IV CSK 258/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 258/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa G. K.

przeciwko J. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 4 grudnia 2006 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi

i

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W. nakazem zapłaty wydanym w dniu 29 kwietnia 2005 r. w

postępowaniu nakazowym orzekł, że pozwany J. S. ma zapłacić powodowi G. K.

kwotę 69.032,50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 28 marca 2005 r. i kosztami

postępowania, a po rozpoznaniu zarzutów pozwanego wyrokiem z dnia 29 maja

2006 r. nakaz ten utrzymał w mocy.

Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację pozwanego od powyższego orzeczenia

wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia i wnioski.

W dniu 20 marca 2003 r. powód udzielił pozwanemu pożyczki w kwocie

100.000 zł. W tym czasie powód pozostawał we wspólności majątkowej

małżeńskiej z córką pozwanego L. K. W umowie strony ustaliły, że zwrot pożyczki

nastąpi do 20 maja 2003 r., a w razie uchybienia temu terminowi pożyczkobiorca

zapłaci odsetki w wysokości 15% w skali roku. Pozwany wystawił weksel własny in

blanco i w deklaracji wekslowej upoważnił powoda do jego wypełnienia – w razie

nienależytego wywiązania się z umowy pożyczki – na sumę odpowiadającą

należności głównej oraz odsetek.

G. i L. K. umową z dnia 9 kwietnia 2003 r. wyłączyli małżeńską wspólność

ustawową. W dniu 26 maja 2004 r. L. K. zwróciła powodowi w imieniu pozwanego

50.000 zł. Powód zaliczył z tej wpłaty 12.745, 89 zł na poczet odsetek za

opóźnienie, a pozostałą kwotę na spłatę należności głównej. W dniu 14 marca 2005

r. powód wypełnił weksel na sumę dochodzoną pozwem, obejmującą nie spłaconą

część należności głównej oraz odsetki.

Sąd Okręgowy przyjął, że pozwany nie wykazał zasadności zarzutów

odnoszących się do łączącego strony stosunku podstawowego, w związku z którym

wystawiony został weksel gwarancyjny. Nie udowodnił twierdzenia, że środki

przeznaczone na pożyczkę pochodziły z majątku wspólnego powoda i jego żony,

a na nim spoczywał w tym zakresie ciężar dowodu. Nie ma zatem podstaw

do uznania, że weksel stanowiący podstawę żądania pozwu wypełniony został

niezgodnie z porozumiem wekslowym.

Sąd Okręgowy nie dopatrzył się też podstaw do uznania, że po ustaniu

wspólności majątkowej pomiędzy małżonkami G. i L. K. wierzytelność z tytułu

udzielonej pozwanemu pożyczki uległa podziałowi na dwie niezależne od siebie

części, bowiem stroną umowy pożyczki był wyłącznie powód. W konsekwencji

uznał, że skład majątku wspólnego powoda i L. K. winien zostać ustalony w

ewentualnym postępowaniu o podział tego majątku.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., pozwany wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy

podniósł zarzut naruszenia art. 6 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie

polegające na uznaniu, że to na pozwanym spoczywał ciężar dowodu, iż

wierzytelność uzyskana przez powoda w czasie trwania wspólności ustawowej nie

jest składnikiem jego majątku odrębnego.

Drugą podstawę kasacyjną skarżący wypełnił zarzutem naruszenia art. 231

k.p.c. przez jego niezastosowanie przy ocenie przynależności wierzytelności

wynikającej z umowy pożyczki do majątku wspólnego powoda i jego żony, mimo że

wierzytelność ta powstała w czasie istnienia między małżonkami wspólności

majątkowej, co winno skutkować – na zasadzie domniemania faktycznego uznanie jej za składnik majątku wspólnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury, w sprawach, w których

roszczenie oparte zostało na wekslu gwarancyjnym pozwany, może bronić się

zarzutami dotyczącymi stosunku podstawowego. Skutkiem podniesienia takich

zarzutów jest przeniesienie sporu z płaszczyzny stosunku prawa wekslowego na

ogólną płaszczyznę stosunku prawa cywilnego (por. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 19/66, OSNCP 1968,

nr 5, poz. 79; uchwałę Połączonych Izb: Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 24 kwietnia 1972 r. III PZP, OSNCP 1973, nr 5, poz. 72; wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1997 r., I CKN 48/097, OSNC 1997, nr 9,

poz. 124). Wystawienie weksla gwarancyjnego ma na celu zabezpieczenie

zobowiązania ze stosunku cywilnoprawnego. W ten sposób wierzytelność uzyskuje

dodatkową podstawę w postaci zobowiązania wekslowego. Łączność między

zobowiązaniem

z

weksla

gwarancyjnego

a

zobowiązaniem

ze

stosunku

podstawowego oznacza, że zaspokojenie jednego powoduje wygaśnięcie drugiego,

oraz

że

bezpodstawność

roszczenia

cywilnoprawnego

pociąga

za

sobą

bezpodstawność roszczenia opartego na wekslu.

W rozpoznawanej sprawie powód domagał się zapłaty na podstawie weksla

wystawionego w celu zabezpieczenia zwrotu pożyczki. W zarzutach od nakazu

zapłaty uwzględniającego to roszczenie pozwany podniósł, że zwrócił powodowi

połowę pożyczonej sumy, a do dochodzenia pozostałej części nie jest on

uprawniony. Twierdził przy tym, że wierzytelność z tego tytułu, stanowiąca składnik

majątku wspólnego powoda i jego żony L.K., wskutek ustania łączącej ich

małżeńskiej wspólności majątkowej, uległa podziałowi na dwie równe części. Sąd

Okręgowy, nie negując znaczenia tych okoliczności dla rozstrzygnięcia sprawy

uznał, że pozwany nie wykazał ich istnienia. Ze stanowiskiem takim – jak trafnie

podniesiono w skardze kasacyjnej – nie można się zgodzić.

Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że podniesienie przez pozwanego

zarzutów dotyczących stosunku podstawowego nie zwalniało go z obowiązku

wykazania okoliczności, na których zarzuty te zostały oparte. Tym samym – wbrew

odmiennemu zapatrywaniu skarżącego – Sąd Okręgowy nie naruszył art. 6 k.c.

Umknęło jednak uwadze tego Sądu, iż ustawodawca dopuścił pewne odstępstwa

od wyrażonej w wymienionym wyżej przepisie reguły ciężaru dowodu. W art. 231

k.p.c. przewidział możliwość uznania za ustalone istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy faktów - bez przeprowadzania dowodów na uzasadnienie ich wystąpienia –

jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów. Przepis ten nie

wskazuje – rzecz jasna – iż określony fakt nie wymaga udowodnienia, ale że jego

udowodnienie następuje w sposób szczególny, przy zastosowaniu swoistego

środka dowodowego.

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wiążących ustaleń

faktycznych wynika, że wierzytelność objęta żądaniem pozwu powstała w czasie

trwania wspólności majątkowej pomiędzy powodem a jego żoną L. K. Okoliczność

powyższa, w świetle brzmienia obowiązującego w dacie tego zdarzenia art. 32

k.r.o., pozwala przyjąć - na zasadzie domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.) –

że przedmiotowa wierzytelność nabyta została z majątku dorobkowego małżonków

i stała się jego składnikiem. Nabycie określonych przedmiotów majątkowych

(wierzytelności) z majątku odrębnego małżonka musi bowiem wynikać wyraźnie –

jak podkreślane jest to w orzecznictwie - nie tylko z oświadczenia tego małżonka,

ale przede wszystkim z całokształtu okoliczności tego nabycia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1194/00, nie publ. oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2003 r., IV CKN 1721/00,

nie publ.).

Przepisy regulujące postępowanie wywołane wniesieniem zarzutów od

nakazu

zapłaty nie

wyłączają

dopuszczalności konstruowania

domniemań

faktycznych na podstawie art. 231 k.p.c. i to niezależnie od tego, na jakiej

podstawie nakaz zapłaty został wydany. Jeżeli zatem w rozpoznawanej sprawie za

twierdzeniem pozwanego, że sporna wierzytelność stanowi składnik majątku

wspólnego powoda i jego żony przemawia domniemanie faktyczne, to ciężar

obalenia tego domniemania spoczywa na powodzie. Odmienne zapatrywanie Sądu

Okręgowego trzeba więc uznać za błędne, a zarzut naruszenia art. 231 k.p.c.,

przez jego niezastosowanie, za usprawiedliwiony.

Dla rozstrzygnięcia rozpoznawanego sporu istotna jest oczywiście kwestia

losów

prawnych

wierzytelności

stanowiącej

składnik

majątku

wspólnego

małżonków po ustaniu łączącej ich wspólności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

prezentowany jest pogląd, który skład orzekający podziela, że po ustaniu

wspólności majątkowej małżeńskiej każdy ze współmałżonków może samodzielnie

dochodzić przypadającej mu części wierzytelności, jeżeli świadczenie dłużnika –

tak jak w konkretnym stanie faktycznym - ma charakter podzielny. Wskazuje się

przy tym, że reguła ta odnosi się nie tylko do sytuacji, gdy małżonkowie byli

wspólnie stroną stosunku prawnego, z którego wierzytelność wynika, ale również

do takich przypadków, gdy stroną stosunku prawnego był tylko jeden z małżonków,

a wierzytelność weszła do majątku wspólnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 30 maja 1975 r., III CZP 27/75, OSNC 1976, nr 4, poz. 71; postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1999 r., II CKN 469/98, OSNC 2000, nr 3,

poz. 55). Nie ma zatem przeszkód do zastosowania powyższej zasady

w rozpoznawanej sprawie.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

kg