IV CSK 278/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 278/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] i Ministrowi Skarbu Państwa

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 26 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 26 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powódki A. Z. od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego

powództwo wniesione w dniu 29 lutego 2008 r. przeciwko Skarbowi Państwa Wojewodzie […] i Ministrowi Skarbu Państwa o zasądzenie kwoty 214 000 zł. z

ustawowymi odsetkami od dnia 8 sierpnia 2005 r. tytułem odszkodowania za

szkodę wyrządzoną wydaniem w dniu 25 lutego 1952 r. orzeczenia Prezydium

Powiatowej Rady Narodowej o przejęciu na własność państwa gospodarstwa

rolnego ojca powódki, którego nieważność została stwierdzona ostateczną decyzją

Wojewody z dnia 8 sierpnia 2005 r.

Sądy obu instancji uwzględniły zgłoszony przez stronę pozwaną zarzut

przedawnienia roszczenia. Stwierdziły, że źródłem szkody powódki jest wadliwe

orzeczenie administracyjne z dnia 25 lutego 1952 r., na mocy którego

nieruchomość ojca powódki przeszła na własność Skarbu Państwa, natomiast

decyzja nadzorcza z dnia 8 sierpnia 2005 r. stwierdzająca nieważność powyższego

orzeczenia stanowi jedynie przesłankę skutecznego dochodzenia roszczenia

odszkodowawczego. Sąd Apelacyjny, powołując się na regulację zawartą w art. 5

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692, dalej: „ustawa nowelizująca”)

oraz stanowisko Sądu Najwyższego, stwierdził, że ponieważ decyzja wadliwa

została wydana przed dniem 1 września 2004 r., tj. przed dniem uchylenia art. 160

k.p.a. i uregulowania odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za

szkody wyrządzone wadliwymi decyzjami administracyjnymi w art. 4171 § 2 k.c.,

natomiast decyzja nadzorcza wydana została po tej dacie, do roszczeń

odszkodowawczych powódki ma zastosowanie art. 417 1 § 2 k.c., a nie art. 160

k.p.a. i w konsekwencji do przedawnienia tych roszczeń ma zastosowanie art. 442

§ 1 zd. 2 k.c. (uchylony dopiero z dniem 10 sierpnia 2007 r.), a nie art. 160 § 6

k.p.a. Termin przedawnienia wynosi więc 10 lat i biegnie od dnia, w którym

nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, tj. od dnia 25 lutego 1952 r., a zatem

przedawnienie roszczeń nastąpiło przed wniesieniem pozwu. Sąd Apelacyjny

podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji uznał, że w rozpoznawanej

sprawie istnieją podstawy do przyjęcia, iż ze względu na warunki polityczne

powódka nie mogła skutecznie dochodzić roszczeń odszkodowawczych przed

dniem 4 czerwca 1989 r. i do tej chwili istniał stan siły wyższej, w rozumieniu art.

121 pkt 4 k.c., powodujący zawieszenie biegu przedawnienia. Jednakże od tej daty

nie było już przeszkód do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, a zatem

termin przedawnienia upłynął po dziesięciu latach licząc od dnia 4 czerwca 1989 r.,

również wiele lat przed wniesieniem pozwu. Ponieważ powódka nie wykazała, by

istniały jakiekolwiek przeszkody do wystąpienia o wydanie decyzji nadzorczej po

4 czerwca 1989 r. a przed 2005 r., gdy roszczenie odszkodowawcze nie było

jeszcze przedawnione, Sąd Apelacyjny uznał za nadmiernie spóźnione wystąpienie

przez nią o wydanie decyzji nadzorczej po prawie pięciu latach od upływu terminu

przedawnienia, a z roszczeniem odszkodowawczym po 10 latach od upływu tego

terminu i z tych przyczyn uznał za uzasadnione oddalenie powództwa.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie powódka zarzuciła

naruszenie art. 120 k.c. w zw. z art. 77 i art. 2 Konstytucji, art. 160 k.p.a. oraz art.

160 § 6 k.p.a. w zw. z art. 5 ustawy nowelizującej, art. 417 1 w zw. z art. 442 k.c.

i art. 5 ustawy nowelizującej, a także samego przepisu art. 5 ustawy nowelizującej

przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji

i

uwzględnienie

powództwa

ewentualnie

uchylenie

zaskarżonego

wyroku

i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

uwzględnienia w obu wypadkach wniosku o zasądzenie kosztów procesu, w tym

kosztów postępowania kasacyjnego.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle stanowiska Sądu Najwyższego zajętego w uchwale pełnego

składu Izby Cywilnej z dnia 31 marca 2011 r. III CZP 112/10 (jeszcze niepubl.)

skargę kasacyjną należy uznać za uzasadnioną. W uchwale tej bowiem Sąd

Najwyższy, odpowiadając między innymi na pytania: czy art. 160 k.p.a. w zw. z art.

5 ustawy nowelizującej znajduje zastosowanie do roszczeń o naprawienie szkody

wyrządzonej przez wydanie przed dniem 1 września 2004 r. ostatecznych decyzji

administracyjnych, których nieważność bądź wydanie z naruszeniem art. 156 § 1

k.p.a. zostały stwierdzone po tej dacie oraz czy, w razie pozytywnej odpowiedzi na

to pytanie, przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody jest regulowane przez

art. 160 § 6 k.p.a. - stwierdził, że do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej

ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września 2004 r., której

nieważność lub wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu,

ma zastosowanie art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a.

Stanowisko to odnosi się wprost do sytuacji, jaka miała miejsce

w rozpoznawanej sprawie, w której wyrządzająca szkodę wadliwa decyzja

administracyjna stała się ostateczna w dniu 25 lutego 1952 r., a więc przed dniem

wejścia w życie ustawy nowelizującej, zaś decyzja nadzorcza, stwierdzająca jej

nieważność stała się ostateczna po tej dacie - w dniu 8 sierpnia 2005 r.

Do roszczeń odszkodowawczych wynikających z wydania wadliwej ostatecznej

decyzji, przenoszącej bezpodstawnie własność gospodarstwa rolnego ojca powódki

na Skarb Państwa mają zatem zastosowanie przepisy art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a.,

a nie przepisy art. 4171 § 2 i art. 442 § 2 k.c., jak przyjął Sąd Apelacyjny.

Podzielając stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w powyższej uchwale oraz

przedstawioną w jej uzasadnieniu wykładnię art. 5 ustawy nowelizującej w zw. z art.

4171 § 2 k.c. i art. 160 k.p.a. należy jedynie podkreślić, że art. 5 ustawy

nowelizacyjnej nie jest normą międzyczasową prawa procesowego, a zatem nie ma

zastosowania do trybu dochodzenia roszczeń odszkodowawczych określonego

w art. 160 § 4 i 5 k.p.a. Wobec tego, że brak szczególnego przepisu

międzyczasowego w tym przedmiocie, zgodnie z ogólną zasadą intertemporalną

prawa procesowego bezpośredniego stosowania przepisów nowego prawa należy

przyjąć, że od dnia 1 września 2004 r. do dochodzenia odszkodowania za szkodę

wyrządzoną wadliwą decyzją administracyjną podjętą przed tym dniem, właściwa

jest tylko droga sądowa, bez względu na datę wydania ostatecznej decyzji

nadzorczej.

Przepis art. 5 ustawy nowelizującej stanowi natomiast normę prawa

międzyczasowego materialnego i jest wyrazem powiązania dwóch zasad tego

prawa: zasady niedziałania prawa wstecz oraz zasady stosowania do oceny

danego zdarzenia, stanu prawnego obowiązującego w chwili jego zaistnienia.

W zakresie odpowiedzialności deliktowej powiązanie obu tych zasad oznacza

poddanie oceny tego, czy dane zdarzenie jest czynem niedozwolonym i jakie

przesłanki muszą być spełnione, aby powstała odpowiedzialność odszkodowawcza

określonej osoby za ten czyn oraz jaką treść ma mieć ta odpowiedzialność,

przepisom obowiązującym w chwili nastąpienia rozpatrywanego zdarzenia.

Ponieważ źródłem szkody jest wydanie wadliwej decyzji administracyjnej, a nie

decyzji nadzorczej stwierdzającej jedynie z mocą wsteczną nieważność lub

niezgodność z art. 156 § 2 k.p.a. decyzji wadliwej, o tym czy wydanie decyzji

wadliwej stanowi czyn niedozwolony oraz jakie są zasady i treść odpowiedzialności

za ten czyn, decydują przepisy obowiązujące w chwili wydania ostatecznej decyzji

wadliwej. Brak podstaw, w ocenie Sądu Najwyższego wyrażonej w omawianej

uchwale, by na gruncie art. 5 ustawy nowelizującej przyjmować konstrukcję

zdarzenia prawnego złożonego z dwóch aktów: wydania decyzji wadliwej i wydania

decyzji nadzorczej. Zdarzeniem, w rozumieniu tego przepisu w sprawach

o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym jest jedynie wydanie

ostatecznej decyzji wadliwej, a w konsekwencji do ostatecznych wadliwych decyzji

podjętych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej, mają zastosowanie

przepisy materialnoprawne zawarte w art. 160 k.p.a., a więc § 1, 2, 3 i 6, chociażby

decyzje nadzorcze zapadły po dniu 1 września 2004 r. Odnosząc się

w szczególności do

wynikającego

kwestii przedawnienia

roszczenia

z decyzji administracyjnej, Sąd

odszkodowawczego

Najwyższy w

uzasadnieniu

omawianej uchwały stwierdził, że przyjęcie innych, niż określone w art. 160 § 6

k.p.a.

zasad

przedawnienia

czyniłoby

iluzoryczną

odpowiedzialność

odszkodowawczą za szkody wyrządzone nieważnymi lub niezgodnymi z prawem

decyzjami administracyjnymi wydanymi przed dniem 1 września 2004 r., co nie było

celem ustawy nowelizującej.

W świetle powyższej wykładni Sądu Najwyższego i stanowiska zajętego we

wskazanej na wstępie uchwale, skargę kasacyjną należało uznać za skuteczną, co

prowadziło do uchylenia

Apelacyjnemu

do

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39815 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821 k.p.c.).

db