IV CSK 272/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 272/10

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Remontowo - Budowlanego

Spółki z o.o. w O.

przeciwko Skarbowi Państwa - Lasom Państwowym Nadleśnictwu N.

w N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 30 listopada 2009 r.,

odrzuca skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 8 października 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo

Przedsiębiorstwa Remontowo-Budowlanego spółki z.o.o. w O. przeciwko Skarbowi

Państwa - Lasom Państwowym Nadleśnictwu N. w N. o zasądzenie kwoty

65 395,68 zł. z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.

Sąd Okręgowy w wyniku apelacji strony powodowej zaskarżonym wyrokiem

z dnia 30 listopada 2009 r. zmienił jedynie rozstrzygnięcie o kosztach procesu, a w

pozostałej części oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego.

Sądy obu instancji uznały, że rozpoznawana sprawa, w której strona

powodowa

domagała

się

zasądzenia

dochodzonej

pozwem

kwoty

jako

wynagrodzenia za roboty dodatkowe wykonane przy realizacji umowy o budowę

leśniczówki, jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791 § 1 k.p.c. i stwierdziły,

iż strona powodowa nie udowodniła wykonania robót dodatkowych, gdyż nie

zgłosiła

odpowiednich

dowodów w pozwie,

a

dopiero

w toku procesu,

z naruszeniem 47912 § 1 k.p.c.

W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie kasacyjnej strona

powodowa zarzuciła naruszenie art. 4791 w zw. z art. 4792 § 1 oraz art. 47912 k.p.c.

przez

rozpoznanie

sprawy

w

postępowaniu

przewidzianym

dla

spraw

gospodarczych, mimo że sprawa nie ma charakteru sprawy gospodarczej oraz

naruszenie art. 217 § 1 i 2 w zw. z art. 227 k.p.c. przez bezpodstawne oddalenie

wniosków dowodowych strony powodowej, a także naruszenie art. 230 w zw. z art.

221 k.p.c. przez ich niezastosowanie.

Strona pozwana reprezentowana przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa przyłączyła się do stanowiska skarżącej, iż rozpoznawana sprawa nie ma

charakteru sprawy gospodarczej i wobec tego powinna być rozpoznana

w postępowaniu zwykłym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności podlega ocenie zarzut naruszenia art. 479 1 § 1 k.p.c.

przez uznanie sprawy za gospodarczą w rozumieniu tego przepisu i rozpoznanie jej

w postępowaniu przewidzianym dla rozpoznawania spraw gospodarczych.

Ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia nie przekraczającą 75 000 zł,

jedynie przy podzieleniu tego zarzutu, skarga kasacyjna będzie mogła być

rozpoznana merytorycznie, w przeciwnym wypadku podlega odrzuceniu na

podstawie art. 3986 § 3 k.p.c. w zw. z art. 3982 § 1 k.p.c.

Przepis art. 4791 § 1 k.p.c. zawiera definicję „sprawy gospodarczej”

stanowiąc, że przepisy o postępowaniu w sprawach gospodarczych stosuje się

w sprawach ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami, w zakresie

prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. O tym czy w rozumieniu

powyższego przepisu sprawa ma charakter sprawy gospodarczej decydują zatem

łącznie trzy przesłanki: 1. sprawa jest sprawą ze stosunków cywilnych, 2. toczy się

między przedsiębiorcami, 3. jest sprawą w zakresie prowadzonej przez nich

działalności gospodarczej.

Nie ulega wątpliwości, że rozpoznawana sprawa spełnia pierwszą

przesłankę, gdyż jako sprawa o wynagrodzenie za roboty dodatkowe wykonane

przy realizacji umowy o budowę leśniczówki, jest sprawą ze stosunków cywilnych.

Rozważenia wymaga, czy spełnione są także pozostałe dwie przesłanki

powyższego przepisu, a więc, czy strony są przedsiębiorcami oraz czy sprawa

wynika z prowadzonej przez nie działalności gospodarczej

Zgodnie z art. 4792 § 1 k.p.c. przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba

prawna albo jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa

przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność

gospodarczą lub zawodową.

Definicję działalności gospodarczej zawiera art. 2 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 220,

poz. 1447 ze zm.) stanowiący, że działalnością gospodarczą jest zarobkowa

działalność wytwórcza, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie

i wyodrębnianie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana

w sposób zorganizowany i ciągły.

Nie

ulega

w rozumieniu

wątpliwości,

powyższych

że

przepisów

strona

oraz

powodowa

że

jest

przedmiot

przedsiębiorcą

sprawy

wynika

z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej.

Oceny wymaga natomiast, czy strona pozwana jest przedsiębiorcą, a jeżeli

tak, to czy przedmiot sprawy mieści się w zakresie prowadzonej przez nią

działalności gospodarczej.

Stroną pozwaną jest Skarb Państwa reprezentowany przez jednostkę

organizacyjną, którą są Lasy Państwowe - Nadleśnictwo N. Skarb Państwa jest

osobą prawną, działającą w sferze cywilnoprawnej przez odpowiednie jednostki

organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, którym przepisy szczególne

określają zakres zadań wykonywanych w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa.

Jest to własna działalność Skarbu Państwa, wykonywana przez uprawnione do

tego statio fisci.

Zadania

i

przedmiot

działalności

Skarbu

Państwa

wykonywanej

w odniesieniu do lasów państwowych przez odpowiednie jednostki organizacyjne

określają przepisy ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U.

z 2005 r., Nr 45, poz. 435 ze zm.).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 oraz art. 32 tej ustawy lasami stanowiącymi własność

Skarbu Państwa zarządza Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe

nieposiadające osobowości prawnej, którego jednostki organizacyjne wymienione

w ustawie reprezentują Skarb Państwa w stosunkach cywilnoprawnych, każda

w zakresie swojej właściwości. W rozpoznawanej sprawie tą jednostką jest

Nadleśnictwo, kierowane przez nadleśniczego (art. 35 ust. 1 pkt 1).

W ramach sprawowanego zarządu Lasy Państwowe prowadzą gospodarkę

leśną oraz gospodarkę gruntami i innymi nieruchomościami oraz ruchomościami

związanymi z gospodarką leśną (art. 4 ust. 3), zaś zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1

gospodarką leśną jest działalność leśna w zakresie urządzania, ochrony

i zagospodarowania lasu, utrzymania i powiększania zasobów i upraw leśnych,

gospodarowania zwierzyną, pozyskiwania- z wyjątkiem skupu - drewna i innych

produktów

leśnych

a

także

sprzedaż

tych

produktów

oraz

realizacja

pozaprodukcyjnych funkcji lasu. Lasy Państwowe mogą też nabywać lasy i inne

grunty stanowiące własność osób fizycznych i prawnych, jeżeli jest to uzasadnione

potrzebami gospodarki leśnej i nie narusza interesów Skarbu Państwa (art. 37

ust. 1) oraz sprzedawać lasy, grunty i inne nieruchomości Skarbu Państwa

pozostające w ich zarządzie (art. 38 ust. 1), a także sprzedawać nieruchomości

zabudowane budynkami mieszkalnymi i samodzielne lokale mieszkalne oraz grunty

z budynkami mieszkalnymi, nieprzydatne Lasom Państwowym (art. 40a ust. 1).

Zgodnie z art. 50 Lasy Państwowe prowadzą działalność na zasadzie

samodzielności finansowej i pokrywają koszty działalności z własnych przychodów.

Samodzielną gospodarkę leśną, o której mowa wyżej oraz bezpośredni

zarząd lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu Państwa pozostającymi

w zarządzie Lasów Państwowych prowadzą nadleśniczy kierujący nadleśnictwami,

które są podstawową jednostka organizacyjną Lasów Państwowych (art. 35 ust. 1

ustawy o lasach).

W świetle powyższych regulacji należy uznać, że Skarb Państwa

reprezentowany przez odpowiednie jednostki organizacyjne Lasów Państwach,

w tym Nadleśnictwa, prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ustawy

z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Choć niewątpliwie

głównym zadaniem Skarbu Państwa-Lasów Państwowych w zakresie działalności

leśnej jest urządzanie, ochrona, zagospodarowanie, utrzymanie i powiększanie

zasobów i upraw leśnych oraz gospodarowanie zwierzyną, a nie zarobkowa

działalność wytwórcza czy handlowa w tym zakresie, jednak nie ulega wątpliwości,

że wykonując te zadania prowadzi on działalność zarobkową wytwórczą i handlową

i środkami finansowymi osiągniętymi z tej działalności zarobkowej pokrywa wydatki

związane ze swoją podstawową działalnością, którą jest ochrona i rozwój lasów.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy okoliczność, że prowadzona

przez dany podmiot działalność wytwórcza, handlowa czy usługowa nie jest

w głównej mierze lub w ogóle nastawiona na zysk, lecz zmierza jedynie do

pokrywania kosztów własnymi dochodami, nie wyklucza przyjęcia, że podmiot ten

prowadzi działalność gospodarczą (porównaj między innymi uchwałę składu

siedmiu sędziów z dnia 6 grudnia 1991 r. III CZP 117/91, OSNC 1992/5/65, z dnia

30 listopada 1992 r. III CZP 134/92, OSNC 1993/5/79, z dnia 6 sierpnia 1996 r.

III CZP 84/96, OSNC 1996/11/150, z dnia 26 kwietnia 2002 r. III CZP 21/02, OSNC

2002/12/149 i z dnia 11 maja 2005 r. III CZP 11/05, OSNC 2006/3/48).

Stanowisko to należy uznać za aktualne także na gruncie art. 2 wskazanej

wyżej ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej.

Wprawdzie w definicji pojęcia „działalność gospodarcza” w przepisie tym zawarty

jest element działalności „zarobkowej”, jednak zastosowanie tej definicji do

stosunków cywilnoprawnych wymaga uwzględnienia specyfiki tych stosunków oraz

wypracowanego na ich gruncie we wskazanych wyżej orzeczeniach Sądu

Najwyższego

i

utrwalonego

rozumienia

pojęcia

zarówno

działalności

„gospodarczej”, jak i jego elementu, którym jest działalność „zarobkowa”.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy we wskazanej wyżej uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 6 grudnia 1991 r. III CZP 117/91, każda działalność gospodarcza powinna

być podporządkowana zasadom racjonalnego gospodarowania, w myśl których

wszelka działalność gospodarcza powinna być prowadzona tak, by przy użyciu

minimum środków osiągnąć maksymalny stopień realizacji celu lub tak, by dla

danego stopnia realizacji celu użyć minimalnego nakładu środków. Kwestia, czy

podmioty prowadzące działalność gospodarczą zakładają osiąganie zysku, czyli

nadwyżki wpływów nad wydatkami, czy tylko pokrywanie kosztów swojej

działalności własnymi dochodami, łączy się z rodzajem realizowanych przez nie

zadań i statutowo określonym celem prowadzonej działalności, a nie z samym

pojęciem działalności gospodarczej.

Należy więc przyjąć, że również na gruncie art. 2 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej, działalność wytwórcza, budowlana, handlowa czy

usługowa także wtedy, gdy przynosi dochód w całości przeznaczony na pokrycie

kosztów tej działalności, jest działalnością gospodarczą w rozumieniu art. 479 2 § 1

k.p.c.

Z tych względów trafne jest stanowisko Sądów obu instancji, że Skarb

Państwa reprezentowany przez odpowiednie Nadleśnictwo Lasów Państwowych

prowadzi działalność gospodarczą i jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 479 2 § 1

k.p.c. Podobne stanowisko można wywieść z orzecznictwa Sądu Najwyższego

dotyczącego działalności Lasów Państwowych w tym z wyroków z dnia 2 kwietnia

2009 r. IV CSK 505/08, niepubl. i z dnia 5 listopada 2008 r. III SK 5/08, OSNP

201/11-12/152 oraz z uchwał z dnia 14 października 1994 r. III CZP 16/94, OSNC

1995/3/40 i z dnia 3 września 1993 r. III CZP 111/93, niepubl.).

Zazwyczaj najwięcej wątpliwości budzi ocena, czy spełniona została

trzecia, funkcjonalna przesłanka konieczna do zakwalifikowania sprawy jako

gospodarczej na podstawie art. 4791 § 1 k.p.c. Jak słusznie wskazał Sąd

Najwyższy w powołanym wyżej wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08,

ze względu na różnorodność sytuacji jakie mogą wystąpić uznaje się, że przesłankę

tę należy ujmować elastycznie, przyjmując, że sprawa pozostaje w zakresie

działalności gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę, gdy dotyczy działań

przedsiębiorcy stanowiących przejaw wykonywania prowadzonej przez niego

działalności gospodarczej.

Skoro zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o lasach nadleśniczy prowadzi

samodzielną gospodarkę leśną w nadleśnictwie, bezpośrednio zarządza lasami,

gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu Państwa pozostającymi w zarządzie

Lasów Państwowych oraz kieruje nadleśnictwem jako podstawową jednostką

organizacyjną Lasów Państwowych, to należy uznać, że budowa leśniczówki

pozostaje w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej.

Budowa ta pozostaje bowiem w ścisłym związku z możliwością realizowania przez

nadleśnictwo jego podstawowego zadania- prowadzenia gospodarki leśnej w ramach której jest prowadzona działalności gospodarczej. Budynek leśniczówki

pozostaje w zasobach gruntów państwowych zarządzanych bezpośrednio przez

nadleśnictwo, mieści się w nim nie tylko mieszkanie służbowe leśniczego lecz

przede wszystkim biuro służące do prowadzenia gospodarki leśnej, w tym

działalności

gospodarczej

oraz

realizowania

innych

zadań

nadleśnictwa.

Należy zatem uznać, że sprawa o rozliczenie kosztów budowy leśniczówki jest

związana

funkcjonalnie

z

działalnością

gospodarczą

prowadzoną

przez

nadleśnictwo, a tym samym sprawa taka tocząca się między przedsiębiorcą

budowlanym

a

Skarbem

Państwa

reprezentowanym

przez

odpowiednie

Nadleśnictwo Lasów Państwowych jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 479 1

§ 1 k.p.c.

Z tych przyczyn rozpoznawana sprawa jest sprawą gospodarczą,

co sprawia, że ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia nie przekraczającą

75 000 zł, skarga kasacyjna jest w niej niedopuszczalna (art. 398 1 § 1 k.p.c.),

a to prowadzi do jej odrzucenia na podstawie art. 3986 § 3 k.p.c.