości poddanej

wymianie.

W konsekwencji za uzasadniony należało uznać podniesiony przez skarżącego

zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy § 24 r.p.k.w. przez jego błędna wykładnię, która

doprowadziła do jego niezastosowania w rozpatrywanej sprawie.

Zachodziły zatem podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz

postanowienia Sądu I instancji i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego

rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).