IV CSK 246/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 246/08

POSTANOWIENIE

Dnia 29 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku W. K.

przy uczestnictwie M. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2008

r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w O. z

dnia 26 lutego 2008 r., sygn. akt IX Ca (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od uczestnika postępowania na rzecz

wnioskodawczyni 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. Okręgowy w O., na skutek apelacji

wnioskodawczyni W. K. i uczestnika postępowania M. K., zmienił wydane w przedmiocie

podziału majątku wspólnego postanowienie Sądu Rejonowego w O. z dnia 13 listopada

2007 r. Zmiana orzeczenia polegała na podwyższeniu wartości nieruchomości gruntowej

przyznanej uczestnikowi z kwoty 355.950 zł do kwoty 408.450 zł; ustaleniu, że prawo

wieczystego gruntu wraz ze wzniesionym na tym gruncie garażem przy ulicy W.

znajduje się w O.; podwyższeniu wartości towarów znajdujących się w sklepie

prowadzonym przez uczestnika przy ulicy J. a w O. z kwoty 20.000zł do kwoty 30.000zł i

tym samym podwyższeniu łącznej wartości przyznanych uczestnikowi składników

majątkowych do kwoty 483.450 zł. Sąd Okręgowy ponadto obniżył wartość nakładu

wnioskodawczyni z majątku osobistego na majątek wspólny z kwoty 19.135,14zł do

kwoty 9.997,14 zł, podwyższył nakład uczestnika z majątku osobistego na majątek

wspólny z kwoty 56.609,99 zł do kwoty 102.958,04 zł; powiększył wartość pożytków

pobranych przez uczestnika z majątku wspólnego z kwoty 39842,28 zł do kwoty

46.346,28 zł oraz podwyższył zasądzoną od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni

kwotę 71.563,64 zł do kwoty 106.628,18 zł. Sąd ten ponadto nakazał wnioskodawczyni i

uczestnikowi postępowanie wzajemne wydanie przyznanych w wyniku podział

nieruchomości oraz ustalił, że uczestnikowi nie przysługuje uprawienie do otrzymania

lokalu socjalnego. W pozostałym zakresie oddalił obie apelacje.

Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia w części objętej punktami l. a.,

c, f, g, III oraz V wniósł uczestnik postępowania M. K. Skarga ta została oparta na obu

podstawach kasacyjnych, to jest naruszenia prawa materialnego (art. 393 3 § 1 pkt 1

k.p.c.) i prawa procesowego (art. 3933 § 1 pkt 2 k.p.c.). W ramach pierwszej podstawy

zarzucił błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie następujących przepisów: a) art.

45 § 1 k.r.o. poprzez nie uwzględnienie opłaty za koncesję jako nakładów na majątek

wspólny, b) art. 5 i art. 212 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. poprzez oddalenie apelacji w

zakresie przyznania nieruchomości w M. na rzecz wnioskodawczyni z naruszeniem

interesów uczestnika postępowania dokładnie wskazywanych w trakcie postępowania,

c) art. 5 k.c. w zw. z art. 1714 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych w brzmieniu nadanym ustawą o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych ustaw z dnia 14 czerwca 2007 r. (Dz. U. Nr

125, poz. 874) poprzez błędne niezastosowanie tych norm prawnych do stanu

faktycznego ustalonego przez Sądy obu instancji.

W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie: a) art. 373 w związku z art. 370 1

i art. 368 § 1 pkt 5 oraz art. 13 § 2 k.p.c. poprzez nie odrzucenie apelacji sporządzonej

przez radcę prawnego, a niespełniającej wymogu zawarcia zwięzłego przedstawienia

zarzutów, jak też zakresu żądanej zmiany; b) art. 378 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

poprzez rozpoznanie apelacji wnioskodawczyni ponad granicę zaskarżenia; c) art. 382 i

art. 224 art. 1 w związku z art. 391 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 32, 45, 176 ust. 1

Konstytucji i art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności; d)

art. 233 i art. 328 § 2 w związku z art. 391, art. 13 § 2 k.p.c. i art. 6 k.c., e) i f) art. 328 §

2 w związku z art. 391 i art. 13 § 2 k.p.c.; g) art. 328 § 2 w związku z art. 391 i art. 13 § 2

k.p.c.; h) art. 624 i 688 w związku z art. 567 § 3 i 13 § 2 k.p.c.; h) naruszenie art. 233 w

związku żart. 391 i art. 13 § 2 k.p.c.; i) art. 233 k.p.c. w związku z art. 316 § 1, art. 391 i

art. 13 § 2 k.p.c. a także art. 1714 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

spółdzielniach mieszkaniowych w brzmieniu nadanym ustawą o zmianie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych ustaw z dnia 14 czerwca 2007

r. (Dz. U. Nr 125, poz. 874).

W konkluzji skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu

Okręgowego w O. w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego orzeczenia w zakresie, w którym dokonano zarzutu naruszenia prawa

materialnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niezwykle obszernej i drobiazgowo uzasadnionej skardze kasacyjnej skarżący,

powołując szereg przepisów zarówno natury procesowej, jak i materialnoprawnej,

kwestionował ustaloną przez Sąd drugiej instancji wartość wielu składników majątku

wspólnego, wartość pożytków uzyskanych z tego majątku, jak też wartość poczynionych

przez niego i wnioskodawczynię nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny

oraz wartość majątku wspólnego i wysokość wyliczonych spłat i dopłat. Należy jednak

zwrócić uwagę, że zarówno wartość poszczególnych składników majątku wspólnego jak

i całego tego majątku, jak i okoliczność pobierania pożytków z tego majątku, oraz

dokonywania nakładów i określenie ich wysokości, należą do sfery ustaleń faktycznych,

składających

się

na

podstawę

faktyczną

rozstrzygnięcia.

Kontrolowanie

zaś

prawidłowości ustaleń faktycznych nie jest zadaniem Sądu Najwyższego. Sąd

Najwyższy nie jest bowiem sądem faktu, lecz sądem prawa i właśnie dlatego podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 3983 § 3 k.p.c.), a ustalony w postępowaniu przed sądem drugiej instancji stan

faktyczny jest w postępowaniu kasacyjnym wiążący (art. 398 13 § 2 k.p.c.). Zarzuty

dokonywania ustaleń w tym zakresie przez Sąd drugiej instancji ponad granice apelacji

wnioskodawczyni są o tyle niezasadne, że rozpoznając apelację Sąd ma pełną swobodę

jurysdykcyjną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia, co oznacza, że może, a

nawet powinien naprawić wszystkie naruszenia prawa materialnego, niezależnie od

tego, czy zostały wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach

zaskarżenia. Sąd ten natomiast jest związany zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa

procesowego (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 31 stycznia 2008 r., III

CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Wbrew zaś podnoszonym w skardze kasacyjnej

zarzutom, apelacja wnioskodawczyni zawierała zarzuty sprzeczności istotnych ustaleń

faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, co dotyczyło kwestii

pożytków z lokalu, nakładów na nabycie nieruchomości w M., D. i P. oraz na wkład

mieszkaniowy w spółdzielni mieszkaniowej, a także wartości nieruchomości przy ul. J. w

O., wartości towarów w sklepie monopolowym i wyposażenia tego sklepu, oraz ustaleń

dotyczących kredytu hipotecznego. Orzekanie zatem w tym zakresie nie stanowiło

przekroczenia granic apelacji, zaś kwestia, czy poczynione ustalenia są prawidłowe, z

przyczyn wskazanych na wstępie uchyla się spod oceny Sądu Najwyższego. Nie

stanowi też naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów, a zwłaszcza

przepisów Konstytucji i Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,

skorygowanie w postępowaniu drugoinstancyjnym wartości wspólnej nieruchomości, po

dostrzeżeniu rachunkowej pomyłki uczynionej przez biegłego sądowego. Powoływanie

się na te przepisy w tym zakresie należy uznać za nieporozumienie. Nie można też

podzielić zarzutu, że naruszenie art. 624 i 688 w związku z art. 567 § 3 i art. 13 § 2

k.p.c. miało istotny wpływ na treść orzeczenia. Uchybienie Sądu polega na tym, że

nakazał zarówno wnioskodawczyni jak i uczestnikowi postępowania wzajemne wydanie

przyznanych im nieruchomości, jakkolwiek niektórymi z nich już władają. Przyznać

należy, że w takiej sytuacji nie ma potrzeby nakazywania wydania na rzecz drugiego

uczestnika takiego składnika majątkowego, orzeczenie w tym przedmiocie było zatem

zbędne, jednak nie stanowi tak istotnego uchybienia, by podlegało ono korekcie w

postępowaniu kasacyjnym. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, nie nasuwa zastrzeżeń

rozstrzygnięcie również w zakresie nieuwzględnienia poniesionych przez uczestnika

opłat za koncesję na prowadzenie sklepu monopolowego jako jego nakład z majątku

osobistego na majątek wspólny w sytuacji, gdy - jak ustalono w sprawie - wyłącznie on

ten sklep prowadzi i z tego tytułu czerpie dochody. Jeżeli zaś chodzi o sposób podziału

majątku wspólnego, w szczególności zaś to, któremu z byłych małżonków przyznane

zostały określone składniki majątkowe, to uwzględnienie skargi kasacyjnej w tym

zakresie wymagałoby wyjątkowo wnikliwego uzasadnienia, dlaczego zaskarżone

orzeczenie w tym zakresie ma być wadliwe. Sposób podziału majątku wspólnego objęty

jest bowiem dyskrecjonalną władzą orzekającego w tym przedmiocie sądu. Małżonkowie

mogą kwestie te uzgodnić we własnym zakresie, zawierając stosowną umowę. Jeżeli

nie mogą osiągnąć porozumienia i powierzają decyzję sądowi, muszą liczyć się z tym,

że sąd nie podzieli wszystkich wniosków, także dotyczących tego, któremu z małżonków

i jaki składnik majątkowy zostanie przyznany. Skarga kasacyjna nie zawiera zaś

jurydycznej argumentacji, pozwalającej na podważenie zaskarżonego orzeczenia

w części dotyczącej przyznania nieruchomości w M. wnioskodawczyni.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że w skład majątku wspólnego

małżonków K. wchodzi spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu przy ul. M. w O.,

należącego

do

zasobów Spółdzielni

Mieszkaniowej

„J.(…)”.

Nie

kwestionując

zasadności przyznania tego składnika majątkowego wnioskodawczyni, skarżący wnosił

o ustalenie jego wartości rynkowej, tak, jakby lokal ten stanowił przedmiot własności.

Wniosek ten nie został uwzględniony przez orzekające Sądy, bowiem w dacie ustania

małżeńskiej wspólności majątkowej, a nawet w dacie orzekania, mieszkanie to nie było

przedmiotem odrębnej własności, lecz miało status spółdzielczego lokatorskiego prawa

do lokalu. Nie jest kwestionowane, że już po rozwiązaniu małżeństwa uczestnik

postępowania złożył wniosek o przekształcenie tego prawa w prawo własności oraz

uiścił na rzecz spółdzielni mieszkaniowej wymaganą z tego tytułu spłatę. Wniosku

o przekształcenie prawa nie złożyła natomiast wnioskodawczyni. W tej sytuacji,

przedmiotowy lokal nie może być przedmiotem zbycia, a spółdzielcze lokatorskie prawo

do niego jest tylko prawem na rzeczy cudzej.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucał, że należy przy podziale

majątku uwzględnić prawa, które zostaną definitywnie nabyte przez wnioskodawczynię

po dokonaniu podziału majątku, należy także brać pod uwagę uzyskaną i przysługującą

małżonkom pomoc państwa. Zdaniem skarżącego, przed zamknięciem przewodu

sądowego powstała uzasadniona prawnie nadzieja na nabycie prawa własności

przedmiotowego lokalu.

W związku z tak sformułowanym zarzutem należy zwrócić uwagę na następujące

kwestie. Ustalone zostało w sprawie, że małżonkowie aż do orzeczenia separacji

pozostawali w ustroju ustawowej wspólności majątkowej. Z przepisów o ustawowej

wspólności majątkowej wynika, że powstaje ona z chwilą zawarcia małżeństwa (art. 31

k.r.o.) i obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje

małżonków lub przez jednego z nich. Natomiast przedmioty majątkowe nabyte już przez

byłych małżonków, nawet wspólnie, nie stanowią dorobku i w konsekwencji nie wchodzą

w skład wspólności ustawowej. To samo odnosi się do małżonków pozostających w

separacji. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważano sytuacje, w

których już po ustaniu wspólności ustawowej nastąpił przydział spółdzielczego prawa do

lokalu, powstały z realizacji oczekiwania małżonków na przydział wspólnego

mieszkania. Chodzi o taką sytuację, w której w czasie trwania wspólności ustawowej

powstało prawne oczekiwanie na przydział lokalu, a więc ekspektatywa spółdzielczego

prawa do lokalu. Cecha charakterystyczna konstrukcji ekspektatywy (oczekiwania

prawnego) polega na tym, że związane z nią uprawnienia mogą w określonym

momencie ulegać przekształceniu w konkretne prawo wspólne, jak ma się rzecz w

wypadku istnienia małżeńskiej wspólności majątkowej. Rzeczywisty walor społeczny i

prawny realizacji prawa z ekspektatywy - jak na to wskazuje dotychczasowe

orzecznictwo Sądu Najwyższego - wyraża się w tym, że w wypadku, gdy oczekiwanie

prawne powstało w ramach ustawowej wspólności majątkowej, wyrastające ze

wspólnego oczekiwania konkretne prawo, zrealizowane w postaci przydziału lokalu,

zostaje nabyte" na prawie wspólności ustawowej", mimo że normalną, typową

konsekwencją ustania małżeństwa jest ustanie ustroju małżeńskiej wspólności

majątkowej. W świetle dotychczasowego orzecznictwa, wykształconego na tle różnych

stanów faktycznych, wspólna ekspektatywa i związana z nią możliwość uzyskania

mieszkania wchodzą do majątku wspólnego z takim właśnie skutkiem. Charakter

ekspektatywy jako swego rodzaju uprawnienia uzasadnia wniosek, że w tym właśnie

wypadku należy odstąpić od zasady, że po ustaniu wspólności majątkowej nie można

już nabyć rzeczy na prawach tej wspólności. Ze względu na wspólne oczekiwanie

prawne przydział na rzecz jednego tylko małżonka z reguły naruszałby prawa

współmałżonka (por. wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia

30.XI.1974 r., III CZP 1/74 - OSNCP 1975. poz. 37, uchwała z dnia 12 stycznia 1978 r.,

III CZP 86/77). W dotychczasowym orzecznictwie przyjmowano założenie, że ustanie

wspólności ustawowej nie może stwarzać dla jednego z byłych małżonków sytuacji

korzystniejszej tylko dlatego, że przydział nastąpił po zmianie ustroju prawnego. Takie

stanowisko aktualne jest również w nowszym orzecznictwie.

Powstaje zatem pytanie, w jakiej chwili powstaje ekspektatytwa, będąca prawnym

oczekiwaniem

na

nabycie

konkretnego

prawa.

Tylko

bowiem

wówczas,

gdy

ekspektatywa powstała w czasie trwania wspólności majątkowej, zarówno ona sama, jak

i powstałe w wyniku jej realizacji prawo może być zaliczone do majątku wspólnego,

choćby do przekształcenia ekspektatywy w konkretne podmiotowe prawo doszło już po

ustaniu wspólności. Nie może ulegać wątpliwości, że aby powstała ekspektatywa,

spełnione muszą być określone, właściwie dla prawa, w które może się ona

przekształcić, warunki. Z reguły warunki te polegają na dokonaniu określonej wpłaty i

złożeniu stosownego wniosku, czy deklaracji. Spółdzielcze lokatorskie prawo do

przedmiotowego lokalu powstało pod rządem ustawy z 16 września 1982 r. prawo

spółdzielcze (jedn. tekst Dz. U. 03. 188. 1848), jednak w czasie obowiązywania

zawartych w tej ustawie regulacji dotyczących spółdzielni mieszkaniowych nie doszło do

żadnego zdarzenia prawnego, które można by wiązać z powstaniem ekspektatywy

własności lokalu. Pod rządem ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych z dnia 15

grudnia 2000 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.) przeniesienie

własności lokalu do którego przysługiwało członkowi prawo lokatorskie wymagało

pisemnego żądania członka, dokonania stosownych spłat oraz zawarcia umowy (art. 12,

a w odniesieniu do własnościowego prawa - art. 1714). Złożenie pisemnego żądania i

dokonanie spłat stwarzało stan prawny, w którym spółdzielnia obowiązana była zawrzeć

umowę przeniesienia własności lokalu, dopełnienie zatem tych czynności stanowiło

o powstaniu ekspektatywy, a więc prawnego oczekiwania zawarcia umowy, w wyniku

której dotychczasowe lokatorskie prawo do lokalu zostanie przekształcone w prawo

własności. Jak ustalono w sprawie, czynności te zostały dopełnione przez skarżącego

już po ustaniu wspólności majątkowej. Jeżeli zatem ekspektatywa powstała po ustaniu

wspólności, nie wchodzi w skład majątku wspólnego, a tym bardziej nie wchodzi w skład

tego majątku prawo własności lokalu, którego jeszcze nie ma i nie wiadomo, czy w ogóle

powstanie, skoro na wnioskodawczyni nie ciąży obowiązek ubiegania się o

przeniesienie własności tego lokalu. Prawidłowo zatem do majątku wspólnego zaliczona

została wartość lokatorskiego prawa do lokalu, a nie rynkowa wartość lokalu,

stanowiącego przedmiot odrębnej własności. Skarżący, powołując się na orzecznictwo

Sądu Najwyższego, podnosił, że przy przekształcaniu prawa do lokalu uzyskiwana jest

pomoc państwa, która powinna być rozliczana w postępowaniu o podział majątku

wspólnego. W uchwale z dnia 26 kwietnia 1995 r., III CZP 41/95 (OSNC 1995/9/121)

Sąd Najwyższy stwierdził, że kwotę umorzoną w dacie przekształcenia spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego na własnościowe prawo do lokalu (§ 15

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnych zasad

udzielania kredytu bankowego na cele mieszkaniowe - Dz. U. z 1989 r. Nr 1, poz. 1)

należy traktować jako dorobek małżonków nawet wtedy, gdy tylko jedno z małżonków

pokryło z majątku odrębnego wkład mieszkaniowy oraz wkład budowlany związany z

przekształceniem tego prawa. Podzielając to stanowisko należy jednak stwierdzić, że

ma ono odniesienie do sytuacji, w której prawo do przekształcenia powstało w czasie

trwania wspólności majątkowej małżeńskiej. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy

prawo to powstało po jej ustaniu, zatem nie wchodzi w skład majątku wspólnego,

dokonane przez skarżącego spłaty trafnie zostały zakwalifikowane jako nakład

z majątku osobistego na majątek wspólny. Marginalne już tylko trzeba dodać, że skoro

do przeniesienia prawa własności lokalu dotąd nie doszło, brak podstaw do rozważania,

czy skarżącemu przysługiwać może i jakie roszczenie do wnioskodawczyni z tytułu

wzrostu wartości lokalu.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na podstawie art.

39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.