IV CSK 240/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 240/09

POSTANOWIENIE

Dnia 9 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSA Barbara Trębska

w sprawie z wniosku M. Spółki Jawnej

przy uczestnictwie S.L. i A.L.

o zmianę postanowienia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania S.L.

od postanowienia Sądu Okręgowego w L.

z dnia 27 lutego 2009 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Prawomocnym postanowieniem z dnia 25 marca 2008 r. Sąd Rejonowy

w R. oddalił żądanie wnioskodawcy – M. spółka jawna o wykreślenie wpisu do

księgi wieczystej roszczenia o zawarcie umowy sprzedaży prawa użytkowania

wieczystego działki nr 314/4, dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw nr

[…], które to roszczenie przysługuje S.L. na podstawie notarialnej umowy

przedwstępnej sprzedaży nieruchomości z dnia 26 września 2006 r.

W sprawie niniejszej wnioskodawca żąda zmiany tamtego postanowienia

Sądu i uwzględnienia wniosku.

Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia 28 grudnia 2008 r. oddalił

wniosek. Zdaniem tego Sądu, domaganie się przez wnioskodawcę zmiany

prawomocnego postanowienia tego Sądu z dnia 25 marca 2008 r. jest

nieuzasadnione, ponieważ postanowienie to zostało poddane kontroli instancyjnej

przez Sąd Okręgowy, od orzeczenia którego została wniesiona skarga kasacyjna

i do chwili jej rozpoznania nieuprawnione i przedwczesne jest jakiekolwiek działanie

w kierunku zamiany wydanego w sprawie orzeczenia Sądu pierwszej instancji.

Rozpoznający apelację wnioskodawcy Sąd Okręgowy w L. uznał ją za

zasadną. Stwierdził, że zgodnie z art. 523 k.p.c. prawomocne postanowienie

oddalające wniosek sąd może zmienić w razie zmiany okoliczności sprawy.

W rozpoznawanej

sprawie

zmiana

taka

nastąpiła,

ponieważ

okolicznością

faktyczną decydującą o oddaleniu wniosku o wykreślenie roszczenia, ustaloną

przez Sąd Okręgowy rozpoznający apelację od postanowienia Sądu Rejonowego

z dnia 25 marca 2008 r., było stwierdzenie, że nie upłynął rok od dnia wpisu

przedmiotowego roszczenia do dnia złożenia wniosku o jego wykreślenie,

w związku z czym brak było przesłanki warunkującej zastosowanie art. 19 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (dalej u.k.w.h.).

Tymczasem ponowny wniosek zastał złożony w dniu 2 września 2008 r., czyli po

już po upływie roku od dnia 4 stycznia 2007 r., to jest od daty, od której liczą się

skutki wpisu, którego wykreślenia domagał się wnioskodawca. Wobec powyższego,

w ramach kognicji sądu wieczystoksięgowego należało ustalić jeszcze, czy

w terminie jednego roku nie złożono wniosku o wpis prawa, którego dotyczy

przedmiotowe roszczenie. Z treści księgi wieczystej […] wynika, że wniosek taki w

ustawowym terminie nie został złożony, w związku z tym należało zmienić

postanowienie Sądu pierwszej instancji i uwzględnić wniosek o wykreślenie wpisu.

Powyższe rozstrzygnięcie zaskarżył skargą kasacyjną uczestnik S.L.

Zarzucił naruszenie przepisów postępowania cywilnego, które miało istotny wpływ

na wynik sprawy: art. 386 k.p.c. zw. z art. 379 k.p.c. oraz art. 13 § 3 k.p.c.; art. 321

k.p.c. z zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. w zw. z art. 523 k.p.c.; art. 523

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. oraz naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 19

ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 19 ust. 2 i art. 29 u.k.w.h. w zw. z art. 6268 § 6 k.p.c. W

konkluzji wniósł uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W sprawie występują dwa zagadnienia prawne, których rozstrzygnięcie ma

bezpośredni wpływ na wynik sprawy. Pierwsze, to jaki sąd jest właściwy do

rozpoznania wniosku, złożonego na podstawie art. 523 k.p.c. o zmianę

prawomocnego orzeczenia oddalającego pierwotne żądanie wnioskodawcy,

w sytuacji, kiedy w spawie tamtej orzekał także sąd odwoławczy, który oddalił

apelację. Druga wątpliwość prawna sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy

roczny termin przewidziany w art. 19 ust. 2 u.k.w.h. liczy się od daty dokonania

wpisu roszczenia o przeniesienie własności lub użytkowania wieczystego, czy też

od daty złożenia wniosku o dokonanie tego wpisu.

Odnosząc się do pierwszego z tych zagadnień należy przypomnieć, że

w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, iż w razie zmiany okoliczności,

o których mowa w art. 523 k.p.c., uprawnionemu przysługuje wybór pomiędzy

możliwością złożenia nowego wniosku z powtórnym żądaniem, które zostało już

prawomocnie oddalone, albo zgłoszenie wniosku o zmianę prawomocnego

rozstrzygnięcia przez uwzględnienie żądania, bez potrzeby wszczynania nowego

postępowania co do tego samego przedmiotu (por. postanowienia z dnia 4 lutego

2004 r., III CK 220/02, z dnia 28 kwietnia 2005 r., III CK 433/04, czy z dnia

2 kwietnia 2008 r., III CSK 313/07 – niepubl.). W sprawie niniejszej wnioskodawca,

reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, skorzystał z tej drugiej

możliwości,

składając

wniosek

o

zmianę

prawomocnego

postanowienia

oddalającego wniosek. Żądanie to było dla sądu wiążące. Skoro zaś w pierwotnej

sprawie orzekał sąd odwoławczy, to ten sąd był właściwy do rozpoznania żądania

o zmianę prawomocnego postanowienia, a nie sąd rejonowy. Trzeba bowiem

zaznaczyć, że, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia

3 kwietnia 2007 r., III CZP 137/06 (OSNC 2007, nr 9, poz. 125), w obowiązującym

obecnie systemie apelacyjnym, sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest

sądem orzekającym ostatnio co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie

drugie k.p.c., właściwym do wznowienia postępowania na podstawach określonych

w art. 403 k.p.c. Uchwała ta ma odpowiednie zastosowanie w kwestii właściwości

sądu do rozpoznania wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia na

podstawie art. 523 k.p.c. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy powinien zatem,

zamiast rozpoznawać apelację, uchylić zaskarżone postanowienie i przejąć sprawę

do merytorycznego rozpoznania wniosku, kontynuując poprzednie postępowanie

przed sądem odwoławczym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada

1962 r., III CO 12/62, OSNC 1963, nr 12, poz. 254, czy pogląd wyrażony

w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2004 r., III CK

220/02). Już więc z tej przyczyny skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu

(art. 39815 k.p.c.).

Uzasadniony okazał się też zarzut naruszenia art. 19 ust. 1 w zw. z ust. 2

u.k.w.h.

Podstawowym orzeczeniem sądu wieczystoksięgowego, wywołującym skutki

materialnoprawne jest wpis. Dlatego też, jak uznaje się w orzecznictwie, data

powstania prawa objętego wpisem określona jest, co do zasady, datą dokonania

wpisu. Jedynie w pewnych sytuacjach, kiedy chodzi o ustalenie np. kwestii

pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych, ustawodawca w art. 29 u.k.w.h.

przyjmuje

wsteczne działanie wniosku o dokonanie wpisu, licząc je od daty

złożenia wniosku (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia

2000 r., III CKN 558/98, czy z dnia 14 lutego 2003 r., IC CK 109/02 – niepubl.).

Jednakże nawet na gruncie art. 29 u.k.w.h. uznaje się, że skutek wsteczny wpisu,

o którym mowa w tym przepisie związany jest tylko z takim wpisem, który jest

dopuszczalny w chwili jego dokonywania, a nie w chwili złożenia wniosku

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1995 r., I CRN 47/95,

czy uchwałę z dnia 9 marca 1993 r., III CZP 149/92). Z tych względów należy

przyjąć, że na tle art. 19 ust. 1 i 2 u.k.w.h. chodzi o roczny termin liczony od

dokonania wpisu, a nie od złożenia wniosku, o czym przesądza wyraźne brzmienie

treści tego przepisu. Jak trafnie przy tym wywodzi skarżący, nie ma przekonujących

argumentów, aby wbrew wykładni gramatycznej tego przepisu uznać, że ma w tym

wypadku również zastosowanie art. 29 u.k.w.h. o wstecznym działaniu wniosku,

chyba żeby w grę wchodziła konkurencja kilku wniosków, co w niniejszej sprawie

nie występuje.

Z tych względów na podstawie art. 39815 w zw. z art. 13 § 2 i art. 108 § 2

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.