IV CSK 277/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 277/08

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa B. w B.

o założenie księgi wieczystej i wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w B. z dnia 11

marca 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w B. z

dnia 30 stycznia 2008 r. sygn. akt Dz. Kw (…) i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Nadleśniczego Nadleśnictwa B. w B.

wystąpił z wnioskiem o założenie księgi wieczystej m.in. dla nieruchomości leśnej

położonej w obrębie O., Gmina B., oznaczonej numerami geodezyjnymi (...)/8, (...)1,

(...)4 i (...)/1.

Sąd Rejonowy w B. oddalił wniosek w zakresie dotyczącym założenia księgi

wieczystej dla rzeczonej nieruchomości. W uzasadnieniu wskazał, że na podstawie

dołączonych do wniosku dokumentów można stwierdzić, iż jedynie część działek

objętych wnioskiem, znajdujących się we władaniu Nadleśnictwa B. w B., stanowi

przedmiot własności Skarbu Państwa. Nie dotyczy to jednakże działek oznaczonych nr

(...)/8, (...)1, (...)4 i (...)/1. Wnioskodawca we wniosku swoje prawo własności do nich

wywodził zarówno z treści postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku, decyzji o

przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, decyzji oddających wnioskodawcy

nieruchomości w różne formy władania, jak i decyzji scaleniowych, dotyczących m.in.

gruntów wsi O. W ocenie Sądu I instancji, przedłożone decyzje zatwierdzające projekt

scalenia gruntów i postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie stanowią

samodzielnego i pierwotnego tytułu własności do rzeczonych nieruchomości. Zgodnie z

art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr

178, poz. 1749 ze zm.), decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów

stanowi tytuł do ujawnienia nowego stanu prawnego w księgach wieczystych. Jednakże,

aby wywieść swe prawo własności z decyzji zatwierdzającej projekt wymiany gruntów,

właściciel powinien legitymować się pierwotnym tytułem własności do nieruchomości.

Wspomniany przepis odnosi się bowiem do sytuacji, gdy prawo własności jest ujawnione

w księdze wieczystej, a wskutek wymiany zmienia się właściciel nieruchomości. Dotyczy

ujawnienia nowego stanu prawnego, a nie stanowi pierwotnego tytułu do nieruchomości.

Dlatego też tego typu decyzja nie może stanowić podstawy do skutecznego żądania

założenia księgi wieczystej. Decyzja taka stanowi podstawę do założenia księgi

wieczystej jedynie wówczas, gdy uczestnicy postępowania scaleniowego posiadali tytuł

własności do gruntów objętych scaleniem. W niniejszej sprawie, co do działki nr (...)/1,

dokumenty takie nie zostały Sądowi przedstawione. Ponadto Sąd Rejonowy stwierdził,

iż także decyzje o przekazaniu nieruchomości Okręgowemu Zarządowi Lasów

Państwowych w B. - Nadleśnictwu B. nie stanowią samodzielnego i pierwotnego tytułu

własności, co oznacza, że nie mogą stanowić samodzielnie podstawy do ujawnienia

prawa własności w księdze wieczystej. Podobnie rzecz się ma z postanowieniami

sądowymi o stwierdzeniu nabycia spadku. Orzeczenia te stwierdzają jedynie, że w chwili

śmierci spadkodawcy przysługujące mu prawa przeszły na określone podmioty. Aby

zatem spadkobierca mógł skutecznie powoływać się na prawo własności nieruchomości

nabyte wskutek dziedziczenia, prawo to musiało służyć spadkodawcy. Niezbędne zatem

było wykazanie za pomocą dokumentów istnienia tytułu własności przysługującego

spadkodawcy. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu Rejonowego, wnioskodawca nie

przedstawił wymaganych prawem dokumentów potwierdzających istnienie pierwotnego

tytułu własności do rzeczonej nieruchomości leśnej. Przedstawione przez niego

dokumenty nie stanowią samodzielnego i pierwotnego tytułu własności do rzeczonych

nieruchomości. Potwierdzają jedynie stan faktyczny (a nie prawny) polegający na

władaniu nimi przez Skarb Państwa.

Wnioskodawca wniósł apelację od postanowienia Sądu Rejonowego w części

dotyczącej działki nr (…)/1.

Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację, uznając ją za oczywiście bezzasadną.

Podkreślił, że istota problemu sprowadza się do oceny charakteru decyzji o scaleniu

gruntów, a w szczególności do tego, czy decyzja ta może stanowić pierwotny tytuł

własności. W ocenie Sądu Okręgowego, z art. 29 ustawy o scalaniu i wymianie gruntów

nie sposób wyprowadzić wniosku, by decyzja o scaleniu stanowiła pierwotny tytuł

własności. W doktrynie i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że niezmienną zasadą

postępowania

scaleniowego

jest,

iż

w

następstwie

scalenia

uczestnik

tego

postępowania nie może uzyskać do gruntu zamiennego więcej praw niż miał do gruntu

dotychczasowego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1971 r., II CR 94/71, OSP

1972, nr 6, poz. 104). Celem ustawy o scalaniu i wymianie gruntów jest tworzenie

korzystniejszych warunków gospodarowania w rolnictwie i leśnictwie przez poprawę

struktury obszarowej gospodarstw rolnych, lasów i gruntów leśnych, racjonalne

ukształtowanie rozłogów gruntów, dostosowanie granic nieruchomości do systemu

urządzeń melioracji wodnych, dróg oraz rzeźby terenu. Ustawa ta nie ma zaś na celu

zmian w stosunkach własnościowych rozumianych jako swoiste „uwłaszczenie”

uczestników scalenia, którzy nie mają tytułu własności do gruntów posiadanych przed

scaleniem. Pierwotne brzmienie ustawy w art. 25 ust. 1 powtarzało wprost unormowanie

poprzedniej ustawy, stanowiąc w zdaniu drugim, iż decyzja o scaleniu nie przesądzała

tytułu własności gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem.

Nowelizacja ustawy dokonana ustawą z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o

scalaniu gruntów jakkolwiek zmieniła treść zdania drugiego art. 25 ust. 1 ustawy

(obecnie art. 29 ust. 1), to jednak zmiana ta nie może stanowić o zmianie charakteru

decyzji scaleniowej w zakresie tytułu do gruntu zamiennego otrzymanego przez

uczestnika scalenia z deklaratoryjnego na konstytutywny. Decyzja o scaleniu tylko

wówczas stanowi podstawę do ujawnienia nowego stanu prawnego w księdze

wieczystej, gdy uczestnik scalenia wykaże swój tytuł własności do gruntów posiadanych

przed scaleniem, w zamian za które uzyskał w wyniku scalenia grunt zamienny (art. 29

ust. 1 ustawy o scalaniu i wymianie gruntów).

Sąd Okręgowy, odnosząc się do podniesionej przez skarżącego możliwości

dokonania przez sąd wieczystoksięgowy obwieszczenia publicznego w trybie § 24

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów, zauważył, że zarządzenie

obwieszczenia publicznego może mieć miejsce w wypadku, gdy jest zakładana księga

wieczysta, a prawo własności tego, kto ma być wpisany, nie zostało dostatecznie

wykazane. W ocenie Sądu Okręgowego, przepis ten jednoznacznie wskazuje na to, że

obwieszczenie publiczne nie może zastępować w całości wykazania tytułu własności ani

też nie jest sposobem nabycia własności. Może ono mieć zastosowanie w sytuacjach,

gdy ten, czyje prawo własności ma być wpisane w zakładanej księdze wieczystej, jest

właścicielem, jednakże nie jest w stanie odpowiednimi dokumentami dostatecznie

wykazać swego prawa własności.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 29 ustawy

o scalaniu i wymianie gruntów oraz § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 29 ustawy o scalaniu i wymianie gruntów nie zasługuje na

uwzględnienie, bowiem dokonana przez Sąd Okręgowy wykładnia odpowiada prawu i

jest zgodna z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego. W wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 22 lutego 1971 r., II CR 94/71 (OSP 1972, nr 6, poz. 104),

powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego, podkreślono, że

orzeczenie scaleniowe wprawdzie nie przesądza sporu o własność skomasowanego

gruntu, co znaczy, że można na drodze sądowej dowodzić, iż osoba wskazana w

orzeczeniu nie była właścicielem wszystkich działek przedscaleniowych, których

ekwiwalent stanowi nową nieruchomość, i dlatego prawo własności scalonej działki

należy w całości lub w części do osoby, która była właścicielem w całości lub części

działek przedscaleniowych. W wyroku z dnia 11 grudnia 1978 r., III CRN 240/78

(OSNCP 1979, nr 12, poz. 239) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że decyzja o zatwierdzeniu

projektu scalenia nie stwarza (nie przesądza) tytułu własności w zakresie, w jakim

nieruchomość poscaleniowa nie stanowi ekwiwalentu gruntów przedscaleniowych.

Trafny jest natomiast zarzut naruszenia § 24 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i

zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.). Zakresem działania

zamieszczonych tam przepisów jest bowiem sytuacja, gdy osoba składająca wniosek o

założenie księgi wieczystej dysponuje pewnymi dokumentami wskazującymi na to, że

najprawdopodobniej jest ona właścicielem, jednakże nie są to dokumenty wystarczające

do założenia księgi wieczystej i wpisania jego prawa w trybie „zwykłym”. Przepis ten ma

więc zastosowanie wtedy, gdy przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty nie

wykazują w sposób dostateczny prawa własności, lecz jedynie uprawdopodabniają w

wysokim stopniu prawo własności nieruchomości.

Sądy obu instancji, odmawiając zastosowania § 24 powołanego rozporządzenia,

stwierdziły, że wnioskodawca powinien wykazać, iż dysponował tytułem własności do

działek, które wniósł do scalenia i za które otrzymał ekwiwalent w postaci działki nr

(...)/1. W ocenie Sądu Okręgowego, tytuł własności do wszystkich działek uzyskanych

przez wnioskodawcę w wyniku scalenia można wykazać wskazując tytuł własności do

wszystkich działek wniesionych do scalenia.

Stawianie takiego wymagania w sytuacji, gdy wnioskodawca dysponuje

decyzjami zatwierdzającymi projekt scalania gruntów, pozbawiałoby praktycznego

znaczenia § 24 rozporządzenia. Decyzje zatwierdzające projekt scalania gruntów

właśnie dlatego, że - jak zaznaczył Sąd Okręgowy - nie przesądzają tytułu własności do

gruntów, ale, co należy podkreślić, uprawdopodabniają w wysokim stopniu prawo

własności nieruchomości uzyskanej w trybie postępowania scaleniowego, mogą

stanowić, zwłaszcza w połączeniu z innymi dokumentami, usprawiedliwioną podstawę

zarządzenia obwieszczenia publicznego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.