IV CSK 273/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 273/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie

przeciwko Gminie M.

o zapłatę albo zobowiązanie do zawarcia umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 7 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2011 r. zasądził

od pozwanej Gminy M. na rzecz powodowej Agencji Nieruchomości Rolnych w

Warszawie kwotę 399013 zł z odsetkami „albo" (według użytego sformułowania)

zobowiązał

pozwaną

przenoszącego

do

złożenia

nieodpłatnie

we współwłasności

na

oznaczonej

bliżej

określonego

powódkę

udział

nieruchomości

w

oświadczenia

woli

wysokości

1/2

uprzednio

przekazanej

nieodpłatnie.

Sąd Okręgowy ustalił, że umową z dnia 12 sierpnia 1999 r. ustawowa

poprzedniczka powódki przekazała pozwanej ten udział, w trybie art. 24 ust. 5 pkt.

1 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz. U. 1995, Nr 57 poz. 299 ze zm.,

dalej „u.g.n.r.), z przeznaczeniem na budowę składowiska odpadów. Strony

stosownie do treści art. 24 ust. 5 zd. 2 tej ustawy postanowiły, że w razie

przeznaczenia nieruchomości na inne cele przed upływem 10 lat licząc od daty

zawarcia umowy, nabywcy zobowiązują się zwrócić jej równowartość pieniężną

według zasad określonych w art. 30 ust. 1 u.g.n.r. (§ 6 umowy). Nieruchomość

dotąd nie była użytkowana.

Sąd Okręgowy uznał, że skoro pozwana nie wykorzystała przejętej

nieruchomości na cele inwestycji infrastrukturalnych, to doszło do zmiany jej

przeznaczenia w rozumieniu art. 24 ust. 5 zd. 2 u.g.n.r., skutkującego

uwzględnieniem powództwa.

Sąd Apelacyjny tego poglądu nie podzielił, toteż wyrokiem z dnia 29 lutego

2012 r. zmienił powyższy wyrok i powództwo oddalił. Uznał, że użyte w art. 24 ust.

5 zd. 2 u.g.n.r. sformułowanie „przeznaczenie na inne cele" nie obejmuje

zaniechania realizacji inwestycji na nieruchomości na jaką ta nieruchomość

została nieodpłatnie przekazana, gdyż to zaniechanie, wobec braku wyraźnej

regulacji, nie może być równoznaczne z „przeznaczeniem na inne cele". Inaczej

mówiąc, że brak realizacji celu inwestycyjnego na przejętej nieodpłatnie

nieruchomości nie stanowiło przeznaczenia tej nieruchomości przez pozwaną na

inne cele.

Skarga kasacyjna powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego - oparta

na podstawie pierwszej z art. 3983 k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 24 ust. 5

zd. 2 u.g.n.r., i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przyjętej przez Sąd Apelacyjny wykładni sformułowania „z przeznaczeniem

na

inne

cele"

nie

wyklucza

wprawdzie

gramatyczna

interpretacja

tego

sformułowania, to jednak wykładnia systemowa i funkcjonalna art. 24 ust. 5 pkt. 1

u.g.n.r., prowadzi do odmiennego wniosku. Według tego przepisu nieruchomości

wchodzące w skład Zasobu Agencji może ona w drodze umowy nieodpłatnie

przekazać na własność jednostce samorządu terytorialnego na cele związane

z inwestycjami infrastrukturalnymi służącymi wykonywaniu zadań własnych.

Z treści tego przepisu wynika, że zamiarem ustawodawcy było nałożenie

na beneficjentów nabywanych nieruchomości obowiązku ich zagospodarowania

zgodnie z celem określonym w umowie nieodpłatnego przekazania. Zatem

warunkiem koniecznym dla uznania, iż ten cel został zrealizowany było

wykorzystanie tych nieruchomości na te inwestycje.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 kwietnia 2005 r., II CK 610/04 (nie publ.)

wskazał, że ratio legis art. 24 ust. 5 zd. 2 u.g.n.r. polega na tym, żeby zapobiegać

dowolnemu dysponowaniu przez gminy nieruchomościami przekazanymi im

nieodpłatnie przez Agencję Nieruchomości Rolnych. Chodzi o to, że nieruchomości

te powinny być wykorzystywane przez gminy tylko na cele przewidziane w umowie

przekazania, pod rygorem obowiązku zapłaty ich wartości, w razie przeznaczenia

na inne cele. To oznacza, że wykonanie przez samorząd terytorialny zaciągniętego

zobowiązania należy oceniać przez pryzmat realizacji celu nieodpłatnego

przekazania nieruchomości. Brak realizacji tego celu stanowi de facto zmianę

przeznaczenia nieruchomości uzasadniającą zastosowanie sankcji przewidzianej

w art. 24 ust. 5 zd. 2 u.g.n.r. W przeciwnym bowiem wypadku dochodziłoby

do swego rodzaju uwłaszczenia się samorządów wbrew istocie nieodpłatnego

przekazania.

Wychodząc z powyższych założeń niepodobna się zgodzić ze stanowiskiem

Sądu Apelacyjnego, że skoro nic nie zrobiono na przekazanej nieruchomości,

to nie zmieniło się jej przeznaczenie. Nieruchomość ta gospodarczo miała być

wykorzystana na wysypisko śmieci, a pozwana przeznaczyła ją w istocie

na nieużytek. Zatem faktycznie doszło do zmiany przeznaczenia tej nieruchomości

w rozumieniu art. 24 ust. 5 zd. 2 u.g.n.r.

Skoro Sąd Apelacyjny rozstrzygając w sprawie wyszedł z odmiennych

założeń, zaskarżony wyrok nie mógł się ostać.

Sąd Najwyższy zauważa, że zasadnie Sąd Apelacyjny uznał, iż żądanie

alternatywne

może

być

uwzględnione wtedy, gdy zachodzi wypadek

zobowiązania przemiennego, którego źródłem jest najczęściej czynność prawna;

prócz tego źródłem może być ustawa, na co wskazuje brzmienie § 1 art. 365 k.c.

I dalej, że w sprawie takie zobowiązanie nie wchodzi w rachubę. Niemniej jednak

pominął, że od wypadków zobowiązania przemiennego należy odróżnić wypadki,

gdy po stronie dłużnika istnieje uprawnienie do zwolnienia się od świadczenia

(tzw. facultas alternativa) wynikające z przepisów ustawy albo też mogące być

przyznane dłużnikowi przez wierzyciela dzięki odpowiedniemu sformułowaniu

przez niego pozwu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.

es