IV CSK 257/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 257/06

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z wniosku R. G.

przy uczestnictwie I. C. i innych

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 27 lutego 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 lutego 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy R. G. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 15 lipca 2005 r.

stwierdzającego, że spadek po M. G., zmarłej w dniu 25 sierpnia 2004 r., na

podstawie testamentu notarialnego z dnia 6 października 1993 r. nabył wnuk R. G.

w całości.

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni pozostawiła dwa testamenty:

testament notarialny z dnia 6 października 1993 r., w którym powołała do spadku

swego wnuka R. G. i testament alograficzny z dnia 5 czerwca 2000 r., w którym do

spadku powołała swoich synów J. G. i R. G. W ocenie Sądu ważny jest pierwszy z

tych testamentów. Drugi testament, sporządzony w ten sposób, że spadkodawczyni

oświadczyła swoją ostatnią wolę przed wójtem gminy P. J. W., jest zaś nieważny,

ponieważ – co zostało ustalone na podstawie zeznań świadków i uczestników

postępowania – testament nie został sporządzony w obecności dwóch świadków, a

ponadto sporządzony został pod wpływem błędu i w stanie wyłączającym

swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Aprobując rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd pierwszej instancji Sąd

Okręgowy stwierdził, że brak jest podstaw do uznania testamentu alograficznego za

nieważny z tego powodu, że został sporządzony pod wpływem błędu i w stanie

wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Sąd Okręgowy przyjął

jednak, że testament ten jest nieważny, gdyż sporządzony został z naruszeniem

art. 951 § 1 k.c. przez to, że oświadczenie ostatniej woli spadkodawczyni zostało

złożone bez obecności dwóch świadków.

Postanowienie wymienione na wstępie wnioskodawca zaskarżył skargą

kasacyjną. Podstawą skargi jest naruszenia prawa materialnego: art. 951 k.c.

przez błędną jego wykładnię i art. 952 k.c. przez jego niezastosowanie

oraz naruszenie przepisów postępowania: art. 244 § 1 i art. 247 k.p.c.

przez dopuszczenie dowodów z zeznań świadków i uczestników postępowania

przeciwko osnowie protokołu, w którym spisano oświadczenie ostatniej woli

spadkodawczyni. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

względnie

o

uchylenie

wydanych

w

sprawie

postanowień

obu

instancji

i stwierdzenie nabycia spadku po M. G. na podstawie testamentu alograficznego z

dnia 5 czerwca 2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafne jest spostrzeżenie skarżącego, że protokół, w którym spisane jest

oświadczenie ostatniej woli złożone przez spadkodawcę wobec osoby urzędowej

(art. 951 § 2 k.c.), jest dokumentem urzędowym (art. 244 § 1 k.p.c.). Dokument ten

nie jest jednakże dowodem, który nie może zostać podważony (art. 252 k.p.c.).

Przewidziane w art. 247 k.p.c. ograniczenie dopuszczalności dowodu ze świadków

i z przesłuchania stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu dotyczy –

co expressis verbis stanowi ten przepis – dokumentu obejmującego czynność

prawną i tylko między uczestnikami tej czynności. Ograniczenie to nie dotyczy

zatem dokumentów tzw. zaświadczających, np. takich które mają charakter

stwierdzający dokonanie

czynności prawnej. Czynność

prawna,

jaką

jest

sporządzenie testamentu, w przypadku testamentu alograficznego dokonywana jest

ustnie.

Protokół,

w

którym

zostało

spisane

oświadczenie

ostatniej

woli

spadkodawcy nie jest dokumentem obejmującym tę czynność prawną, lecz jest

dokumentem stwierdzającym dokonanie tej czynności, a zatem ograniczenie

dowodowe przewidziane w art. 247 k.p.c. nie dotyczy tego protokołu. Poza tym

ograniczenie to nie jest aktualne co do dokumentów obejmujących jednostronną

czynność prawną. Gdyby zatem protokół, w którym spisane jest oświadczenie

ostatniej woli spadkodawcy, złożone wobec osoby urzędowej (art. 951 § 2 k.c.), był

dokumentem obejmującym czynność prawną sporządzenia testamentu, to i tak

przewidziane w art. 247 k.p.c. ograniczenia dowodowe nie miałyby zastosowania

do tego protokołu. Dokonując ustalenia co do dochowania przez spadkodawczynię

przy sporządzaniu w dniu 5 czerwca 2000 r. testamentu wymagań przewidzianych

w art. 951 § 1 k.c., Sąd Okręgowy nie naruszył zatem art. 247 k.p.c.

Niewadliwie, bez naruszenia art. 951 § 1 k.c., Sąd Okręgowy uznał,

że warunkiem

ważności

testamentu

alograficznego

jest

sporządzenie

go

w obecności co najmniej dwóch świadków, co oznacza, iż oświadczenie ostatniej

woli spadkodawcy powinno być złożone ustnie wobec wójta lub innej osoby

wymienionej w tym przepisie, w obecności dwóch świadków. Dla ważności

testamentu alograficznego obecność świadków jest konieczna w czasie składania

oświadczenia

przez

przy spisywania

spadkodawcę.

protokołu

Nie

jest

stwierdzającego

wystarczająca

złożenie

ich

przez

obecność

spadkodawcę

oświadczenia ostatniej woli, czy też przy odczytaniu tego protokołu. Ustalony

w sprawie stan faktyczny wskazuje, że przy złożeniu przez spadkodawczynię

ustnie, w obecności wójta, oświadczenia zawierającego ostatnią jej wolę,

świadkowie nie byli obecni. Oświadczenie to nie stanowi zatem ważnego

testamentu sporządzonego w formie przewidzianej w art. 951 § 1 k.c.

Jak

zasadnie

twierdzi

skarżący,

w

razie

niedochowania

wymagań

przewidzianych w art. 951 k.c., powodujących, że testament sporządzony w formie

przewidzianej w tym przepisie jest nieważny, dopuszczalna jest tzw. konwersja

testamentu alograficznego i uznanie go za ważny testament ustny, tj. testament

przewidziany w art. 952 k.c. Wszakże możliwe to jest tylko wówczas, gdy spełnione

są wszystkie przesłanki ważności testamentu ustnego. Według art. 952 § 1 k.c.

przesłanką taką jest m.in. oświadczenie przez spadkodawcę ostatniej woli ustnie

przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Jeżeli zatem

w ustalonym

w

sprawie

stanie

faktycznym

za

świadka

złożenia

przez spadkodawczynię ustnie oświadczenia ostatniej woli można by uznać wójta,

to jednakże nie było dalszych dwóch świadków jednocześnie obecnych

przy dokonywaniu tej czynności. Już tylko ta okoliczność wyklucza możliwość

konwersji sporządzonego przez spadkodawczynię testamentu alograficznego

i uznanie go za ważny testament ustny, wobec czego zarzut naruszenia przez Sąd

Okręgowy art. 952 k.c. nie jest zasadny.

Skoro skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw, Sąd

Najwyższy ją oddalił (art. 39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).