IV CSK 248/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 248/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Jan Kremer

w sprawie z wniosku M. R.

przy uczestnictwie J. J., G. Me., E. R. i K. M.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt III Ca

(…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki J.

J. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy w G. stwierdził, że

spadek po A. M. zmarłym 31 grudnia 2005 r. nabyły na podstawie ustawy dzieci

spadkodawcy po ¼ części.

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca w chwili śmierci był wdowcem, z

małżeństwa

miał

czworo

dzieci

–

obecnych

uczestników

postępowania.

Wnioskodawczyni M. R. zamieszkała ze spadkodawcą i jego żoną w 1998 r.,

podejmując się opieki nad nimi. Do 2002 r. zajmowała się żoną spadkodawcy, a potem

nim samym. W tym czasie kontakt spadkodawcy z dziećmi był ograniczony. Do 2004

roku spadkodawca nie leczył się regularnie, nie przyjmował stale żadnych leków. Od

1970 r. był alkoholikiem, nie leczył się z nałogu. Był spokojny i zamknięty w sobie.

Niektóre jego wypowiedzi były nielogiczne, nie poznawał syna G. Pierwszy raz

spadkodawca był hospitalizowany w Szpitalu na Z. 27 kwietnia 2003 r. Z wywiadu

zrobionego z nim przy przyjęciu wynikało, że od kilku dni dziwnie się zachowywał,

chodził nago po mieszkaniu, zapominał co robił. Pacjent był niespokojny, kontakt z nim

był utrudniony z powodu delirium. W czasie tego pobytu podawano mu leki

psychotropowe. W maju 2003 r. spadkodawca został przyjęty do szpitala św. W. A.,

gdzie stwierdzono u niego zespół otępienny. Po dwóch następnych pobytach w szpitalu

spadkodawca przebywał kolejny raz w szpitalu, przyjęty tam w dniu 9 czerwca 2005 r.

Wówczas stwierdzono u niego zespół psychoorganiczny dementywny. Wykonane w

dniu 15 czerwca 2005 r. badanie tomografii komputerowej głowy wykazało u

spadkodawcy zaniki korowopodkorowy, nad – i podnamiotowe oraz ogniska rozmiękania

mózgu. W lipcu 2005 r. był leczony w Klinice Onkologii, kontakt z nim był utrudniony.

Spadkodawca nie był pacjentem szpitala psychiatrycznego. W dniu 23 sierpnia 2004 r.

A. M. udał się z M. R. do notariusza i tam sporządził testament, powołując ją w całości

do spadku.

Rozstrzygniecie w sprawie oparte zostało między innymi na dowodzie z opinii

sądowo – lekarskich biegłego sądowego lekarza psychiatry P. R. z dnia 25 września

2007 r., 15 lutego 2008 r., 28 sierpnia 2008 r. i 3 listopada 2008 r. Na ich podstawie Sąd

Rejonowy ustalił, że zaburzenia, na jakie cierpiał spadkodawca (otępienie) były tego

rodzaju, że mógł się on zachowywać normalnie, a przynajmniej sprawiać takie wrażenie.

Spadkodawca był chory na ciężka chorobę alkoholową (etap zaawansowanego

alkoholizmu przewlekłego), która w dacie sporządzenia testamentu charakteryzowała

się spadkiem sprawności intelektualnej i zaburzeniami świadomości. Miał ciężkie zmiany

w wątrobie, zaniki korowo-podkorowe mózgu oraz przebyte psychozy alkoholowe typu

majaczenie.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek wnioskodawczyni o powołanie innego biegłego z

zakresu psychiatrii, jako nieuzasadniony i oparty jedynie na polemice z niebudzącą

zastrzeżeń pod względem rzetelności i fachowości opinią biegłego P. R.

Sąd

ocenił

ważność

testamentu,

która

został

zakwestionowana

przez

uczestników J. J. i G. M. i uznał, że został on sporządzony w stanie wyłączającym

świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli z przyczyn opisanych w

opiniach biegłego.

Sąd Okręgowy w G., rozpoznając sprawę na skutek apelacji wnioskodawczyni,

nie podzielił jej zarzutów uznając, że stanowią one jedynie bezpodstawną polemikę z

prawidłowymi ustaleniami Sądu pierwszej instancji, opartymi na niewadliwej ocenie

dowodów. W konsekwencji podzielił te ustalenia i podtrzymał ich ocenę prawną zawartą

w zaskarżonym apelacją postanowieniu.

Skarga kasacyjna wnioskodawczyni od oddalającego jej apelację postanowienia

Sądu Rejonowego oparta została na obu ustawowych podstawach, w ramach których

skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) art. 5, art. 945 § 1 pkt 1, art. 948 i 950 k.c. i art. 2 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r.

– Prawo o notariacie (Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158) przez przyjęcie, że

testament spadkodawcy jest nieważny;

2) art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1 i art. 176 Konstytucji przez sposób przeprowadzenia

postępowania odwoławczego przez Sąd drugiej instancji, polegający na naruszenie

prawa do sądu w następstwie odbycia tylko jednej rozprawy apelacyjnej i oddalenia

wniosków dowodowych wnioskodawczyni;

3) art. 1 ust. 1, art. 2, art. 8, art. 12, art. 16 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83), przez zwielokrotnienie bez

zgody twórcy treści uzasadnienia sądu pierwszej instancji, gdyby nie fakt wyłączenia

z art.4 pkt 2 ustawy;

4) naruszenia art. 3, art. 217 § 1 i 2, art. 233 § 1, art. 278 § 1, art. 328 § 2, art. 382 i 386

§ 4 k.p.c. przez dowolną ocenę materiału dowodowego i zaniechanie dodatkowej

opinii innych biegłych oraz niezastosowania art. 244, 246 i 252 k.p.c., co jest

wymagane dla obalenia dowodu z dokumentu (testamentu).

Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, oraz rozpoznania na podstawie art.

380 k.p.c. postanowienia o oddaleniu wniosku dowodowego wnioskodawczyni o

powołanie innego biegłego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przytoczonych podstaw wniesionej skargi i ich uzasadnienia wynika, że istota

podniesionych w niej zarzutów sprowadza się w pierwszej kolejności do twierdzenia, że

rozstrzygnięcie w sprawie oparte zostało na opinii biegłego psychiatry, którą Sądy

orzekające oceniły nieprawidłowo jako dowód rzetelny i wiarygodny, a w konsekwencji

tego bezzasadnie oddaliły wniosek o powołanie innego biegłego, to zaś doprowadziło do

błędnego ustalenia stanu faktycznego, oraz stwierdzenia dziedziczenia na podstawie

ustawy mimo, iż brak było podstaw do stwierdzenia nieważności sporządzonego przez

spadkodawcę testamentu. Nadto – jak podnosiła skarżąca – zgłoszenie przez

uczestników postępowania zarzutu nieważności testamentu stanowiło w okolicznościach

sprawy, których nie mogła ona w pełni dowieść z powodu oddalenia jej wniosków

dowodowych, nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c.

W

tak

skonstruowanej

skardze

kasacyjnej

znaczenie

pierwotne

dla

rozstrzygnięcia o zasadności jej podstaw ma zarzut kwestionujący prawidłowość oceny

dowodu z opinii biegłego przesądzający także o zasadności następczych w stosunku do

niego i pozostających w związku z nim większości dalszych zarzutów skargi.

Jednakże zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów nie mogą być podstawą skargi kasacyjnej. Wyłączenie to dotyczy

każdego zarzutu, który jest skierowany przeciwko ustaleniom faktycznym, także jeżeli

przybrał on postać naruszenia prawa materialnego, ale jego celem jest polemika z tymi

ustaleniami. Taką postać ma zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie przepisów

prawa materialnego polegające na ich zastosowaniu do nieprawidłowo – w ocenie

skarżącej – ustalonego stanu faktycznego.

Strona może natomiast podnosić w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia

przepisów

postępowania,

które

były

lub

powinny

być

zastosowane

przy

przeprowadzaniu dowodów, jeśli uchybienie im mogło mieć istotny wpływ na treść

dokonanych ustaleń faktycznych, a przez to wpłynęły na wynik sprawy.

W tym zakresie mieszczą się zarzuty naruszenie art. 244, 246 i 252 k.p.c. przez

ich niezastosowanie do oceny ważności dokumentu urzędowego, jakim jest testament

notarialny.

Przewidziane w art. 246 k.p.c. ograniczenia dowodowe dotyczą dokumentu

obejmującego czynność prawną i mają zastosowanie tylko między uczestnikami tej

czynności. Przepis nie ma więc zastosowania do testamentu notarialnego stanowiącego

jednostronną czynność prawną. (postanowienie SN z dnia 12 stycznia 2007 r., IV CSK

257/06 nie publ.). Niezależnie od tego zarzut naruszenia art. 246 k.p.c. może być

podniesiony w skardze kasacyjnej, jeżeli wcześniej strona skarżąca zwróciła sądowi

uwagę na to uchybienie w trybie art. 162 k.p.c., chyba że uprawdopodobni, że nie

zrobiła tego nie ze swojej winy (wyrok SN z dnia 10 grudnia 2005 r., III CK 90/04 nie

publ.). Wymogu tego wnosząca skargę nie dopełniła.

Jako bezskuteczne ocenić należy zarzuty obrazy art. 244 i 252 k.p.c., które nie

znalazły w uzasadnieniu podstaw skargi koniecznego dla dokonania ich oceny

uzasadnienia.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., które co do zasady nie może mieć wpływu

na rozstrzygnięcie, może być uwzględniony przez Sąd Najwyższy wówczas jedynie, gdy

wyrok (a w postępowaniu nieprocesowym postanowienie rozstrzygające co do istoty

sprawy), który nie spełnia określonych w nim wymogów, z tej przyczyny nie może być

poddany kontroli kasacyjnej. Twierdzeń takich jednak skarżąca nie podnosi. Natomiast

na zarzut, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia narusza przepisy Prawa

autorskiego

wnioskodawczyni

sama

trafnie

odpowiada,

że

nie

znajduje

ono

zastosowania do wyroków i postanowień sądowych, jako dokumentów urzędowych w

rozumieniu jego art. 4 ust. 2.

W tym stanie rzeczy, gdy podstawa naruszenia przepisów postępowania w

omówionym zakresie okazała się nieuzasadniona, a sama ocena dowodu z opinii

biegłego pozostaje poza kognicją Sądu Najwyższego, nie można podzielić zarzutów

wniesionej skargi kwestionujących oddalenie wniosku skarżącej o dopuszczenie dowodu

z opinii innego biegłego. Bezpodstawne są tym samym nawiązujące do tego zarzutu i

następcze w stosunku do niego zarzuty naruszenia przepisów Konstytucji.

Pominięcie przez Sądy orzekające zabranego materiału dowodowego, oraz

zaniechanie zebrania tego materiału w następstwie nieuwzględnienia wniosków

dowodowych, kwalifikowane w rozpoznawanej skardze kasacyjnej w ramach podstawy

naruszenia przepisów postępowania, jako naruszające art. 382, 378 § 1, 386 § 4 k.p.c.,

wiąże skarżąca nadto z zarzutem naruszenia art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie.

Wskazane uchybienia nie mogły mieć jednak wpływu na wynik postępowania w

sprawie, co stanowi konieczny warunek skuteczności zarzutów procesowych (art. 398 3 §

1 pkt 2 k.p.c.).

Przepis art. 5 k.c. dotyczy sytuacji, gdy stosunek prawny już istnieje i istniejące

uprawnienie wchodzące w skład jego treści jest ważne, ale w trakcie trwania tego

stosunku prawnego zaszły takie nowe okoliczności, które w świetle zasad współżycia

społecznego przeciwstawiają się dochodzeniu uprawnienia tak długo, dopóki będą

trwały te okoliczności. Jeżeli więc czynność jest od początku nieważna to nie stwarza

ona w ogóle uprawnień z art. 5 k.c. (wyroku z dnia 5 marca 2002 r., I CKN 938/00, nie

publ.).

Niezależnie od tego wskazać trzeba, że mimo, iż z treści art. 5 k.c. nie wynikają

ograniczenia jego stosowania z uwagi na rodzaj sprawy, to jednak jak podnosi się w

piśmiennictwie i judykaturze, z powołaniem się na zasady współżycia społecznego nie

można podważać ani modyfikować wyraźnych dyspozycji przepisów prawnych, które

kierując się względami bezpieczeństwa obrotu prawnego, przewidują sankcję

bezwzględnej nieważności czynności sprzecznych z prawem i nie przewidując żadnych

od tego wyjątków samodzielnie i wyczerpująco przesądzają o prawach stron (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1987 r., III CRN 265/87, OSNC 1989, nr 5, poz.

80). Pogląd ten, który był podstawą sformułowania tezy, że przepisu art. 5 k.c. nie

stosuje się w sprawie o ustalenie nieważności umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c.

(wyrok Sąd Najwyższy z dnia 6 stycznia 2000 r. I CKN 1361/98 – nie publ.) będzie mieć

zastosowanie także do stwierdzenia nieważności testamentu z powodu przewidzianego

w art. 945 § 1 pkt 1 k.c.

W przypadku, gdy mamy do czynienia z jednostronną czynnością prawną nie

występuje potrzeba wyważania interesów stron. W odniesieniu do testamentu celem

nadrzędnym jest ochrona prawidłowego powzięcia decyzji oraz wyrażenia woli przez

spadkodawcę i tylko tak rozumiany jego interes podlega ochronie prawnej.

Z

tych

względów

przepis

art.

k.c.

nie

może

stanowić

podstawy

nieuwzględnienia zarzutu nieważności testamentu z powodu sporządzenia go w stanie

wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy oddalił pozbawioną uzasadnionych

podstaw skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.).