IV CSK 286/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 286/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku A. C., I. E., L. G.

i M. K.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych

Nadleśnictwa L.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem częściowym z dnia 24 września 2010 r., wydanym

w postępowaniu o zniesienie współwłasności nieruchomości położonej w P.

oznaczonej numerem ewidencyjnym działki

88/7 LP, Sąd Rejonowy oddalił

wniosek Skarbu Państwa – Nadleśnictwa L. o zasiedzenie własności tej

nieruchomości.

Według ustaleń Sądu Rejonowego przedmiotowa nieruchomość w 1945 r.

została

odebrana

jej

grupy narodowościowej

właścicielce

niemieckiej.

M.

C. zaliczonej

Postanowieniem

Sądu

do

drugiej

Grodzkiego

właścicielka nieruchomości została zrehabilitowana i nakazano zwolnienie całego

jej majątku nieruchomego obejmującego gospodarstwo rolne o obszarze 20 ha.

Do zwrotu

nieruchomości nie

doszło

i to

pomimo

prób jej odzyskania

podejmowanych do 1952 r. przez M. C. a później jej spadkobierców. W odpowiedzi,

ówczesne

organy

władzy

państwowej

informowały

o rozdysponowaniu

nieruchomością wobec osób trzecich a po wejściu w życie ustawy z dnia 12 marca

1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz o uporządkowaniu

niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa

rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm. – dalej jako ustawa z dnia 12 marca 1958 r.)

swoje władztwo nad nieruchomościami opierały na treści tej ustawy. W 1995 i w

1996 r. A. C. - jeden ze współwłaścicieli – ponownie, bezskutecznie wnosił o zwrot

nieruchomości. Skarb Państwa co najmniej od 1971 r. posiadał przedmiotową

nieruchomość a posiadanie to miało samoistny charakter i mogło prowadzić do

zasiedzenia. Sąd Rejonowy - odwołując się do stanowiska wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w uchwale całego składu Izby Cywilnej z dnia 26 października 2007 r.

(sygn. akt III CZP 30/07, OSNC z 2008 r. nr 5, poz. 43), według którego władanie

cudzą nieruchomością przez Skarb Państwa uzyskane w ramach władztwa

publicznego, może być posiadaniem samoistnym prowadzącym do zasiedzenia,

jednak zasiedzenie nie biegło, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie dochodzić

wydania nieruchomości – wskazał, że w okresie obowiązywania ustawy z dnia 12

marca 1958 r., a zwłaszcza jej art. 9, właściciele byli pozbawieni prawnej i

skutecznej możliwości domagania się zwrotu nieruchomości. Według jego treści,

nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie

tej ustawy, przejmowane były na własność Państwa, bez względu na ich obszar,

jeżeli znajdowały we władaniu Skarbu Państwa lub też zostały przekazane przez

państwo w użytkowanie innym osobom. Dopiero od dnia 1 stycznia 1992 r., kiedy

została uchylona ustawa z dnia 12 marca 1958 r., rozpoczął bieg termin

zasiedzenia własności nieruchomości objętej wnioskiem. Skoro sam Skarb

Państwa jako datę początkową objęcia w posiadanie przyjmował dzień 30 marca

1971 r., to nie można mówić o upływie jakiegokolwiek okresu potrzebnego do

zasiedzenia przed dniem 1 stycznia 1992 r.

Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wniesioną przez Skarb Państwa od wymienionego postanowienia. Sąd Okręgowy

zaaprobował dotychczasowe ustalenia faktyczne i uznał je za własne. Wynika z

nich, że spadkobiercy M. C. po jej śmierci podjęli działania zmierzające do wydania

im przedmiotowej nieruchomości. Sąd Okręgowy podzielając pogląd o zawieszeniu

biegu terminu zasiedzenia w okresie obowiązywania ustawy z dnia 12 marca 1958

r., powołał się dodatkowo na treść jej art. 9 ust. 4 który stanowił, że postępowania

sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie nieruchomości określonych w ust.

1 podlegały umorzeniu, a niewykonane tytuły egzekucyjne zasądzające te

roszczenia były pozbawione skutków prawnych. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie

jest zasadny zarzut wnioskodawcy, że stan prowadzący do zasiedzenia istniał od

1945 r. do 4 kwietnia 1958 r. (do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958

r.). Na tę okoliczność, poza pismem Prezydium Wojewódzkiego Zarządu Rolnictwa

z dnia 25 stycznia 1958 r., sąd przytoczył szereg przepisów powojennych

regulujących sytuację obywateli polskich, którzy w warunkach okupacji niemieckiej

zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej. Podkreślił, że samo

zrehabilitowanie M. C. przez Sąd Grodzki i zwolnienie nieruchomości spod zajęcia,

dozoru i zarządu nie było równoznaczne z przywróceniem posiadania a ponadto

zwrot zajętego majątku, stosownie do treści § 6 ust. 2 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 26 lipca 1950 r. w sprawie wykonania ustawy o zniesieniu sankcji

oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do

narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 32, poz. 294 dalej jako rozporządzenie

wykonawcze), mógł nastąpić pod warunkiem, że zajęty majątek znajdował się

w posiadaniu właściciela. Jeśli zatem w okresie od 1945 r. do 1992 r. nie biegł

termin prowadzący do zasiedzenia, to brak było podstaw do przyjęcia, że uczestnik

nabył własność nieruchomości przez zasiedzenie, gdyż od dnia 1 stycznia 1992 r.

do chwili orzekania nie upłynął okres samoistnego posiadania wymagany w art. 172

§ 1 k.c.

Skarb

Państwa

wniósł

skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego. W ramach podstawy wymienionej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił

naruszenie art. 610 k.p.c. w związku z art. 677 k.p.c. przez nieuwzględnienie

okresu posiadania samoistnego sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca

1958 r., co powinno skutkować stwierdzeniem zasiedzenia nieruchomości przez

Skarb Państwa.

W skardze kasacyjnej zarzucono także naruszenie przepisów

prawa materialnego tj. art. 121 pkt 4 k.c. w związku z art. 175 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w okresie obowiązywania

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. istniał stan siły wyższej, co spowodowało

zawieszenie biegu zasiedzenia. Poza tym, według wnoszącego skargę kasacyjną,

sąd drugiej instancji naruszył art. 172 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 121 pkt 4 k.c.

i 175 k.c. przez ich niewłaściwe niezastosowanie, pomimo iż uczestnik posiadał

przedmiotową nieruchomość jako posiadacz samoistny przez odpowiednio długi

czas prowadzący do nabycia jej własności przez zasiedzenie. Na tych podstawach

Skarb Państwa wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego postanowienia,

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezpodstawnie

zarzuca

się,

iż

doszło

do

naruszenia

przepisów

postępowania w sposób wskazany w skardze kasacyjnej. Z pisemnych motywów

zaskarżonego postanowienia jednoznacznie wynika, że Sąd drugiej instancji

uwzględnił treść art. 677 k.p.c., stosowanego odpowiednio do orzeczenia

o stwierdzeniu zasiedzenia (art. 610 § 1 k.p.c.), i przyjął brak związania wnioskiem

co do osób, które nabyły prawo własności w drodze zasiedzenia jak również co do

chwili, w której to nabycie nastąpiło. Co więcej, pomimo podawania przez Skarb

Państwa dnia 30 marca 1971 r., jako początkowej daty objęcia w posiadanie

nieruchomości, sąd drugiej instancji, w związku z treścią zarzutów apelacyjnych,

podjął

się

rozważań

dotyczących

wcześniejszego

okresu

posiadania

nieruchomości. Natomiast nieuwzględnienie okresu posiadania samoistnego

Skarbu Państwa sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. było

wynikiem, zarzucanego w innym miejscu skargi kasacyjnej, zastosowania art. 121

pkt 4 k.c. w związku z art. 175 k.c.

Nie ma także racji skarżący kwestionując uznanie przez sąd, że w okresie

obowiązywania art. 9 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. (w tekście jednolitym

art. 16 ust. 3 i 4 Dz. U. Nr z 1989 r., Nr 58, poz. 348 ze zm.) istniał stan siły wyższej

powodujący zawieszenie biegu zasiedzenia. Jak wskazał Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 26 października

2007 r. (sygn. akt 30/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 43) zastosowanie art. 121 pkt 4

w związku z art. 175 k.c. jest uzasadnione tylko w razie ustalenia, iż osoba

uprawniona do skutecznego dochodzenia roszczenia o wydanie nieruchomości

rzeczywiście była tej możliwości pozbawiona. Takie ustalenie nie może być

dokonane wyłącznie na podstawie twierdzeń osoby uprawnionej. Konieczne jest

wykazanie, że w ówczesnych warunkach ustrojowych i w stanie prawnym wówczas

obowiązującym skuteczne dochodzenie roszczenia nie było możliwe bądź

ze względu na niedostępność środków prawnych, które pozwoliłyby podważyć

wadliwe akty władzy publicznej, bądź ze względu na to, że powszechna praktyka

stosowania obowiązujących wówczas przepisów - obiektywnie biorąc - nie

stwarzała realnych szans uzyskania korzystnego dla uprawnionego rozstrzygnięcia.

Taki właśnie obiektywnie istniejący stan rzeczy uniemożliwiający poprzednikom

prawnym

właścicieli

nieruchomości

skuteczne

dochodzenie

swych

praw

wprowadziła ustawa z dnia 12 marca 1958 r. Zgodnie z jej art. 9 nieruchomości

rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia jej wejścia w życie, przyjmowało

się na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal

we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym

osobom fizycznym lub prawnym. Skutek nacjonalizacyjny następował bez względu

na sposób objęcia przez Państwo we władanie nieruchomości. O przejęciu

nieruchomości leśnych orzekał dyrektor okręgowego zarządu lasów państwowych

a postępowania sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie nieruchomości

podlegały umorzeniu. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 sierpnia

2008 r. (sygn. akt II CSK 105/08, nie publ.), do chwili uchylenia mocy wiążącej art.

9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przepis ten zawierał stosowaną niejednokrotnie

konstrukcję postanawiającą o nabyciu prawa z mocy ustawy, lecz połączoną

z wydaniem aktu administracyjnego stwierdzającego nabycie. Znaczenie takiego

aktu wynika z jego legitymującego charakteru, umożliwiającego wykonywanie

prawa rozporządzania rzeczą będącego istotnym atrybutem prawa własności.

Umorzenie postępowania w sprawach o przywrócenie posiadania lub wydanie

nieruchomości mogło nastąpić po stwierdzeniu, że właściwy organ administracyjny

wydał orzeczenie o przejęciu przedmiotu sporu na własność Państwa (tak Sąd

Najwyższy w orzeczeniu z dnia 21 sierpnia 1959 r., I CR 964/58, OSNCK 1961, nr

2, poz. 42). Dlatego, jak trafnie podniósł Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

16 września 2011 r. (sygn. akt IV CSK 63/11, nie publ.) powołując się także na

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2009 r., IV CSK 442/09

odmawiające w podobnej sprawie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania),

wystąpienie przez właścicieli nieruchomości pozostających we władaniu Państwa

w okresie obowiązywania ustawy z dnia 12 marca 1958 r. z powództwem

o przywrócenie posiadania lub wydanie rzeczonej nieruchomości niechybnie

prowadziłoby do przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Wymienione

przepisy stanowiły zatem przeszkodę w dochodzeniu roszczeń przez właścicieli

nieruchomości znajdujących się w posiadaniu Skarbu Państwa, która uzasadnia

zastosowanie art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.

Brak jest natomiast uzasadnionych podstaw aby przyjmować, iż do chwili

wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. istniały obiektywne przeszkody

uniemożliwiające rozpoczęcie lub powodujące zawieszenie biegu zasiedzenia.

Sąd Okręgowy przytoczył wprawdzie akty prawne zawierające restrykcyjne

regulacje wobec osób, które zgłosiły przynależność do narodowości niemieckiej.

Nie oznacza to jednak, iż osoby, którym zostały postawione niesłuszne zarzuty

pozbawione były skutecznych środków zmierzających do ochrony ich praw.

Dowodem tego jest wydanie dnia 5 marca 1946 r. postanowienia przez Sąd

Grodzki,

mocą

którego

ówczesna

właścicielka

nieruchomości

została

zrehabilitowana i nakazano zwolnienie jej całego majątku nieruchomego.

Nie stanowi wystarczającej podstawy do wnioskowania o obiektywnym braku

możliwości odzyskania nieruchomości pismo sporządzone dnia 25 stycznia 1958 r.,

a więc po wielu latach, przez Prezydium Wojewódzkiego Zarządu Rolnictwa, nawet

jeśli zawierało ono informacje wprowadzające w błąd właścicieli nieruchomości.

Z tego samego pisma wynika, że spadkobiercy M. C. zwracali się do organów

administracji państwowej o zwrot nieruchomości. Uczestniczący w postępowaniu

następcy prawni M. C. nie wykazali aby poza tym wnioskiem podejmowali inne,

zgodne z prawem, próby zmierzające do ochrony ich praw jak też nie wskazali

konkretnych, do nich odnoszących się, przyczyn zaniechania dokonania tych

czynności, pomimo dysponowania orzeczeniem uznającym ich prawa do

nieruchomości. Wskazany przez sąd § 6 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego

dotyczy zwolnienia od zajęcia majątku, co do którego pozostały w mocy orzeczenia

o przepadku zapadłe przed wejściem w życie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r.

o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą

przynależność do narodowości niemieckiej.

Z tych względów słusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej, w ramach

naruszenia art. 121 pkt 4 k.c. w związku z art. 175 k.c. oraz art. 172 k.c.,

nieuwzględnienie okresu posiadania nieruchomości przez Skarb Państwa przed

wejściem w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. jak również okresu po uchyleniu

tej ustawy. Nie uprawnia to jednak do uchylenia i zmiany zaskarżonego

postanowienia.

Posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa przed wejściem w życie

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. obejmuje także okres sprzed dnia 1 stycznia

1947 r. Zgodnie z art. XLII przepisów wprowadzających kodeks cywilny,

jeżeli

przed dniem 1 stycznia 1947 r. istniał stan rzeczy, który według przepisów prawa

rzeczowego (dekret z dnia 11 października 1946 r. - Dz. U. Nr 57, poz. 319)

i kodeksu cywilnego prowadziłby do zasiedzenia, jakkolwiek według przepisów

obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1947 r. zasiedzenie nie byłoby w tym

wypadku możliwe, termin zasiedzenia biegnie od dnia 1 stycznia 1947 r.

i ulega skróceniu o czas, w ciągu którego ten stan rzeczy istniał przed tą datą,

jednakże najwyżej o połowę. Z tego względu istotna jest ocena, czy przed dniem

1 stycznia 1947 r. w miejscu położenia nieruchomości mogło biec na rzecz Skarbu

Państwa zasiedzenie co do przedmiotowej nieruchomości (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2004 r., sygn. akt IV CK 21/04, Biul. SN

2005/2/14). Poza tym wymagają ustalenia i rozważenia okoliczności, które odnoszą

się do dalszego biegu zasiedzenia po uchyleniu ustawy z dnia 12 marca 1958 r.,

w tym także, czy nie zaszły zdarzenia, które mocy art. 123 k.c. w związku z art. 175

k.c. powodują przerwę biegu zasiedzenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 w związku z art.

13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania sądowi drugiej instancji