IV CSK 267/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 267/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa P. W. b H. w Wiedniu (Austria)

przeciwko "R. M" Spółce z o.o. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 maja 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej Spółki na rzecz

strony powodowej 3.600 zł (trzy tysiące sześćset złotych)

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku uchylającego nakaz zapłaty

i oddalającego powództwo w całości przytoczył ustalenia z których wynika, że dnia

1 lipca

P. W. b H. w Wiedniu i R. I. S.A. w G. zawarły umowę

2002 r.

pośrednictwa, w której zleceniobiorca podjął się prowadzenia działań zmierzających

do zawarcia przez zleceniodawcę umów kupna lub dzierżawy nieruchomości.

Zgodnie z § 2 pkt 2.1 umowy zleceniodawca zobowiązał się zapłacić zleceniobiorcy

tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia kwotę stanowiącą równowartość 50.000

Euro w terminie 7 dni od dnia zawarcia umowy. W § 4 umowy strony dokonały

wyboru prawa materialnego mającego zastosowanie do ewentualnego sporu

wskazując, iż w takim przypadku zastosowanie znajdzie polski kodeks cywilny. W

dniu 11 lipca 2002 r. powód dokonał przelewu kwoty 50.021,80 Euro na rzecz

zleceniobiorcy. Z dalszych ustaleń Sądu Okręgowego wynika, iż spółki R. I. oraz E.

lipca

2003

r.

połączyły

się

tworząc

R.

M. spółkę

z

ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w G. Sąd ustalił również, iż do strony powodowej

wpłynęło pismo datowane na 17 marca 2004 r. podpisane nieczytelnie przez osobę

„z upoważnienia" A. R. W piśmie tym jego autor przeprasza za brak zwrotu zaliczki

w kwocie 50.000 Euro i potwierdza zobowiązanie pozwanego do jej zwrotu prosząc

o rozłożenie świadczenia na raty z uwagi na trudną sytuację finansową

pozwanego. Natomiast w dniu 14 listopada 2003 r. odbyło się Nadzwyczajne

Zgromadzenie Wspólników R. M. Spółki z o.o. w G. na którym mocą uchwały Nr

2/11/2003 odwołano A. R. z funkcji członka Zarządu tej Spółki. Uchwała powyższa

została ujawniona w KRS w dniu 15 stycznia 2004 r. Dopiero pismem z 28 maja

2004 r. powodowa Spółka zażądała od pozwanej zwrotu zaliczki, lecz spotkała się

z odmową.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I Instancji oddalił powództwo

uwzględniając podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia zgodnie z art. 117

§ 2 k.c.

Wskazał przy tym, iż do rozstrzygnięcia sporu znajdują zastosowanie przepisy

ustawy z 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16 poz. 93 z późn. zm.)

skoro strony mające siedzibę w różnych krajach zgodnie z art. 25 § 1 ustawy z dnia

12 listopada 1965 r. prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290

z późn. zm.) poddały swe stosunki w zakresie zobowiązań umownych polskiemu

kodeksowi cywilnemu.

Zdaniem Sądu Okręgowego umowa stron jako nienazwana ma charakter umowy

o świadczenie usług do której zastosowanie mają zgodnie z art. 750 k.c. przepisy

o zleceniu. W związku z powyższym Sąd ten stanął na stanowisku, iż roszczenie

powoda o zwrot uiszczonej pozwem zaliczki na podstawie art. 751 pkt 1 k.c.

z dniem 1 stycznia 2005 r. uległo przedawnieniu. Upływ dwuletniego terminu

przedawnienia przewidzianego w tym przepisie jest – zdaniem tego Sądu

niewątpliwy skoro termin wymagalności roszczenia dochodzonego pozwem należy

oznaczyć na 1 stycznia 2003 r. a pozew został wniesiony 24 stycznia 2005 r.

W uwzględnieniu apelacji powodowej Spółki .P W. b H. Sąd Apelacyjny

zmienił zaskarżony wyrok i utrzymał wydany nakaz zapłaty w mocy. Sąd drugiej

instancji wskazał, że strony zawarły umowę pośrednictwa w obrocie nieruchomości

uregulowaną w art. 179 –1831 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Pozwana

Spółka zobowiązała się za ustalonym wynagrodzeniem do prowadzenia działań

zmierzających do zawarcia przez powodową Spółkę umów kupna sprzedaży lub

dzierżawy nieruchomości a także wyszukiwanie lokalizacji pod planowane

inwestycje – markety spożywcze. Wykluczył Sąd Apelacyjny zastosowanie art. 730

k.c. i dwuletniego terminu przedawnienia przewidzianego w art. 751 pkt 1 k.c.

a trzyletni

termin

przedawnienia

dla

dochodzenia

roszczenia

związanego

z prowadzeniem działalności gospodarczej jeszcze nie upłynął (art. 118 k.c.).

Podniesiony zarzut przedawnienia okazał się nieskuteczny, a strona pozwana

w zarzutach od nakazu zapłaty nie zgłosiła żadnych dowodów na potwierdzenie

zgłoszonego - w toku późniejszego postępowania – zarzutu, że pobrana zaliczka

nie podlegała zwrotowi (art. 495 § 3 k.p.c.). Zobowiązanie, którego świadczeniem

była suma pieniężna wyrażona w walucie obcej może być wykonane przez

świadczenie w złotych polskich.

Skargę kasacyjną opartą na obu podstawach przewidzianych w art. 398 3 § 1

k.p.c. wniosła pozwana „R. M.” Sp. z o.o. w której zarzuciła naruszenie prawa

materialnego tj.: art. 750 k.c. w zw. z art. 179 i art. 180 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst Dz.U. z 2000 r., nr 46, poz.

543 ze zm.) poprzez przyjęcie, że do mowy o pośrednictwo w obrocie

nieruchomościami, jako umownie nazwanej nie mają zastosowania przepisy

o umowie zlecenia oraz naruszenie art. 118 k.c. i art. 751 pkt 1 k.c. poprzez

przyjęcie, że do roszczenia powoda ma zastosowanie trzyletni a nie dwuletni

termin przedawnienia i w konsekwencji uznanie za niezasadny zgłoszony zarzut

przedawnienia roszczenia.

Nadto skarżący zarzucił naruszenie art. 386 § 1 w zw. z § 4 k.p.c. poprzez wydanie

wyroku reformatoryjnego uwzględniającego powództwo w całości, pomimo iż

wskutek nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Okręgowy dopuszczalne było

jedynie uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Wskazując na powyższe skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy ostatnio wymienionemu

Sądowi do ponownego rozpoznania a także rozstrzygnięcia o kosztach procesu na

rzecz strony pozwanej.

Strona powodowa wnosiła o oddalenie skargi kasacyjnej z zasądzeniem

kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obszerne wywody skargi kasacyjnej dotyczące w istocie określenia zakresu

zastosowania art. 750 k.c. i w konsekwencji zasadności przyjęcia terminu

przedawnienia z art. 751 k.c. pomijają zarówno treść umowy i jej nazwę. Strony

określiły, że jest to umowa pośrednictwa. Tak określonej przez strony kwalifikacji

umowy, odpowiada jej treść. Wyrażony zamiar stron i cel umowy, mające

decydujące znaczenie przy jej interpretacji (art. 65 § 2 k.c.) nie pozostawiają

wątpliwości – jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny – w odniesieniu do ich zgodnej

woli,

jakim

przepisom

poddają

zawiązany

stosunek

prawny.

Mianowicie zleceniodawca P. W. mbH. zlecił a R. I. S.A., której następcą prawnym

jest pozwana R. M. sp. z o.o., przyjęła to zlecenie i podjęła się prowadzenia działań

zmierzających do zawarcia przez Zleceniodawcę umów kupna lub dzierżawy

odpowiedniego obszaru nieruchomości, w tym także wyszukiwania lokalizacji pod

planowane inwestycje. Zleceniodawca zobowiązał się za to pośrednictwo zapłacić

ustalone w umowie wynagrodzenie. R. I. oświadczył, że posiada uprawnienia do

świadczenia usług pośrednictwa w rozumieniu art. 179 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Artykuł 353 1 k.c. pozwala stronom

zawierającym umowę ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego

treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani

zasadom współżycia społecznego. Na treść zasady swobody umów składa się

swoboda zawarcia umowy, swoboda doboru kontrahenta, swoboda kształtowania

treści umowy a także swoboda rozwiązania stosunku prawnego. Zasada ta odnosi

się do wszystkich stosunków zobowiązaniowych w obrocie profesjonalnym

i nieprofesjonalnym. Wypada wskazać na pominięty w skardze kasacyjnej prymat

woli stron przy interpretacji postanowień umowy zawartej przez strony. W granicach

zawartej umowy pozwana Spółka podjęła się czynności polegających na

nastręczeniu sposobności do zawarcia umowy, a więc przedmiotem jej świadczenia

było wykonywanie czynności faktycznych w tej umowie określonych. Strony

określiły także wynagrodzenie w umowie.

Prawne podstawy i ramy wykonywania działalności zawodowej w zakresie

pośrednictwa w obrocie nieruchomościami wyznaczyła obowiązująca od dnia

1 stycznia 1998 r. ustawa o gospodarce nieruchomościami, do której odwołała się

pozwana Spółka w umowie. Zawarta umowa zawiera sprecyzowaną sytuację

prawną stron i była ona stronom znana a ich roszczenia dostatecznie określone.

W art. 179-197 tej ustawy pośrednictwo zostało ukształtowane jako działalność

zawodowa w odniesieniu do obrotu nieruchomościami. Ustawa sprecyzowała

pojęcie pośrednictwa i określiła wykonywane przez pośrednika jego podstawowe

czynności. Pośrednikiem jest zgodnie z art. 179 ust. 2 tej ustawy osoba fizyczna

posiadająca licencję zawodową nadaną w przewidzianym ustawowo trybie lub

prowadziła, bez posiadania licencji zawodowej, działalność zawodową w zakresie

pośrednictwa w obrocie nieruchomościami. Regulując tę dziedzinę stosunków

społecznych prawodawca dał wyraz – w wielu przepisach regulujących umowę

pośrednictwa – dążenia do zapewnienia świadczenia tych usług na odpowiednim

zawodowym poziomie. Zamawiającym zgodnie z art. 180 ust. 6 omawianej ustawy

może być osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca

osobowości prawnej. Cywilnoprawny zakres regulacji pośrednictwa, wynikający z art.

179-183 jest stosunkowo ograniczony. Mający podstawowe znaczenie art. 180

statuuje dla umowy pośrednictwa elementy przedmiotowo istotne. Podstawowym

źródłem obowiązków pośrednika będzie umowa, co potwierdza treść art. 180 ust. 3

stwierdzający, że zakres czynności pośrednictwa w obrocie nieruchomościami określa

umowa pośrednictwa. Umowa pośrednictwa opiera się w szerokim zakresie na

zaufaniu stron, do jej realizacji znajduje zastosowanie reguła ogólna wynikająca z art.

56 k.c. a także standardy i regulaminy zawodowe ukształtowane w obrębie tej grupy

zawodowej. Umowa o pośrednictwo w obrocie nieruchomościami, usytuowana poza

kodeksem cywilnym, zawiera wiele cech charakterystycznych jedynie dla tej umowy.

Należy ona – wbrew odmiennym wywodom skargi kasacyjnej do umów nazwanych

w polskim prawie zobowiązań. Zarówno umowa pośrednictwa, jak i funkcjonowanie

samej instytucji pośrednictwa było uregulowane w art. 517 kodeksu zobowiązań.

Będąc znanym w ówczesnym stanie prawnym stosunkiem prawnym pośrednictwo było

także umową nazwaną. Kodeks cywilny nie zawierał – jak wskazano - odrębnych

przepisów regulujących umowę o pośrednictwo. Przed wejściem w życie ustawy

o gospodarce

nieruchomościami

i

wprowadzeniu

przez

tą

ustawę

umowy

pośrednictwa w obrocie nieruchomościami do umowy o wykonywaniu usługi w postaci

skojarzenia dwóch stron umowy, stworzenia sposobności do zawarcia umowy przez

zleceniodawcę stosowane były odpowiednio w braku przepisów szczególnych –

przepisy o zleceniu (art. 750 k.c.). Aktualnie zaś ten typ umowy, powtarzający się

w obrocie nieruchomościami, zawiera wiele cech charakterystycznych jedynie dla tej

umowy. Umowa pośrednictwa w obrocie nieruchomościami stanowi nowy typ umowy

nazwanej. Powołany w skardze kasacyjnej art. 750 k.c. stanowi, że do umów

o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje

się odpowiednio przepisy o zleceniu. Jednoznaczne sformułowanie o zastosowaniu

tego przepisu do umów, gdy nie są one uregulowane odrębnymi przepisami wyklucza

jego zastosowanie do umowy o świadczenie usług polegających na pośrednictwie

w obrocie

nieruchomościami

–

umowy

pośrednictwa

–

uregulowanej

w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Skoro zakres unormowania nie

obejmuje umowy pośrednictwa, to wyłączona jest możliwość odwoływania się do

terminu przedawnienia z art. 751 k.c., jak to czyni skarżący, bowiem przepis ten

znajduje zastosowanie w związku z art. 750 k.c. Samo podobieństwo umów

nazwanych wyklucza – z powodu wyjątkowego charakteru reżimu przedawnienia analogię do lansowanych w skardze przepisów dotyczących przedawnienia.

Ustawa o gospodarce nieruchomościami normując dany rodzaj stosunku prawnego

pośrednictwa nie przewiduje szczególnego terminu przedawnienia poszczególnych

czy wszystkich roszczeń wywodzących się z tego stosunku prawnego. Skoro brak

jest przepisu szczególnego, regulującego termin przedawnienia roszczenia

wynikającego z umowy pośrednictwa, to znajduje zastosowanie trzyletni termin

przedawnienia przewidziany w art. 118 k.c. Poza sporem jest związek roszczenia

z prowadzoną

działalnością

gospodarczą.

Rozstrzygające

znaczenie

dla

kwalifikacji roszczenia ma moment jego powstania.

Zarzut naruszenia art. 386 § 1 w zw. z § 4 k.p.c. jest oczywiście bezzasadny pomija

bowiem, że ustalenia faktyczne – w zasadzie bezsporne – nie były kwestionowane

także w postępowaniu apelacyjnym. Zgłoszony przez stronę pozwaną – w toku

postępowania pierwszoinstancyjnego – zarzut przedawnienia opierał się na

ustalonym i nie budzącym żadnych wątpliwości stanie faktycznym. Istotą

postępowania drugoinstancyjnego jest kontynuacja merytorycznego rozpoznania

sprawy (por. m.in. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

1999 r., mającą moc zasady prawnej, III CZP 59/98 – OSNC 1999, nr 7 – 8, poz.

124). Sąd rozpoznający apelację rozważył, podniesioną przez stronę powodową,

prawidłowość dokonanej przez Sąd pierwszej instancji materialnoprawnej oceny

bezspornych

okoliczności

sprawy.

Zastosował

właściwe

przepisy

prawa

materialnego oraz wyciągnął prawidłowe wnioski w odniesieniu do mającego

zastosowanie terminu przedawnienia.

Z powyższego wynika, że skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych

podstaw i dlatego podlega oddaleniu (art. 39814 k.p.c.) z zasądzeniem żądanych

kosztów postępowania kasacyjnego (art. 39821, 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1

oraz art. 98 § 1 i 3 k.p.c.).