IV CSK 252/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 252/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku M. D.

przy uczestnictwie L. K., M. K., B. K. i A. S.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania: /.../

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 2 grudnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 7 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy:

-

dokonał rozgraniczenia nieruchomości położonej w miejscowości H. II,

stanowiącej działkę oznaczoną numerem 175/3, której właścicielem jest M.

D. i nieruchomości położonej w miejscowości H. II, stanowiącej działkę

oznaczoną numerem 175/5, której właścicielami na zasadzie małżeńskiej

wspólności ustawowej są L. K. i M. K., zapisanej w księdze wieczystej numer

/.../, według linii przebiegającej od punktu 1102 do punktu 1103, oznaczonej

kolorem czerwonym na planie sporządzonym przez biegłego geodetę W. F.;

-

dokonał rozgraniczenia nieruchomości położonej w miejscowości H II,

stanowiącej działkę oznaczoną numerem 175/4, której właścicielem jest M.

D. i nieruchomości położonej w miejscowości H. II, stanowiącej działkę

oznaczoną numerem 175/6, której właścicielkami, w równych udziałach, są

A. S. i B.K., zapisanej w księdze wieczystej numer /.../ , według linii

przebiegającej od punktu 1100 do punktu 1101, oznaczonej kolorem

czerwonym na planie sporządzonym przez biegłego geodetę W. F.

Sąd

Rejonowy

ustalił,

że

wnioskodawca

M.

D. jest

właścicielem

nieruchomości położonych w miejscowości H. II, stanowiących działki numer 175/3 i

175/4. Nabył je od rodziców Stanisława i Anieli małżonków D. w dniu 4 kwietnia

1979 r. na podstawie umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa

rolnego. A.D. nabyła własność tych nieruchomości w dniu 17 sierpnia 1937 r. od

swoich rodziców – Józefa i Zofii J. Działka wnioskodawcy nr 175/3 sąsiaduje z

nieruchomością stanowiącą działkę nr 175/5, której współwłaścicielami, na

zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej, są L. i M. K. Nieruchomość ta

zapisana jest w księdze wieczystej nr /.../ . Natomiast działka wnioskodawcy nr

175/4

sąsiaduje

z

nieruchomością

stanowiącą

działkę

nr

175/6,

której

współwłaścicielkami są w równych udziałach: A. S. i B. K. Nieruchomość ta

zapisana jest w księdze wieczystej nr /.../. Uczestnicy nabyli te nieruchomości w

dniu 7 września 2001 r. na podstawie umowy sprzedaży od W. J, który z kolei nabył

je od swoich rodziców - Heleny i Mieczysława J., będących ich właścicielami

w wyniku uwłaszczenia. Działki nr 175/3 i 175/5 są w większej części

wykorzystywane jako pola uprawne. Od północy dochodzą do rzeki L. Przebiega

przez nie droga zwyczajowa. Na południe od tej drogi na nieruchomości

wnioskodawcy usytuowana jest część jego siedliska, natomiast na nieruchomości

należącej do uczestników – małżonków K. rośnie sosnowy las. W dniu 4 listopada

1971 r. granica użytkowania między tymi polami przebiegała w linii prostej od

punktu oznaczonego przez biegłego geodetę numerem 1102 do punktu

oznaczonego numerem 1103. Linia ta przechodziła: wzdłuż rzędu dwunastu sosen,

dalej w kierunku północnym w odległości ok. 1 metra na zachód od słupka

telefonicznego, do punktu położonego w odległości 2,5 metra od betonowego

słupka znajdującego się przy rzece. Wówczas granicę wyznaczała miedza

o szerokości ok. 20 cm. Obecnie, na północ od drogi zwyczajowej, granice tę

wyznacza wschodnia bruzda pasa nieużytku istniejącego od 2007 r. Nieruchomość

wnioskodawcy, stanowiąca działkę nr 175/4, w północnej części jest użytkowana

jako siedlisko, na którym usytuowany jest dom mieszkalny oraz budynki

gospodarcze. Na południe od budynków gospodarczych rosną wysokie sosny,

a dalej znajduje się pole uprawne i łąka dochodząca do rowu. Na nieruchomości

stanowiącej działkę nr 175/6 rośnie las sosnowy, przy czym, patrząc na południe od

drogi zwyczajowej, obejmuje on po dwa pasy wysokich i młodych sosen. Od strony

rowu na nieruchomości tej posadzone są młode olchy. Granica pomiędzy tymi

nieruchomościami w dniu 4 listopada 1971 r. przebiegała w linii prostej, od punktu

oznaczonego przez geodetę numerem 1101 do punktu oznaczonego numer 1100.

Granicę tę wyznaczał rząd dwunastu sosen rosnących w pobliżu drogi

zwyczajowej, a dalej, w kierunku południowym, przecinka przebiegająca za

budynkami gospodarczymi wnioskodawcy, miedza przebiegająca na wysokości

pola uprawnego wnioskodawcy (na której obecnie rośnie pas malin). Granica ta

dochodziła do rowu, w miejscu, gdzie obecnie znajduje się pal drewniany.

Sąd Rejonowy dokonał rozgraniczenia nieruchomości przy zastosowaniu

kryterium stanu prawnego, który wyznaczał stan samoistnego posiadania

nieruchomości w dniu 4 listopada 1971 r. w sytuacji, gdy poprzednicy prawni W. J.,

od którego prawa wywodzą uczestnicy postępowania, nabyli własność działek z

mocy prawa, z dniem 4 listopada 1971 r., na podstawie ustawy z dnia 26

października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27,

poz. 250 ze zm.). Na działki nr 175/5 i 175/6 H. i M. J. uzyskali akt własności

ziemi. Przebieg granicy w dniu 4 listopada 1971 r. pomiędzy nieruchomościami

należącymi obecnie do wnioskodawcy, a nieruchomościami należącymi do

uczestników postępowania, odpowiadał stanowi prawnemu, gdyż w wyniku

uwłaszczenia posiadacz nabywał własność nieruchomości w takich granicach, w

jakich posiadał nieruchomość w dniu wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej.

Rodzice W. J. nie mogli przenieść na jego rzecz własności nieruchomości w

szerszym zakresie, niż im przysługiwała. W. J. zbył z kolei uczestnikom

postępowania nieruchomość w takich granicach, w jakich nabył je od rodziców.

Przebieg granicy nie uległ zmianie pomiędzy datą 4 listopada 1971 r., a datą

nabycia

nieruchomości

przez

uczestników

postępowania.

Granice miały

niezmienny przebieg od 1955 r. aż do chwili zakupu działek przez uczestników, a

ściślej, do chwili zaorania spornego pasa gruntu przez dzierżawcę pola należącego

do małżonków K. Skoro wnioskodawca od 4 listopada 1971 r. był właścicielem

przygranicznego

pasa

gruntu,

złożony

przez

wnioskodawcę

wniosek

o stwierdzenie jego zasiedzenia nie mógł być uwzględniony.

Apelacja od postanowienia Sądu Rejonowego wniesiona przez uczestników

postępowania została oddalona postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia

2 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy, nie dokonując odmiennych ustaleń faktycznych,

podzielił również ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. W szczególności,

w ocenie Sądu drugiej instancji, nie było podstaw do tego, aby przyjąć za linię

graniczną

odzwierciedlającą

ewidencyjną

działek,

stan

odwzorowaną

prawny

na

nieruchomości

podstawie

jedynie

operatu

granicę

pomiarowego

pochodzącego z 1963 r. W toku postępowania uwłaszczeniowego, w którym

w odniesieniu do działek nr 175/5 i 175/6 wydano akt własności ziemi na rzecz H. i

M. małżonków J., nie były już dokonywane żadne pomiary na gruncie. Zakres

samoistnego posiadania wymienionych działek na dzień 4 listopada 1971 r. nie

został zatem w żaden sposób zweryfikowany. Dane do protokołu stanu władania i

aktu własności ziemi przeniesiono z ewidencji gruntów.

Postanowienie Sądu Okręgowego zostało zaskarżone w całości skargą

kasacyjną przez uczestników postępowania: /.../. W ramach podstawy kasacyjnej z

art. 3983 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zarzucono:

-

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. polegające na braku zamieszczenia

w uzasadnieniu postanowienia wyjaśnienia, dlaczego w stosunku do

nieruchomości wnioskodawcy został ustalony wyłącznie stan posiadania, jaki

istniał w dacie wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej, nie został zaś

ustalony jej stan prawny; wobec braku takiego wyjaśnienia nie można

kategorycznie stwierdzić, czy było to wynikiem niewłaściwego stosowania

art. 153 k.c. lub art. 341 k.c., czy nierozpoznania w tym zakresie istoty

sprawy, co ma znaczenie dla dokonania kontroli kasacyjnej zaskarżonego

orzeczenia;

-

naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 153 k.c., poprzez nierozpoznanie

istoty sprawy na skutek braku ustalenia stanu prawnego w odniesieniu do

nieruchomości wnioskodawcy, co skutkowało dokonaniem rozgraniczenia

w oparciu o stan prawny odnoszący się wyłącznie do nieruchomości

uczestników postępowania;

-

nieważność postępowania, która w wyniku naruszenia przez Sąd Okręgowy

przepisów art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c. nie została dotąd

stwierdzona i nie wywołała skutków wskazanych w art. 386 § 2 k.p.c., a

polegała na pozbawieniu uczestników postępowania możliwości obrony ich

praw, poprzez wcześniejsze naruszenie przez Sąd pierwszej instancji

przepisu art. 235 k.p.c. w zw. z art. 292 k.p.c. i art. 309 k.p.c., tj. zlecenie

biegłemu geodecie sporządzenia opinii co do przebiegu granicy na

podstawie wskazań wnioskodawcy dokonanych podczas oględzin, bez

wskazania, że chodzi o formalną czynność dowodową oględzin, która

powinna

być

wcześniej

wykonana

i

udokumentowana

zgodnie

z obowiązującymi przepisami k.p.c. (postanowienie Sądu Rejonowego z dnia

19 października 2009 r.), dopuszczenie do wydania przez biegłego opinii

stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia w oparciu o wskazania wnioskodawcy

dokonane podczas nieformalnych oględzin w dniu 20 marca 2010 r., bez

udokumentowania tej czynności w odpowiednim protokole (do opinii

geodezyjnej uzupełniającej sporządzonej przez biegłego w dniu 22 marca

2010 r. nie dołączono protokołu z oględzin, o których jest mowa w tej opinii i

nie ma takiego dokumentu w aktach), co uniemożliwiło uczestnikom

postępowania kontrolę wskazań wnioskodawcy i ustosunkowanie się do

nich, a w konsekwencji również kontrolę i ustosunkowanie się do przebiegu

granicy wyznaczonej na ich podstawie przez biegłego na szkicu do opinii z

dnia 22 marca 2010 r. i obronę przed rozgraniczeniem według tej granicy.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

zarzucono naruszenie:

-

art.

k.c.,

dokonaniem

poprzez

jego

rozgraniczenia

niewłaściwe

według

stanu

zastosowanie

prawnego,

skutkujące

odnoszącego

się do nieruchomości położonych tylko po jednej stronie spornej granicy

(stanowiących współwłasność odpowiednich uczestników postępowania),

bez ustalenia stanu prawnego odnoszącego się do nieruchomości

znajdujących się po drugiej stronie granicy (stanowiących własność

wnioskodawcy), ewentualnie niewłaściwe zastosowanie („a contrario”)

art. 341

k.c.

przy

ustalaniu

stanu

prawnego

odnoszącego

się

do nieruchomości stanowiących własność wnioskodawcy (domniemanie

o zgodności ich stanu prawnego istniejącego w dniu 4 listopada 1971 r.

ze stanem ówczesnego posiadania);

-

art. 155 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. i w zw. z art. 46 k.c., poprzez błędną

wykładnię, polegającą na podporządkowaniu tych przepisów wadliwie

pojmowanej zasadzie „nemo plus iuris in allium transfere potest quam ipse

habet” i przyjęcie, że zmiana granic nieruchomości dokonana po jej nabyciu

powoduje bezskuteczność dalszych rozporządzeń taką nieruchomością,

w zakresie obejmującym obszar nie objęty jej pierwotnymi granicami.

Uczestnicy postępowania wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego

postanowienia lub uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia

Sądu Rejonowego z dnia 7 lipca 2010 r., o przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania - w zależności od zakresu uchylenia - Sądowi Okręgowemu lub

Sądowi Rejonowemu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

orzeczenie co do istoty sprawy w sposób wskazany w poprzednim (uchylonym)

postanowieniu Sądu Rejonowego wydanym w dniu 4 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze podniesiono zarzut naruszenia art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c.

w wyniku niedostrzeżenia przez Sąd Okręgowy nieważności postępowania przed

Sądem pierwszej instancji, który, zdaniem skarżących uczestników postępowania,

dopuścił się wcześniej naruszenia art. 235 k.p.c. w zw. z art. 292 i art. 309 k.p.c.

Odnosząc się do tego zarzutu, należy stwierdzić, że Sąd Rejonowy wydał w dniu

19 października 2009 r. postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego

geodety na okoliczność przebiegu granicy pomiędzy nieruchomościami w dniu

4 listopada 1971 r. według wskazań wnioskodawcy. W postanowieniu tym Sąd

nakazał,

aby

biegły

przeprowadzeniu

w przepisach

geodeta

oględzin.

kodeksu

sporządził

Dowód

tę

opinię

po

wcześniejszym

z

oględzin,

szczegółowo

postępowania

cywilnego

(art.

uregulowany

–

298),

jest

przeprowadzany przez sąd, przy uczestnictwie stron, bez udziału lub z udziałem

biegłych.

Stosownie

do

okoliczności

czynność

ta

może

być

połączona

z przesłuchaniem świadków. Przeprowadzenie dowodu z oględzin, bez udziału

sądu, nie może być zlecone przez sąd biegłemu. Stanowiłoby to naruszenie

przepisów postępowania dotyczących zasad przeprowadzenia tego dowodu,

co w konkretnych okolicznościach, mogłyby nawet prowadzić do nieważności

postępowania. Taka sytuacja nie miała jednak miejsca przed Sądem pierwszej

instancji. Mimo bowiem wadliwego użycia w sentencji postanowienia dowodowego

Sądu Rejonowego zwrotu o przeprowadzeniu przez biegłego „oględzin” nie

chodziło o przeprowadzenie przez biegłego dowodu, o którym mowa w art. 292 –

298 k.p.c., lecz o wydanie opinii po wcześniejszym zapoznaniu się biegłego

sądowego – ze względu na przedmiot opinii – ze stanem istniejącym w terenie, na

którym znajdowały się nieruchomości podlegające rozgraniczeniu. Dokonanie tego

rodzaju czynności przez biegłego sądowego znajduje podstawę w art. 284 k.p.c.

oraz § 76 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r.

regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.).

Według pierwszego z tych przepisów, sąd może zarządzić okazanie biegłemu

przedmiotu oględzin, natomiast według drugiego z nich, jeżeli przed wydaniem

opinii zachodzi potrzeba obejrzenia przez biegłego rzeczy znajdujących się

w posiadaniu strony, należy w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu z opinii

biegłego zobowiązać jednocześnie stronę do udostępnienia biegłemu rzeczy

w czasie przez niego określonym. Biegły, który sporządził opinię oraz opinię

uzupełniającą z dnia 22 marca 2010 r. na zlecenie Sądu, stwierdził w niej, że

dokonał oględzin nieruchomości w dniu 20 marca 2010 r., w obecności

wnioskodawcy,

o

której

to

czynności

zostali

zawiadomieni

uczestnicy

postępowania. Sporządzona przez biegłego opinia nie zawierała jakiejkolwiek

treści, którą odzwierciedla się w dowodzie z oględzin i ograniczała się do

zrelacjonowania czynności podjętych przez biegłego oraz przedstawienia na mapie

przebiegu granicy, według wskazań wnioskodawcy, zgodnie z poleceniem

zawartym w postanowieniu dowodowym Sądu Rejonowego. Żaden z uczestników

postępowania nie podniósł przed Sądem pierwszej instancji ani w apelacji,

że biegły, wbrew temu co stwierdził w opinii, nie zawiadomił ich o czasie i miejscu

przeprowadzenia tej czynności, poprzedzającej wydanie przez niego pisemnej

opinii, ani że biegły na sporządzonej mapie przedstawił inny przebieg granicy niż

wskazał to wnioskodawca. Należy też podkreślić, że w sprawie nie został

wykorzystany przez Sąd Rejonowy dowód „z oględzin” przeprowadzonych przez

biegłego, lecz jedynie dowód z oględzin przeprowadzony przez Sąd Rejonowy

w dniu 18 sierpnia 2009 r., który został odzwierciedlony w prawidłowo

sporządzonym protokole. Z tych względów za nieuzasadniony należy uznać zarzut

naruszenia art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z naruszeniem przez Sąd

Rejonowy art. 235 k.p.c. w zw. z art. 292 i art. 309 k.p.c., których to uchybień nie

dopuścił się Sąd pierwszej instancji.

Nie był zasadny zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. oraz, ściśle z nim

związany, zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 153 k.c. uzasadniony

brakiem zamieszczenia w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wyjaśnienia,

dlaczego w stosunku do nieruchomości wnioskodawcy ustalony został wyłącznie

stan posiadania, jaki istniał w dacie wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej,

a w konsekwencji

nieruchomości

braku

ustalenia

wnioskodawcy.

stanu

Wprawdzie

prawnego

w

w

uzasadnieniu

odniesieniu

do

zaskarżonego

postanowienia brak jest bezpośredniego odniesienia się do powyższej kwestii,

ale wynika to z tego, że nie była ona przedmiotem zarzutu apelacyjnego.

Natomiast do tego zagadnienia odniósł się Sąd Rejonowy, który ustalił, że przed

dniem 4 listopada 1971 r. nieruchomość, w skład której wchodziły działki nr 175/3

i 175/4, stanowiła własność poprzednika prawnego wnioskodawcy A. D., na

podstawie umowy darowizny zawartej przez nią z rodzicami – J. i Z. J.– w dniu

17 sierpnia 1937 r. Wprawdzie w tej umowie, jak podnosi się w skardze kasacyjnej,

nie są wymienione działki, które w obecnym kształcie oznaczeniem geodezyjnym,

zostały wyodrębnione w terminie późniejszym, jednakże istotne jest to, że według

wiążących Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji, zgodnych

z ustaleniami Sądu pierwszej instancji, nieruchomość stanowiąca obecnie działki

geodezyjne nr 175/3 i 175/4 wchodziła w skład nieruchomości objętej umową

darowizny z dnia 17 sierpnia 1937 r. Przyjęcie, że poprzednik prawny

wnioskodawcy

przygranicznego

był

w

pasa

dniu

gruntu

listopada

było

1971 r.

właścicielem

przesłanką,

która

spornego

spowodowała

nieuwzględnienie wniosku wnioskodawcy o jego zasiedzenie. Za oczywistą omyłkę

należy bowiem uznać stwierdzenie, że od dnia 4 listopada 1971 r. wnioskodawca

był właścicielem spornego pasa gruntu, co było przesłanką oddalenia wniosku o

zasiedzenie, skoro jednocześnie ustalono, że własność tej nieruchomości

wnioskodawca

nabył na podstawie umowy z dnia 2 kwietnia 1979 r. Z tych

przyczyn nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1,

art. 13 § 2 i art. 516 k.p.c. – których wskazania zaniechano w skardze kasacyjnej –

na skutek ustalenia w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wyłącznie stanu

prawnego nieruchomości stanowiących własność uczestników postępowania

i zaniechania ustalenia stanu prawnego nieruchomości wnioskodawcy. W tym

stanie rzeczy nie był uzasadniony także zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c w zw.

z art. 153 k.c.

Przesądzenie o niezasadności wyżej ocenionych zarzutów procesowych

związanych z brakiem ustalenia stanu prawnego nieruchomości wnioskodawcy

przesądza również o bezzasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego:

art. 153 k.c. oraz art. 341 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie. Sąd Okręgowy,

aprobując

orzeczenie

Sądu

pierwszej

instancji,

nie

zastosował

bowiem

domniemania wynikającego z art. 341 k.c., lecz wywiódł prawo własności

poprzednika prawnego wnioskodawcy (.D.) – w odniesieniu do nieruchomości

podlegającej rozgraniczeniu - z czynności prawnej w postaci darowizny z dnia 17

sierpnia 1937 r. Stan prawny w rozumieniu art. 153 k.c., który jest podstawą

ustalenia spornej granicy, kształtują wszystkie zdarzenia prawne (czynności

prawne, decyzje administracyjne, orzeczenia sądowe, wynikające bezpośrednio z

przepisu prawa), które według przepisów prawa materialnego mają wpływ na

zakres – co do powierzchni – prawa własności sąsiadujących ze sobą

nieruchomości, nie wyłączając czynności dotyczących ustalenia przebiegu samej

granicy w postępowaniach rozgraniczeniowych. Skoro nieruchomość, w skład której

wchodziły działki nr 175/3 i 175/4 stanowiła w dniu 4 listopada 1971 r. własność

poprzednika prawnego wnioskodawcy, a własność nieruchomości sąsiadujących,

stanowiących działki nr 175/5 i 175/6, została nabyta przez poprzedników prawnych

uczestników postępowania na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października

1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, to prawidłowe było

stanowisko Sądu Okręgowego, że wydanie aktu własności ziemi było ostatnim

zdarzeniem, które według przepisów prawa materialnego, miało wpływ na zakres

prawa własności sąsiadujących ze sobą nieruchomości.

W

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

ugruntowane

jest

stanowisko,

że wydana decyzja organu administracyjnego w postępowaniu uwłaszczeniowym,

przeprowadzanym na podstawie wymienionej wyżej ustawy, ma charakter

potwierdzający (deklaratoryjny). Organ administracyjny ustalał jedynie nabycie

prawa własności nieruchomości, nie dokonując kontroli granicy, i nie miał

kompetencji do wykonania rozgraniczenia w toku postępowania uwłaszczeniowego.

Z tego względu w przypadku określenia w akcie własności ziemi obszaru

i konfiguracji działki z naruszeniem art. 12 ust. 7 ustawy o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych, sąd dokonujący rozgraniczenia może samodzielnie ustalić

granicę działek zgodnie ze stanem samoistnego posiadania nieruchomości w dniu

wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej. Samoistny posiadacz nabywał bowiem

własność nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 tej ustawy w takich granicach,

w jakich faktycznie wykonywał swe władztwo w stosunku do posiadanej

nieruchomości w dniu wejścia ustawy uwłaszczeniowej w życie, nawet jeżeli stan jej

posiadania nie był zgodny z obszarem i konfiguracją działek wynikających

z ewidencji gruntów (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1975 r.,

III CZP 92/74, OSNCP 1976, nr 3, poz. 1979, postanowienia Sądu Najwyższego:

z dnia 23 czerwca 1978 r., IV CR 268/78, OSNC 1979, nr 3, poz. 55 oraz z dnia

19 sierpnia 2009 r., III CZP 51/09). Przeszkodą do ustalenia przebiegu granic

według stanu prawnego odmiennego od wynikającego z aktów własności ziemi,

jeżeli w aktach tych nieruchomości zostały określone według danych z ewidencji

gruntów, nie stanowi także art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 107, poz. 464 ze zm.), który wyłączył możliwość

wzruszenia aktów własności ziemi (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 maja

1995 r., III CZP 45/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 137).

Spór między wnioskodawcą i uczestnikami postępowania wiąże się

z przebiegiem linii granicznej i wtórnym, wobec tego sporu, określeniem zakresu

prawa

własności

nieruchomości

będących

przedmiotem

rozgraniczenia

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1972 r., III CZP 13/72, OSNCP

1972, nr 7-8, poz. 130, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1963 r.,

III CR 136/63, OSNCP 1964, nr 10, poz. 203). Trafnie przyjął więc Sąd Okręgowy,

że w tych tylko granicach, w jakich poprzednicy prawni uczestników postępowania

nabyli własność nieruchomości stanowiących działki nr 175/5 i 175/6, prawo

własności nabyli także ich następcy prawni na podstawie czynności prawnych.

O zakresie (przestrzennym) prawa własności nie decydują bowiem wpisy

z ewidencji gruntów. Również wpisy w księdze wieczystej danych geodezyjnych

ustalających stan prawny nieruchomości mają znaczenie deklaratoryjne i same nie

tworzą prawa, ani nie sanują jego braku (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 18 stycznia 1958 r., III CR 258/57, RPE 1/59, s. 334 oraz z dnia 19 sierpnia

2009 r., III CZP 51/09, Lex nr 520036). Wynikające z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124,

poz. 1361 ze zm.) domniemanie nie dotyczy danych faktycznych stanowiących

przedmiot wpisów zawartych w dziale I-O księgi wieczystej. Także art. 5 u.k.w.h.

obejmuje niezgodność ze stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej, a nie danymi faktycznymi dotyczącymi oznaczenia nieruchomości

(jej powierzchni i przebiegu granic), gdyż dane te same przez się nie tworzą stanu

prawnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1989 r., III CZP 13/89,

OSNCP 1990, nr 2, poz. 26, z dnia 4 marca 1994 r., III CZP 15/94, Wokanda 1994,

nr 4, poz. 5). Wobec powyższego zasadnie przyjął Sąd Okręgowy, że przedmiotem

przeniesienia własności nieruchomości przez H. i M. J. na rzecz W. J. na podstawie

umowy z dnia 23 sierpnia 1989 r. przekazania gospodarstwa rolnego, a następnie

przedmiotem umowy sprzedaży zawartej w dniu 7 września 2001 r. przez

Waldemara Jarockiego była nieruchomość (obejmująca działki nr 175/5 i 175/6) w

granicach uwzględniających stan prawny wynikający z uwłaszczenia nieruchomości

(aktu własności zmieni z dnia 29 czerwca 1979 r.). Za bezzasadny więc należy

uznać zarzut naruszenia art. 155 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. i w zw. z art. 46

k.c., poprzez błędną wykładnię, polegającą na podporządkowaniu tych przepisów

wadliwie pojmowanej zasadzie „nemo plus iuris in allium transfere potest quam ipse

habet”. Stan prawny, według którego, zgodnie z art. 153 k.c., należało dokonać

rozgraniczenia nieruchomości był stanem wynikającym z decyzji uwłaszczeniowej

wydanej na rzecz poprzedników prawnych uczestników postępowania, gdyż po

dniu 4 listopada 1971 r. (dacie uwłaszczenia) nie nastąpiły takie zdarzenia, z

którymi przepisy prawa materialnego wiązałyby skutek w postaci nabycia prawa

własności nieruchomości stanowiących działki nr 175/5 i 175/6 przez uczestników

postępowania w innych granicach niż nabyli je ich poprzednicy prawni.

Zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie zostało wydane w następstwie

przekazania sprawy przez organ administracyjny (Wójta Gminy Ł.) - w trybie

przewidzianym w art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne

i kartograficzne (jedn. tekst: z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm.) - na skutek

żądania wnioskodawcy przekazania sprawy do rozpoznania przez sąd po wydaniu

przez organ administracyjny decyzji z dnia 25 lipca 2007 r. Zakończone wydaniem

tej decyzji postępowanie administracyjne dotyczyło m.in. ustalenia przebiegu

granicy

pomiędzy

działkami

wnioskodawcy

i

uczestników

postępowania.

Z tego względu, że rozgraniczenie nieruchomości nie obejmuje ustalenia przebiegu

całych granic sąsiadujących ze sobą nieruchomości, lecz jedynie jego spornego

odcinka, orzeczenie o rozgraniczeniu może wskazywać przebieg spornej granicy

pomiędzy określonymi

działkami

ewidencyjnymi

wchodzącymi

w

skład

nieruchomości stanowiących - zgodnie z art. 46 k.c. - przedmiot odrębnej

własności. Takie orzeczenie nie narusza art. 153 w zw. z art. 46 k.c. przez to tylko,

że pomija wskazanie pozostałych działek ewidencyjnych wchodzących w skład

jednej nieruchomości, której częścią jest wyodrębniona ewidencyjnie działka

gruntu, odniesieniu do której wskazano w orzeczeniu o rozgraniczeniu przebieg

spornej granicy.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

md