IV CSK 247/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 247/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń E.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 grudnia 2006 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi

i

Uzasadnienie

Powód A. P. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanej Towarzystwa

Ubezpieczeń E. kwoty 97.400 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 23 stycznia 2004

r. i kosztami procesu. W uzasadnieniu wskazał, że dochodzona kwota stanowi

odszkodowanie za utratę – w wyniku kradzieży - samochodu objętego łączącą

strony umową ubezpieczenia autocasco.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 19 maja 2006 r. zasądził od pozwanej

na rzecz powoda A. P. kwotę 97.400 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 14

kwietnia 2004 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo

w zakresie żądania

zasądzenia odsetek za dalszy okres i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ten ustalił, że powód A. P. w 2003 r. nabył u producenta

samochód

marki Skoda Superb o pojemności 1896 cm 2 za cenę 106.413 zł. Pojazd ten był

wyposażony fabrycznie w immobliliser. Dodatkowo zamontowano w nim autoalarm

Fox Furbo II oraz system antynapadowy Fox Marco bez atestu.

W dniu 21 grudnia 2003 r. powód pozostawił samochód przed domem przy

ul. G. w W. Następnego dnia rano stwierdził brak samochodu.

W chwili tego

zdarzenia strony łączyła umowa ubezpieczenia, która obejmowała pakiet OC AC

NW. W polisie ubezpieczeniowej zaznaczono, że samochodu powoda był

wyposażony w immobiliser oraz autoalarm. Wartość rynkowa samochodu w chwili

kradzieży wynosiła 97.400 zł.

Pozwana, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, odmówiła

wypłaty

odszkodowania

powołując

się

na

niewykazanie

przez

powoda,

że skradziony samochód był wyposażony w system antynapadowy. Powołała się

przy tym na § 7 ust. 2 pkt 2 ogólnych warunków ubezpieczenia, zgodnie z którym

pojazd o wartości przekraczającej 40.000 zł może być objęty ochroną

ubezpieczeniową,

jeżeli posiada co najmniej dwa urządzenia zabezpieczające

przed kradzieżą dopuszczone do obrotu na rynku polskim na podstawie

uzyskanego certyfikatu. Tymczasem - zdaniem pozwanej - samochód powoda

zabezpieczony był tylko jednym takim urządzeniem - autoalarmem.

Sąd Okręgowy ustalił, że przedmiotowy samochód wyposażony był

w wymagane systemy zabezpieczające. W konsekwencji uznał

powództwo

za usprawiedliwione. Oddalając częściowo żądanie zapłaty odsetek stwierdził,

że pozwana pozostawała w zwłoce z wypłatą odszkodowania od dnia 14 kwietnia

2004 r.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanej, wyrokiem z dnia 22 grudnia

2006 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo i

rozstrzygnął

o

kosztach

procesu.

W

uzasadnieniu

wskazał,

że

umowa

ubezpieczenia została zawarta m.in. na podstawie umowy o współpracy nr […].

Zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 3 tej ostatniej umowy samochód o wartości – tak jak w

rozpoznawanym przypadku - przekraczającej 100.000 zł powinien być wyposażony

w trzy niezależne urządzenia zabezpieczające. Podzielając zasadność zarzutu

naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów, Sąd Apelacyjny zakwestionował

wyprowadzoną z tej oceny konkluzję, że samochód powoda w chwili kradzieży miał

zainstalowany - poza zabezpieczeniami wymienionymi w polisie -

odpowiedni

system antynapadowy.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 k.p.c. powód wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, bądź też o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i oddalenie apelacji.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 316 k.p.c.

i art. 328 § 2 k.p.c. Podstawę naruszenia prawa materialnego wypełnił zarzutami

niezastosowania art. 811 § 1 k.c., art. 7 ust 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r.

o działalności ubezpieczeniowej, art. 56 k.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c. i art. 384 § 1

k.c. oraz niewłaściwego zastosowanie art. 805 § 1 k.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej nie zasługują na

uwzględnienie (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Skarżący upatrywał naruszenia art. 316 k.p.c. w uwzględnieniu przez

Sąd drugiej instancji, jako wiążących strony, postanowień zamieszczonych

na odwrotnej stronie dokumentu stwierdzającego zawarcie umowy ubezpieczenia,

z pominięciem faktu, że postanowienia te nie zostały zaakceptowane przez powoda

podpisem .

W orzecznictwie przyjmuje się, że art. 316 k.p.c. reguluje zasadę

wyrokowania stanowiąc, iż dla oceny stanu rzeczy, który jest podstawą wyroku,

decydująca jest chwila zamknięcia rozprawy. O naruszeniu przytoczonego przepisu

można więc mówić wówczas, gdy sąd, wydając wyrok, nie uwzględnił stanu rzeczy

z chwili orzekania, a rozstrzygnięcie wydał np. w oparciu o stan rzeczy z chwili

wniesienia powództwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2003 r.,

II CKN 1271/00, nie publ.). Przepis ten nie reguluje natomiast zasad dokonywania

ustaleń

faktycznych

i

przeprowadzania

postępowania

dowodowego,

a

w

konsekwencji nie może stanowić podstawy zarzutu pominięcia przy ustalaniu stanu

faktycznego, a także przy ocenie materiału dowodowego zebranego w sprawie,

okoliczności faktycznych wynikających z treści przeprowadzonych dowodów

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2001 r., I PKN 700/00,

OSNP 2003, nr 21, poz. 517; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2001 r.,

II UKN 33/01, OSNP 2002, nr 20, poz. 503; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24

marca 2004 r., I CK 56/03, nie publ.).

Skarżący powołując się na naruszenie art. 316 k.p.c. faktycznie zmierza do

zakwestionowania

oceny

charakteru

prawnego

dodatkowych

postanowień

umownych zamieszczonych na odwrocie dokumentu stwierdzającego treść umowy

ubezpieczenia, które nie zostały podpisane przez powoda. W tym zakresie

argumentacja powoda winna zmierzać do wykazania naruszenie odpowiednich

przepisów prawa materialnego, nie zaś normy procesowej.

Za chybiony należy też uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy wielokrotnie już wyjaśniał, że naruszenie tego przepisu poprzez

sporządzenie uzasadnienia w sposób nie w pełni odpowiadający stawianym mu

wymaganiom może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wtedy,

gdy przedstawione w nim motywy nie pozwalają na przeprowadzenie kontroli

kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia. Tylko w takim przypadku uchybienie to może

mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Inaczej mówiąc chodzi o takie sytuacje, gdy

uzasadnienie

zaskarżonego

wyroku

nie

posiada

wszystkich

koniecznych

elementów, bądź zawiera tak istotne braki, które w sposób całkowity uniemożliwiają

kontrolę orzeczenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia

2002 r., II CKN 1368/00, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego

2003 r., I CKN 65/01, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2003 r.,

IV CKN 1862/00, nie publ; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r., I CSK

147/05, nie publ; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK

364/06, nie publ).

Nie sposób uznać, że takimi kwalifikowanymi brakami

dotknięte jest

uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Sąd Apelacyjny odniósł się do podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia (dokonał własnych ustaleń faktycznych częściowo

odmiennych od tych dokonanych przez Sąd pierwszej instancji, wskazując przy tym

na konkretne dowody), a także wskazał jego podstawę prawną, przytaczając

konkretne

przepisy.

uzasadnienia

Zwięzłość,

czy

też

miejscami

nawet

lakoniczność

zaskarżonego wyroku nie pozwala przyjąć, że nie zawiera

wszystkich koniecznych elementów i że nie nadaje się do kontroli kasacyjnej.

Trafne okazały się natomiast podniesione w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej zarzuty art. 811 § 1 k.c. i art. 7 ust 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r.

o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn.: Dz. U z 1996 r., Nr 11, poz. 62

ze zm.).

Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd Najwyższy

przeprowadzając kontrolę zaskarżonego orzeczenia pod względem jego legalności

i zasadności opiera się wyłącznie na ustaleniach faktycznych stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji. W niniejszej sprawie Sąd

Najwyższy związany jest zatem ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sąd

Apelacyjny w zakresie, w jakim Sąd ten ustalił, że samochód powoda w chwili

kradzieży posiadał tylko dwa urządzenia zabezpieczające przed tym zdarzeniem.

Istota sporu sprowadza się jednak do kwestii, czy unormowania zawarte w § 5 ust.

1 pkt e podpunkt iii umowy o współpracy nr […], zgodnie z którymi samochód o

wartości

przekraczającej

100.000

zł

powinien

mieć

trzy

urządzenia

zabezpieczające przed kradzieżą, są wiążące dla powoda, co przesądziłoby o

wyłączeniu odpowiedzialności pozwanego.

Zgodnie z art. 805 § 1 k.c. przez umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń

zobowiązuje się spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego

w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Prawa

i obowiązki stron umowy ujęte są w treści umowy ubezpieczenia, która powinna być

stwierdzona przez zakład ubezpieczeń dokumentem ubezpieczenia (art. 809 § 1

k.c.) oraz w ogólnych warunkach ubezpieczenia, których postanowienia stanowią

składnik umowy ubezpieczenia. Zgodnie zaś z art. 807 § 1 k.c. postanowienia

ogólnych warunków ubezpieczenia lub postanowienia umowy ubezpieczenia

nie mogą być sprzeczne z przepisami Tytułu XXVII księgi trzeciej Kodeksu

cywilnego. Pewne obowiązki, dotyczące zawierania umów ubezpieczenia nakładają

na ubezpieczycieli przepisy ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności

ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.) W stanie prawnym

obowiązującym

w

dacie

zawarcia

umowy

pomiędzy

stronami

obowiązki

te regulowała ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej.

W przedmiotowej sprawie pozwana powołała się na obowiązki obciążające

powoda, wynikające z umowy o współpracy, zawartej w dniu 4 października 2001 r.

pomiędzy pozwaną Towarzystwem Ubezpieczeń E. a V. Serwis Ubezpieczeniowy

Spółką z ograniczona odpowiedzialnością w W. oraz V. Bank Polska Spółką

Akcyjną

w W. Należy jednak zauważyć, że powód nie był stroną tej umowy.

Umowa ubezpieczenia zawarta przez strony nie odwołuje się do postanowień

umowy o współpracę. Z ustaleń dokonanych przez Sąd Apelacyjny nie wynika, że

powód wyraził - choćby w sposób dorozumiany - wolę związania postanowieniami

umowy o współpracę.

W konsekwencji za bezpodstawne należy uznać

stwierdzenie Sądu Apelacyjnego o związaniu powoda warunkami tej umowy.

Zawarta

przez

strony

umowa

ubezpieczenia

została

potwierdzona

dokumentem w postaci polisy komunikacyjnej. Pozwana przy zawarciu tej umowy

posłużyła się wzorcami umowy (art. 384 k.c.). W polisie określone zostały elementy

istotne

umowy

ubezpieczenia

ubezpieczenia,

oraz

m.in.

zamieszczono

strony

umowy,

odwołanie

do

przedmiot

i

zakres

ogólnych

warunków

ubezpieczenia. Zawiera ona wskazanie daty i miejsce zawarcia umowy oraz podpis

powoda. Ogólne warunki ubezpieczenia stały się zatem składnikiem umowy

ubezpieczeniowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2005 r.,

III CZP 49/05, nie publ; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2001, V CKN

247/00, nie publ; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2001, I CKN 974/00,

nie publ.).

Na odwrocie „polisy komunikacyjnej” znajduje się drugi wzorzec, z którego

skorzystał pozwany przy zawarciu przedmiotowej umowy - „Postanowienia

dodatkowe mające zastosowanie do umów ubezpieczeń zawieranych w ramach

programu ubezpieczeniowego V. serwis ubezpieczeniowy”. W świetle art. 384 § 1

k.c., również i te postanowienia dodatkowe, doręczone powodowi przed zawarciem

umowy, mogłyby być uznane za wiążące dla stron jako integralną część umowy

ubezpieczenia.

Należy

jednak

zauważyć,

ubezpieczenia

ujętymi

za

a postanowieniami

ogólnych

że

pomocą

pomiędzy

wzorca

warunków

umów,

postanowieniami

„postanowienia

tj.

Ogólnymi

umowy

dodatkowe”,

warunkami

ubezpieczenia pojazdów mechanicznych od utraty, zniszczenia, lub uszkodzenia

(autocasco) oraz kosztów udzielenia natychmiastowej pomocy H. C. Assistane,

obowiązującymi od dnia 1 kwietnia 2001 r. (dalej: OWU), występują zasadnicze

różnice. Zgodnie z § 7 ust. 2 pkt 2 OWU, samochody osobowe, ciężarowo

osobowe, ciężarowo-uniwersalne, terenowe i mikrobusy mogą zostać objęte

ochroną ubezpieczeniową od szkód powstałych na skutek kradzieży pojazdu lub

jego części o ile posiadają co najmniej dwa urządzenia zabezpieczające przed

kradzieżą dopuszczone do obrotu na rynku polskim na podstawie uzyskanego

certyfikatu, wymaganego przez odpowiednie przepisy prawa, przy samochodach

o wartości powyżej 40.000 zł. Według zaś z ust. 7 pkt c „postanowień

dodatkowych”, objęcie ochroną ubezpieczeniową pojazdu w ramach autocasco

uzależnione zostało od zamontowania w samochodzie trzech niezależnych

urządzeń zabezpieczających przed kradzieżą.

W myśl art. 7 ust. 1 i 2 obowiązującej w dacie zawarcia

umowy

ubezpieczenia

ustawy

z

dnia

lipca

1990

r.

przez strony

o

działalności

ubezpieczeniowej, umowa ubezpieczenia może regulować prawa i obowiązki stron

w sposób odbiegający

od ogólnych warunków ubezpieczenia, jednakże zakład

ubezpieczeń jest obowiązany do przedstawienia ubezpieczającemu w formie

pisemnej różnicy między postanowieniami umowy, a ogólnymi warunkami

ubezpieczenia stosowanymi przez zakład ubezpieczeń. Bardziej precyzyjnie

obowiązki zakładu ubezpieczeń w tym zakresie

regulował art. 811 § 1 k.c.,

w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez strony umowy (przed wejściem

w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz

o zmianie niektórych innych ustaw; Dz. U. Nr 82, poz. 557), zgodnie z którym, jeżeli

dokument

ubezpieczenia

ubezpieczającego

od

zawiera

treści

postanowienia,

ogólnych

odbiegają na

warunków

niekorzyść

ubezpieczenia,

zakład

ubezpieczeń obowiązany jest zwrócić ubezpieczającemu na to uwagę na piśmie

przy doręczeniu tego dokumentu, wyznaczając mu co najmniej

siedmiodniowy

termin do złożenia sprzeciwu. W razie niewykonania tego obowiązku przez zakład,

zmiany dokonane na niekorzyść ubezpieczającego są nieważne.

Nie ulega wątpliwości - co umknęło jednak uwadze Sądu Apelacyjnego –

że postanowienia umowy z dnia 8 kwietnia 2003 r. zawarte w dokumencie

ubezpieczenia, w części zatytułowanej „Postanowienia dodatkowe” (ust. 7 lit. c),

nakładające

na

powoda

obowiązek

zamontowania

trzeciego

urządzenia

zabezpieczającego przed kradzieżą, odbiegają od postanowień OWU w sposób

niekorzystny dla powoda. Sąd Apelacyjny

winien był dokonać oceny realizacji

obowiązku pozwanego wynikającego z art. 811 § 1 k.c. i art. 7 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia

lipca

1990

r.

o

działalności

ubezpieczeniowej.

Zaniechanie

przeprowadzenia takiej oceny nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów

naruszenia wymienionych przepisów.

Sąd Apelacyjny błędnie powołał art. 805 § 1 k.c. jako podstawę

rozstrzygnięcia, skoro nie zakwestionował faktu zawarcia umowy ubezpieczenia,

ani wystąpienia przewidzianego w umowie zdarzenia, a stwierdził jedynie brak

odpowiedzialności pozwanego ze względu na niewykonanie przez powoda

konkretnego obowiązku warunkującego tę odpowiedzialność.

Za chybiony natomiast należy uznać zarzut naruszenia art. 56 k.c. w zw.

z art. 65 § 2 k.c., oraz art. 384 § 1 k.c. Treść umowy ubezpieczenia wyrażona

została w dokumencie ubezpieczenia wydanym w formie polisy komunikacyjnej

oraz OWU. Sądu Apelacyjny nie dokonał błędnej wykładni przedmiotowej umowy,

lecz nie przeprowadził oceny ważności jej postanowień przez pryzmat art. 811 k.c.

i art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

jz