IV CSK 251/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 251/11

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej „K.”

przy uczestnictwie P. Ś., E. Ś. i Powszechnej Kasy Oszczędności

Bank Polski SA z siedzibą w Warszawie

o wyodrębnienie z nieruchomości objętej Kw /…/ lokalu mieszkalnego nr 3,

o wykreślenie w Kw /…/ wpisów dotyczących spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu mieszkalnego i dokonanie w niej wpisów w dziale

I-O i I-Sp,

o wpisanie w Kw /…/ prawa własności na rzecz wnioskodawczyni,

o wpisanie w Kw /…/ właściciela lokalu nr 3,

o wykreślenie z Kw /…/ hipoteki umownej zwykłej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 31 grudnia 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestników

postępowania P. Ś. i E. Ś. kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy w O. oddalił wnioski

Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” o wyodrębnienie z nieruchomości objętej księgą

wieczystą nr … lokalu mieszkalnego nr 3, wpisanie w niej właściciela tego lokalu, o

wykreślenie w księdze wieczystej nr … wpisów dotyczących spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego i dokonanie w niej wpisów w dziale

I-O i I-sp, o wpisanie w tej księdze wieczystej prawa własności na rzecz

wnioskodawczyni i wykreślenie z tej księgi hipoteki umownej zwykłej.

Sąd Rejonowy ustalił, że księga wieczysta nr … prowadzona jest dla

nieruchomości gruntowej, oznaczonej jako działka nr 83/5 o powierzchni 0,1135 ha,

położonej w O. przy ulicy O. nr 8, zabudowanej budynkiem mieszkalnym nr 8. W

dziale II tej księgi wpisane jest prawo własności na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej

„K.” do 9191/10000 części oraz na rzecz właścicieli lokali wyodrębnionych z tej

nieruchomości. Księga wieczysta nr … została założona dla własnościowego

spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego nr 3 w budynku przy ulicy O. 8 w O.,

wchodzącego do zasobu Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” W dziale II, jako

uprawnieni, zostali wpisani E. Ś. i P. Ś. na prawach wspólności ustawowej. W

dziale IV księgi wieczystej wpisana jest hipoteka umowna zwykła w kwocie

22.546,40 zł na rzecz Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Państwowego.

Uchwałą z dnia 14 września 1995 r. Rada Nadzorcza Spółdzielni Mieszkaniowej

„K.”, działając na podstawie art. 24 § 1 ustawy z 16 września 1982 r. Prawo

spółdzielcze (Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm., dalej: „Pr. spółdzielcze”) oraz w oparciu

o § 61 ust. 2 pkt 4 statutu Spółdzielni, postanowiła wykluczyć P. Ś. z członkostwa w

Spółdzielni. Zebranie Przedstawicieli Członków Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” w

uchwale z dnia 21 czerwca 1996 r., po rozpoznaniu odwołania P. Ś. od poprzedniej

uchwały nr 26/95 Rady Nadzorczej Spółdzielni postanowiło, że w razie nie

wywiązania się przez niego z zobowiązań wobec Spółdzielni w zakreślonym

terminie, odwołanie od uchwały Rady Nadzorczej uważa się za oddalone.

W dniu 19 kwietnia 2010 r. została zawarta w formie aktu notarialnego

umowa ustanowienia odrębnej własności lokalu mieszkalnego i przeniesienia

prawa własności. Pełnomocnik Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” M. S. oświadczyła,

że Spółdzielni przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu nr 3 w

budynku nr 8, przy ulicy O., które nabyła z mocy prawa na podstawie art. 1712 ust. 1

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r.

Nr 4, poz. 26 ze zm., dalej: „u.s.m.”). Okazała powołane wcześniej uchwały: nr

26/95 z dnia 14 września 1995 r. i nr 11/96 z dnia 21 czerwca 1996 r., protokoły z

przetargów w formie licytacji z dnia 7 kwietnia 2009 r. i 26 maja 2009 r., z których

wynika, że przetargi dotyczące sprzedaży wyżej wymienionego spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu nie odbyły się wobec braku oferentów.

Pełnomocnik Spółdzielni oświadczyła, że działając na podstawie art. 7 ust. 1 i art. 8

ust. 1 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali, na podstawie przepisów

u.s.m., zmienionej ustawą z dnia 18 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

223, poz. 1779), uchwały nr 27/2004 Zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” z dnia

10 marca 2004 r. w sprawie określenia przedmiotu odrębnej własności lokali w

nieruchomości zlokalizowanej między innymi przy ulicy O. nr 8 oraz na podstawie

statutu

reprezentowanej

Spółdzielni,

ustanawia

odrębną

własność

lokalu

mieszkalnego nr 3 w budynku nr 8 przy ulicy O. z przynależną piwnicą nr 3, z

którego własnością związany jest udział wynoszący 276/10000 części w

nieruchomości wspólnej objętej księgą wieczystą nr … i przenosi własność tego

lokalu na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” Działający łącznie w imieniu i na

rzecz Spółdzielni „K.”, jako członkowie jej zarządu, A. S. i J. L. oświadczyli, że za

zgodą Rady Nadzorczej Spółdzielni, zawartą w uchwale nr 26/2009 z dnia 9

października 2009 r., na ustanowienie odrębnej własności wyżej wymienionego

lokalu mieszkalnego i na przeniesienie na rzecz reprezentowanej Spółdzielni prawa

własności tego lokalu wyrażają zgodę i nabycia tego dokonują na rzecz Spółdzielni

Mieszkaniowej „K.”

Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski Spółka Akcyjna z siedzibą

w Warszawie w dniu 16 kwietnia 2010 r. wystawiła oświadczenie, w którym

stwierdziła, że wygasła wierzytelność zabezpieczona hipoteką w kwocie 22.546,40

zł w księdze wieczystej nr /…/. Bank wyraził zgodę na wykreślenie tej hipoteki ze

wszystkimi odnoszącymi się do niej wpisami dodatkowymi.

W ocenie Sądu Rejonowego, Spółdzielnia Mieszkaniowa „K.” nie mogła

skutecznie ustanowić i przenieść na swoją rzecz odrębnej własności lokalu umową

z dnia 19 kwietnia 2010 r., gdyż – zgodnie z wpisami w księdze wieczystej nr /…/ –

spółdzielcze prawo do lokalu, dla którego jest ona prowadzona, przysługuje P. Ś. i

E. Ś.

na prawach małżeńskiej wspólności ustawowej. W tej sytuacji podlegał

oddaleniu również wniosek o wykreślenie hipoteki umownej z uwagi na brak

legitymacji procesowej Spółdzielni do złożenia wniosku w tym zakresie.

Postanowieniem z dnia 31 grudnia 2010 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni wniesioną od postanowienia Sądu pierwszej instancji, uznając za

prawidłowe ustalenia tego Sądu. Podniósł, że w chwili orzekania co do apelacji

zmienił się stan faktyczny w ten sposób, że postanowienie Sądu Rejonowego z

dnia 1 lipca 2010 r. – mocą którego uchylono wpis referendarza sądowego z dnia

17 marca 2010 r. o wykreśleniu z księgi wieczystej E. Ś. i P. Ś. jako uprawnionych

do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w księdze wieczystej nr /…/ –

było prawomocne. Za nieuzasadniony uznał zarzut naruszenia art. 1712 w zw. z art.

1711 u.s.m., który nie miał w sprawie zastosowania, bowiem nie nastąpiło

wygaśnięcie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, dla którego

prowadzona jest księga wieczysta nr /…/ na rzecz uczestników postępowania. Z

tej przyczyny nie było dopuszczalne ustanowienie i przeniesienie na rzecz

Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” odrębnej własności przedmiotowego lokalu przez

zawarcie umowy ustanowienia odrębnej własności tego lokalu i przeniesienia prawa

własności tego lokalu. Za nieuzasadniony uznał także zarzut naruszenia art. 6262

§ 5 k.p.c. przez uznanie, że wnioskodawczyni nie jest legitymowana do złożenia

wniosku o wykreślenie hipoteki skoro została ona wpisana na wniosek wierzyciela

PKO BP na zabezpieczenie kredytu udzielonego E. i P. Ś., a wnioskodawczyni nie

figuruje w księdze wieczystej założonej dla lokalu.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniosła

wnioskodawczyni, która zaskarżyła je w całości. W ramach podstawy kasacyjnej

z art. 3983 § 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zarzuciła naruszenie:

-

art. 1712 w zw. z art. 1711 ust. 2 u.s.m. poprzez błędne uznanie, że przepisy te

nie mają w sprawie zastosowania oraz, że Spółdzielnia nie spełniła przesłanek

wynikających z tych przepisów, a w szczególności mylne uznanie, iż hipoteka

nie została spłacona oraz, że nie dokonano potrącenia należności wkładu

budowlanego. Ponadto poprzez błędne uznanie, iż Spółdzielnia, ustanawiając

odrębną własność lokalu mieszkalnego, pominęła unormowania wynikające

z art. 1712 u.s.m.;

-

art. 1717 u.s.m. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż przepis ten nie ma

zastosowania, a dłużnikom, a zarazem uczestnikom postępowania, P. i E. Ś. –

którzy od lat nie mieszkają w przedmiotowym lokalu, a lokal wolny w sensie

prawnym i faktycznym został wydany Spółdzielni przez Komornika Sądowego

pod

nadzorem

Sądu

Rejonowego

–

przysługuje

nadal

spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu;

-

art. 64 ust. 3 Konstytucji poprzez zignorowanie przez Sąd drugiej instancji

zarzutu apelacyjnego naruszenia tego przepisu. Ponadto, pomijając dokumenty

załączone do apelacji, Sąd mylnie ocenił, że treść wniosku i załączone do niego

dokumenty nie wskazują, aby w obecnym stanie księgi wieczystej istniała

podstawa do wpisów zgodnie z żądaniem skarżącej.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

zarzuciła naruszenie:

-

art. 368 § 1 pkt 4 k.p.c. poprzez pominięcie i zaniechanie oceny załączonych do

apelacji dowodów w sprawie, których załączenie przed Sądem pierwszej

instancji nie było możliwe;

-

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez niedokładne i niewszechstronne rozważenie

zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności poprzez mylne

uznanie Sądu, iż hipoteka nie została spłacona oraz, że nie dokonano

potrącenia należności wkładu budowlanego. Ponadto przez przyjęcie za

podstawę oddalenia wniosku postanowienia Sądu wieczystoksięgowego z dnia

1 lipca 2010 r.;

-

art. 6262 § 3 oraz § 5 k.p.c. poprzez pominięcie i niezastosowanie tych

przepisów, a tym samym dokonanie wpisu w księdze wieczystej w oparciu tylko

o gołosłowną skargę uczestników bez żadnych dokumentów, a nadto art. 626 2

§ 5 k.p.c. poprzez bezpodstawne uznanie że wnioskodawczyni nie była

uprawniona do złożenia wniosku o wykreślenie hipoteki;

-

art. 6268 § 2 k.p.c. poprzez bezpodstawne uznanie, iż Sąd pierwszej instancji

nie przekroczył granic kognicji, wydając postanowienie w oparciu o dokumenty,

których nie było przy skardze, oraz przyjmując bezzasadnie za podstawę do

wydania postanowienia oddalającego wniosek z dnia 19 kwietnia 2010 r. –

postanowienie Sądu wieczystoksięgowego z dnia 1 lipca 2010 r. (w sprawie

Dz. Kw. …);

-

art. 6269 k.p.c. poprzez bezpodstawne uznanie, że Sąd pierwszej instancji

zasadnie oddalił wniosek z dnia 19 kwietnia 2010 r.

Wnioskodawczyni

wniosła

o

uchylenie

w

całości

zaskarżonego

postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 2

lipca 2010 r. oraz o przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie i zmianę zaskarżonego postanowienia

poprzez orzeczenie co do istoty sprawy, tj. poprzez uwzględnienie wszystkich

wniosków wieczystoksięgowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3983 § 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Przepis ten

nie wskazuje konkretnych przepisów, których naruszenia nie można skutecznie

zarzucić w skardze kasacyjnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto

jednak, że ze względu na omawianą regulację nie można skargi kasacyjnej oprzeć

na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. określającego zasadę swobodnej oceny

dowodów, według której sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według

własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego

materiału. Przepis ten dotyczy bowiem bezpośrednio oceny dowodów, co należy do

sądów meriti i nie jest objęte kontrolą kasacyjną (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 29 marca 2007 r., II PK 231/06, OSNP 2008, nr 9-10, poz. 124 oraz z dnia

8 maja 2008 r., V CSK 579/07, Lex nr 393889). W konsekwencji nieskuteczne jest

kwestionowane w skardze kasacyjnej poprzez zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

ustalenia, że hipoteka nie została spłacona oraz, że nie dokonano potrącenia

należności wkładu budowlanego. Wbrew przy tym zarzutowi skargi kasacyjnej, Sąd

Okręgowy – odnośnie do spłaty wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na rzecz

Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Polskiego S.A. w Warszawie – nie

zanegował tego faktu, lecz przyjął, że wnioskodawczyni nie przysługiwało

uprawnienie do żądania wykreślenia hipoteki wpisanej w księdze wieczystej nr /…/.

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 368 § 1 pkt 4 k.p.c. poprzez

pominięcie

i

zaniechanie

oceny

załączonych

do

apelacji

dowodów.

Przepis ten, mający poprzez art. 13 § 2 k.p.c. zastosowanie także w postępowaniu

nieprocesowym, dotyczy wymagań formalnych apelacji i przewiduje, że apelacja

może zawierać powołanie, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów oraz

wykazanie, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie

było możliwe albo że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Norma

procesowa zawarta w tym przepisie jest adresowana do stron, a nie do sądu.

Pomijając dowody zgłoszone w postępowaniu apelacyjnym, sąd drugiej instancji

może naruszać inne przepisy, które określają zakres kognicji sądu drugiej instancji,

czy też dotyczą zasad prekluzji dowodów zgłoszonych dopiero w postępowaniu

apelacyjnym. Nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego obejmującego

dowody załączone do apelacji nie stanowiło również naruszenia art. 626 8 § 2 k.p.c.,

który określa kognicję także sądu drugiej instancji (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 354/2000, OSNC 2001, nr 12, poz.

183, z dnia 5 października 2005 r., II CK 781/2004, Lex Polonica nr 1611407, z dnia

5 września 2008 r., I CSK 60/2008, nie publ.). Przepis ten stanowi przeszkodę do

prowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego wykraczającego

poza wskazane we wniosku o wpis dokumenty, jeżeli miałyby one stanowić

podstawę uwzględnienia tego wniosku (por. postanowienie Sąd Najwyższego

z dnia 16 listopada 2011 r., II CSK 538/10, nie publ.). Ponadto, wbrew stanowisku

wyrażonemu w skardze kasacyjnej, do apelacji nie załączono dowodów, które

mogłyby zostać potraktowane jako dokumenty, o których mowa w art. 626 8 § 2

k.p.c., z tej przyczyny, że były to jedynie kserokopie dokumentów. Ze względu na

wymagania określone w art. 31 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124 poz. 1361 ze zm.) oraz

innych szczególnych przepisach (por. art. 250 § 1 k.p.c. w odniesieniu do

dokumentów urzędowych) podstawą wpisu w księdze wieczystej nie może być

kserokopia

dokumentu. W

kserokopia

dokumentu

orzecznictwie

może

być

Sądu

Najwyższego

wykorzystana

w

przyjęto,

że

postępowaniu

wieczystoksięgowym, ale jedynie w odniesieniu do dokumentów powołanych przez

stronę dla uzasadnienia odmowy wpisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 7 lutego 2006 r., IV CK 361/2005, OSNC 2006, nr 11, poz. 190).

Bezzasadny był zarzut naruszenia art. 626 8 § 2 oraz art. 6262 § 3 i § 5 k.p.c.

uzasadniony „dokonaniem wpisu w księdze wieczystej w oparciu tylko o gołosłowną

skargę uczestników bez żadnych dokumentów”. W sprawie, w której wniesiono

skargę kasacyjną, nie zostały dokonane wpisy w księgach wieczystych przez

referendarza sądowego, lecz w odniesieniu do złożonych wniosków wydano w dniu

2 lipca 2010 r. postanowienie oddalające wnioski o wpisy w księgach wieczystych.

W sprawie tej nie została więc wniesiona skarga na orzeczenie referendarza

sądowego. Wpis przez referendarza sądowego w księdze wieczystej prowadzonej

dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu – w odniesieniu do którego

została wniesiona też skarga – nastąpił w równolegle toczącej się sprawie,

oznaczonej numerem Dz. Kw. … . W chwili złożenia wniosków o wpis – w związku

z zawartą w dniu 19 kwietnia 2010 r. umową – w księdze wieczystej nr /…/ na

skutek dokonanego w dniu 17 marca 2010 r. wpisu referendarza sądowego zostali

wykreśleni

z

działu

II

tej

księgi

uczestnicy

postępowania

i

wpisana

wnioskodawczyni. Wpis ten, o charakterze deklaratoryjnym, był nieprawomocny i

został uchylony postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 1 lipca 2010 r. na skutek

uwzględnienia skargi wniesionej przez uczestniczkę postępowania E. Ś. Apelacja

od tego rozstrzygnięcia została oddalona postanowieniem Sądu Okręgowego z

dnia 31 grudnia 2010 r. (wydanym przed orzeczeniem zaskarżonym skargą

kasacyjną).

Uwzględnienie przez Sąd Okręgowy, w sprawie w której wniesiono skargę

kasacyjną, postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 1 lipca 2010 r. - odnoszącego

się do wcześniejszego wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu - nie naruszało art. 6268 § 2 k.p.c. Z przepisu

tego wynikał obowiązek uwzględnienia przez sąd wieczystoksięgowy oprócz treści

i formy wniosku o wpis oraz dołączonych do wniosków dokumentów także treści

wyżej wymienionej księgi wieczystej. Sąd Okręgowy nie uwzględnił innych

dokumentów ponad te, które zostały załączone do wniosku o kolejne wpisy.

Natomiast w chwili orzekania przez Sąd Okręgowy treść księgi wieczystej

dotyczącej spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu została ukształtowana

prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 1 lipca 2010 r.

odnoszącym się do wniosku o wpis w tej księdze wieczystej wnioskodawczyni

w miejsce P. Ś. i E. Ś., jako uprawnionych do lokalu spółdzielczego. Wniosek ten

wpłynął do Sądu Rejonowego przed wnioskiem o dokonanie kolejnych wpisów w

tej księdze zawartych w umowie z dnia 19 kwietnia 2010 r. Uchylenie,

postanowieniem z dnia 1 lipca 2010 r., orzeczenia referendarza sądowego

spowodowało jego eliminację z porządku prawnego (także wykreślenie wpisów

dokonanych na jego podstawie - por. § 15 ust. 1 w zw. z § 12 ust. 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów, Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.).

W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia

2009 r., zasady prawnej, III CZP 80/09 przyjęto, że sąd rozpoznając wniosek o wpis

w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia

wniosku i kolejnością jego wpływu. Kolejność rozpoznawania wniosków o wpis

w księdze wieczystej wiąże się ściśle z kognicją sądu wieczystoksięgowego

w związku z czym art. 6268 k.p.c. musi być analizowany łącznie z art. 6266 k.p.c.,

stanowiącym, że o kolejności wniosku o wpis rozstrzyga chwila wpływu wniosku do

właściwego sądu. Z tego względu decydujące znaczenie przy rozpoznawaniu

wniosku o wpis w księdze wieczystej ma stan rzeczy istniejący w chwili wpływu

wniosku do sądu, a kolejność złożenia wniosków o wpis w księdze wieczystej jest

dla sądu wiążąca. Odmienne zapatrywanie dopuszczające rozszerzenie kognicji

sądu wieczystoksięgowego przez uwzględnienie w chwili wpisu okoliczności

znanych sądowi urzędowo (art. 228 § 2 k.p.c.), np. ujawnionych w innej sprawie

oczekującej na rozpoznanie w terminie późniejszym, jest sprzeczne z art. 6268 § 2

k.p.c. oraz pomija, że w przepisach o kognicji sądu wieczystoksięgowego nie ma

odpowiednika uchylonego art. 46 ust. 2 u.k.w.h. W postanowieniu z dnia

23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09 (OSNC 2011, nr 1, poz. 12) zwrócono jednak

uwagę na to, że przyjęta w powołanej wyżej uchwale wykładnia art. 626 8 § 2 k.p.c.

została zdeterminowana pytaniem, czy w postępowaniu wieczystoksięgowym ma

odpowiednie zastosowanie nie tylko art. 316 § 1 k.p.c., ale także art. 192 pkt 3

k.p.c. w sytuacji, gdy występuje konkurencja wniosków złożonych w różnym czasie.

Uwzględniając powyższą uwagę w postanowieniu z dnia 23 czerwca 2010 r.,

II CSK 661/09 przyjęto, że w sprawie wieczystoksięgowej, w której nie występuje

konkurencja wniosków złożonych w różnym czasie, sąd w chwili ich rozpoznania

może – w celu zapewnienia w księdze wieczystej prawdziwości wpisów –

uwzględnić okoliczności znane mu urzędowo. Jest to podyktowane funkcją ksiąg

wieczystych, określoną w art. 1 ust. 1 i art. 2 i art. 3 u.k.w.h., ukierunkowaną na

zapewnienie księgom wieczystym prawdziwości wpisów. Nie można bowiem

akceptować poglądu zakładającego, że sąd – w sytuacji, w której nie ma

konkurencji wniosków o wpis – może dokonywać wpisu prawa z pełną

świadomością sprzeczności z rzeczywistym stanem prawnym. Zatem, zgodnie ze

stanowiskiem zajętym w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia

2005 r., V CK 54/05 (OSNC 2006, nr 7-8, poz. 138), sąd wieczystoksięgowy może

odmówić wpisu w księdze wieczystej, gdy istnieje znana mu urzędowo przeszkoda

do jego dokonania. Podzielając to stanowisko, należy przyjąć, że Sąd Okręgowy,

orzekając o kolejnym wniosku o wpis, mógł uwzględnić treść księgi wieczystej

prowadzonej dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu z chwili orzekania

ukształtowanej

prawomocnym

orzeczeniem

sądu

dotyczącym

wcześniej

rozpoznanego wniosku o wpis dlatego, że pomiędzy tymi wnioskami nie zachodziła

konkurencja w tym znaczeniu, że uwzględnienie pierwszego z nich (o wykreślenie

z księgi wieczystej prowadzonej dla spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu uprawnionych P. Ś. i E. Ś. i wpis jako uprawnionego wnioskodawczyni)

stanowiłoby przeszkodę dla uwzględnienia później złożonego wniosku. Ponadto, w

ramach kognicji określonej art. 6268 § 2 k.p.c., sąd wieczystoksięgowy

zobowiązany jest do oceny skuteczności materialnoprawnej czynności prawnej

stanowiącej podstawę wpisu. Z tej przyczyny, w postępowaniu wywołanym

złożeniem kolejnego wniosku przez wnioskodawczynię o wpisy zawartym w

umowie z dnia 19 kwietnia 2010 r., podlegały ocenie sądu również te same

okoliczności i dokumenty (dotyczące wykluczenia ze Spółdzielni Mieszkaniowej „K."

P. Ś.), które były przedmiotem oceny w sprawie zakończonej prawomocnym

postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 1 lipca 2010 r. Z tej przyczyny Sąd

Okręgowy nie mógł pominąć skutków wynikających z prawomocnego orzeczenia

Sądu Rejonowego z dnia 1 lipca 2010 r., którego przesłanką rozstrzygnięcia było

przyjęcie, że na wnioskodawczynię nie przeszło z mocy prawa spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, którego dotyczyły złożone przez

wnioskodawczynię wnioski.

Warunki przejścia z mocy prawa spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu na spółdzielnię mieszkaniową określone są w art. 17 12 ust. 1 u.s.m.

(poprzednio w art. 2291 § 1 Pr. spółdzielczego), według którego w wypadkach, gdy

ustawa przewiduje wygaśnięcie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,

prawo to, jeżeli jest obciążone hipoteką, nie wygasa, lecz przechodzi z mocy prawa

na spółdzielnię. Zdaniem wnioskodawczyni, ziściły się warunki określone w tym

przepisie, gdyż z powodu wykluczenia ze Spółdzielni Mieszkaniowej P. Ś.

zachodziły okoliczności przewidziane w art. 227 § 1 Pr. spółdzielczego wygaśnięcia

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, które jednak nie wygasło, lecz

przeszło z mocy prawa na wnioskodawczynię, gdyż było obciążone hipoteką.

Jak jednak przesądzono o tym w sprawie IV CSK 250/11, art. 227 § 1

Pr. spółdzielczego nie mógł mieć zastosowania z tego względu, że został uznany,

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 grudnia 2008 r., K 12/08 (OTK A

2008, nr 10, poz. 176), za niezgodny z Konstytucją, a wyrok ten, zgodnie ze

stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z dnia 26 stycznia 2011 r.,

II CSK 335/10 (OSNC 2011, nr 10, poz. 114), nie jest skuteczny ex tunc jedynie

w takim zakresie, w jakim naruszałoby to zasadę ochrony praw słusznie nabytych

(art. 2 Konstytucji).

W skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 1712 ust. 1 u.s.m. uzasadniony

był także błędnym ustaleniem, że hipoteka nie została spłacona oraz że nie

dokonano potrącenia należności z tytułu wkładu budowlanego. Tak skonstruowany

zarzut naruszenia prawa materialnego zmierza do zakwestionowania ustaleń

faktycznych, co jest niedopuszczalne, gdyż zarzut naruszenia prawa materialnego

można odnieść wyłącznie do ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, a nie do

ustaleń, które, zdaniem skarżącego, powinny zostać dokonane.

Art. 1711 ust. 2 u.s.m. w ogóle nie miał zastosowanie w sprawie dotyczącej

wniosków o wpis w księdze wieczystej, gdyż dotyczy on szczegółowych zasad

wypłacenia osobie uprawnionej wartości rynkowej lokalu – co przewiduje art. 1711

ust. 1 u.s.m. – w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu. Zgodnie z art. 1711 ust. 2 u.s.m., z wartości rynkowej lokalu potrąca się

niewniesioną przez osobę, której przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo

do lokalu, część wkładu budowlanego, a w wypadku gdy nie został spłacony kredyt

zaciągnięty przez spółdzielnię na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu –

potrąca się kwotę niespłaconego kredytu wraz z odsetkami. Przepis ten nie określa

warunków wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, sytuacji

prawnej hipoteki obciążającej to prawo ani też warunków przejścia własnościowego

spółdzielczego prawa do lokalu na spółdzielnię mieszkaniową.

Skoro wnioskodawczyni nie wykazała, że przeszło na nią z mocy

prawa spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu objęte księgą wieczystą nr /…/ ,

przesądza to o bezzasadności zarzutu naruszenia art. 626 2 § 5 k.p.c. wskutek

uznania, że wnioskodawczyni nie była uprawniona do złożenia wniosku o

wykreślenie hipoteki obciążającej wymienione wyżej prawo, gdyż nie należy do

osób, wskazanych w tym przepisie, uprawnionych do złożenia wniosku o wpis w

księdze wieczystej.

Uwzględniając powyższe nie był uzasadniony także zarzut naruszenia

art. 1717

u.s.m.,

umotywowany bezzasadnym

przyjęciem,

że

uczestnikom

postępowania P. i E. Ś., a nie wnioskodawczyni, przysługuje nadal spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu. Spółdzielnia Mieszkaniowa „K.", jako właściciel

nieruchomości, na której posadowiony jest budynek z lokalem spółdzielczym,

którego dotyczyły wnioski o wpis, mogła na podstawie art. 10 ustawy z dnia 24

czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze

zm.) ustanowić dla siebie, na mocy jednostronnej czynności prawnej, odrębną

własność tego lokalu. W takim przypadku bezprzedmiotowe było przenoszenie tak

ustanowionego prawa na podstawie umowy na spółdzielnię. Zgodnie z art. 17 17

u.s.m., przeniesienie przez spółdzielnię własności lokalu ustanowionego na mocy

jednostronnej czynności prawnej mogło nastąpić wyłącznie na rzecz członka,

któremu przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do tego lokalu albo osoby

niebędącej członkiem spółdzielni, której przysługuje spółdzielcze własnościowe

prawo do tego lokalu. Zawarta przez Spółdzielnię Mieszkaniową „K." umowa stanowiąca podstawę żądanych wpisów - naruszała ten przepis, gdyż pomijała, że

ustanowione prawo odrębnej własności lokalu mogło być przeniesione wyłącznie na

rzecz P. Ś. i E. Ś., którym przysługiwało w chwili zawarcia tej umowy spółdzielcze

własnościowe prawo do tego lokalu i opierała się na błędnym założeniu, że

przeszło ono z mocy prawa na wnioskodawczynię.

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 64 ust. 3 Konstytucji na skutek

zaniechania odniesienia się Sądu Okręgowego do zarzutu apelacyjnego

naruszenia tego przepisu. Brak odniesienia się Sądu odwoławczego do

podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia prawa materialnego nie oznacza

automatycznie, że orzeczenie tego Sądu narusza ten przepis, lecz może

uzasadniać

naruszenie

przez

Sąd

odwoławczy

przepisów

procesowych

dotyczących kognicji tego Sądu oraz zasad sporządzania pisemnego uzasadnienia

orzeczenia. Ponadto zarzut naruszenia art. 64 ust. 3 Konstytucji, wnioskodawczyni

wiązała z nieuwzględnieniem przez Sąd Okręgowy dowodów załączonych przez

wnioskodawczynię do apelacji, co mogło uzasadniać także podniesienie jedynie

zarzutów naruszenia prawa procesowego.

Z tych względów oddalenie wniosków o wpisy w księgach wieczystych nie

naruszało art. 6269 k.p.c. Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy oddalił skargę

kasacyjną na podstawie art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach

postępowania orzeczono na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 i 3

k.p.c., art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz przepisów § 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 8

pkt 5 i § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002

r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.).

md