IV CSK 239/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 239/08

POSTANOWIENIE

Dnia 29 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku "A.(...)" Spółki z o.o. w G. przy uczestnictwie B. W.

o zakazanie prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2008

r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 26

lutego 2008 r., sygn. akt VII Ga (…),

1)

oddala skargę kasacyjną

2)

oddala

wniosek

uczestnika

o

zasądzenie

kosztów

postępowania

kasacyjnego

Uzasadnienie

"A.(...)" spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w G. wniosła dnia 12

lipca 2007 r. o orzeczenie wobec uczestnika postępowania - B. W. zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia na okres lat dziesięciu

funkcji wymienionych w art. 373 ustawy z dnia 28 lutego Prawa upadłościowe i

naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm. nazywanej dalej p.u.n.).

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że uczestnik w toku postępowania

upadłościowego podejmował szereg czynności, które obniżyły wartość masy upadłości

„S.(...)” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. W

toku postępowania

wnioskodawczyni zarzuciła nadto uczestnikowi uchybienie obowiązku terminowego

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie wymienionej spółki.

Uczestnik postępowania wnosił o oddalenie wniosku.

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2007 r. Sąd Rejonowy w S. pozbawił

uczestnika B. W. na okres trzech lat prawa prowadzenia działalności gospodarczej na

własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub

pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji

lub stowarzyszeniu.

Jak ustalił Sąd Rejonowy, B. W. od 1992 r. pełnił funkcję prezesa „S.(...)” spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w G.

Postanowieniem z dnia 29 września 2006 r. Sąd Rejonowy w S. na wniosek

"A.(...)" spółki z o.o. z siedzibą w G. ogłosił upadłość tej spółki z możliwością zawarcia

układu. Postanowieniem z dnia 25 czerwca 2007 r. ten sam sąd uchylił dotychczasowy

zarząd własny upadłego co do masy upadłości, odwołał dotychczasowego i wyznaczył

nowego zarządcę.

Zdaniem sądu, uczestnik wyczerpał swoim zachowaniem przesłanki przewidziane

w art. 373 ust. 1 pkt 1, 3 i 4 oraz w art. 374 p.u.n. Odnosząc się do podstawy określonej

w art. 373 ust. pkt 1 p.u.n. sąd stwierdził, że na uczestniku spoczywał z mocy art. 21 ust.

1 i 2 p.u.n. obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch

tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia. Obowiązku tego nie

dopełnił pomimo, iż wystąpiły podstawy do ogłoszenia upadłości, czemu Sąd Rejonowy

w S. dał wyraz ogłaszając upadłość dnia 29 września 2006 r. na wniosek wierzyciela.

W wyniku apelacji wniesionej przez uczestnika postępowania, Sąd Okręgowy w

S. postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił

w całości wniosek o zakazanie prowadzenia działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy uznał przede wszystkim, że ze względu na treść art. 377 p.u.n. i

toczące się z wniosku wierzyciela postępowanie upadłościowe wniosek o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej jest przedwczesny, bowiem termin do

jego złożenia nie rozpoczął jeszcze biegu.

Rozważając kwestię, jak liczyć roczny termin przewidziany w art. 377 p.u.n., sąd

podkreślił, że z wnioskiem o ogłoszenie upadłości może wystąpić – oprócz dłużnika –

każdy wierzyciel. Roczny termin do wystąpienia z żądaniem orzeczenia zakazu

działalności gospodarczej, mający cechy terminu prekluzyjnego, biegnie od dnia,

w którym dłużnik był obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości tylko wtedy,

gdy nie został on wniesiony. Gdy zgłoszono wniosek, termin roczny biegnie od dnia

umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku na

podstawie art. 13 p.u.n. Powołując się na pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały z dnia 22 marca 2006 r. w sprawie III CZP 13/06 (OSNC

2007/1/8) oraz postanowienia z dnia 12 maja 2006 r. w sprawie V CSK 54/2006 (nie

publ.) Sąd Okręgowy wskazał, że w sytuacji, kiedy nadal istnieje podstawa do

ogłoszenia upadłości fakt, że dłużnik nie złożył wniosku w terminie roku od jej

wystąpienia nie oznacza całkowitego wyłączenia możliwości orzeczenia zakazu, gdyż

wówczas jeżeli z wnioskiem o upadłość wystąpi wierzyciel, skutkuje to „przejście” na

inny sposób liczenia terminu wynikającego z art. 377 p.u.n. Początek biegu terminu

wniosku o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej wyznacza

wówczas dzień umorzenia bądź zakończenia postępowania upadłościowego albo

oddalenia wniosku na podstawie art. 13 p.u.n.

Sąd Okręgowy podzielił zarzuty apelacji dotyczące oceny zgromadzonego

materiału dowodowego i wyciągniętych na tej podstawie wniosków, co do dokonywania

przez uczestnika czynności na szkodę wierzycieli. Z tej przyczyny, jak również ze

względu na nowe fakty przedstawione przez uczestnika w apelacji oraz w trakcie

rozprawy apelacyjnej Sąd Okręgowy uznał, że nie zachodzą przesłanki do orzeczenia

wobec uczestnika postępowania zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na

podstawie art. 373 ust. 1 pkt 1 i 4 p.u.n. Jednocześnie Sąd Okręgowy podkreślił, że

wnioskodawczyni jako podstawę wniosku wskazała pierwotnie jedynie art. 373 ust. 1 pkt

3 i 4 p.u.n. a dopiero w piśmie procesowym z dnia 11 października 2007 r. rozszerzyła

wniosek o oparty na treści art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. zarzut nie złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości spółki w terminie dwóch tygodni od dnia powstania podstawy do

ogłoszenia upadłości.

Wnioskodawczyni

wniosła

skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego. Zarzuciła w niej naruszenie art. 373 p.u.n. przez zaprzeczenie związku,

jaki zachodzi pomiędzy tą normą a ustalonym bezspornie stanem faktycznym.

W ramach tej samej i jedynej podstawy kasacji (art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.)

wnioskodawczyni zarzuciła ponadto naruszenie art. 377 p.u.n. przez jego błędną

wykładnię i przyjęcie, że wniosek o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej złożony przez wnioskodawczynię – wierzyciela „S.(...)” spółki z o.o. z

siedzibą w G. – należy uznać za przedwczesny, albowiem termin do jego złożenia nie

rozpoczął jeszcze biegu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W treści skargi kasacyjnej zarzuca się naruszenie art. 373 p.u.n, który poza

przedmiotowym i czasowym zakresem orzeczenia zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej, określa także przesłanki jego zastosowania. .Ich dopełnieniem jest

kwalifikowana niewypłacalność dłużnika wymieniona w art. 374 p.u.n. Według art. 373

ust. 1 p.u.n., przewidziana w nim sankcja w postaci pozbawienia na okres od trzech do

dziesięciu lat prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz

pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce

handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu

może być zastosowana wobec osoby, które ze swej winy:

1)

będąc do tego zobowiązana z mocy ustawy, nie złożyła w terminie dwóch tygodni

od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości wniosku o ogłoszenie

upadłości albo

2)

po ogłoszeniu upadłości nie wydała lub nie wskazała majątku, ksiąg handlowych,

korespondencji lub innych dokumentów upadłego, do których wydania lub

wskazania była zobowiązana z mocy ustawy, albo

3)

po ogłoszeniu upadłości ukrywała, niszczyła lub obciążała majątek wchodzący

skład masy upadłości, albo

4)

jako upadły w toku postępowania upadłościowego nie wykonała innych

obowiązków ciążących na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądu albo sędziegokomisarza, albo też w inny sposób utrudniała postępowanie.

Poza tym zgodnie z art. 373 ust. 3 p.u.n. ten sam zakaz może być orzeczony wobec

osób, co do których:

1)

już co najmniej raz ogłoszono upadłość, z umorzeniem jej długów po zakończeniu

postępowania upadłościowego;

2)

ogłoszono upadłość nie dawniej niż pięć lat przed ponownym ogłoszeniem

upadłości.

Jak widać, art. 373 p.u.n. obejmuje szereg różnorodnych okoliczności, a wystąpienie

którejkolwiek z nich z osobna lub łącznie z innymi, usprawiedliwia zastosowanie

wymienionego zakazu, który - pomimo pewnych podobieństw do środka karnego

w postaci zakazu prowadzenia określonej działalności (art. 39 ust. 2 kodeksu karnego) –

uznawany jest za sankcję o charakterze cywilnoprawnym (por. zwłaszcza wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 lipca 2002 r. w sprawie P 12/01, OTK-A 2002/4/50).

To podkreślenie jest istotne ponieważ w skardze kasacyjnej przytacza się cały

przepis, bez uwzględnienia jego konstrukcji, podziału na mniejsze jednostki redakcyjne

odpowiadające kolejno wymienianym przesłankom jego zastosowania. Nie jest to jedyna

wada, która nie pozwala uwzględnić skargi kasacyjnej w tej części.

Skarżący nie wskazał, które z ustalonych ostatecznie zachowań uczestnika miały

usprawiedliwiać uwzględnienie wniosku na podstawie art. 373 ust. 1 pkt 3 i 4 p.u.n. Z

kolei jedyne ustalenie, jakie Sąd drugiej instancji poczynił w zakresie przesłanki

wymienionej w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., ograniczyło się do stwierdzenia, że uczestnik

nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości „S.(...)” spółki z o.o. Natomiast kwestia

istotna z punktu widzenia zastosowania art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., czy uczestnik

postępowania był zobowiązany do złożenia tego wniosku i to wcześniej niż uczynił to

wierzyciel spółki, pozostaje w sferze oceny prawnej stanu faktycznego.

Wykazane braki skargi kasacyjnej dotyczące zarzutu naruszenia art. 373 p.u.n.

czynią skargę kasacyjną nieskuteczną w tej części. Ponadto w dalszej części

uzasadnienia zostanie wykazane, że wnioskodawczyni i tak nie mogłaby oprzeć wniosku

na okolicznościach dotyczących uczestnika postępowania, jakie zaistniały przed

zgłoszeniem przez nią wniosku o ogłoszenie upadłości.

Rację ma natomiast skarżąca Spółka, kwestionując stanowisko Sądu drugiej

instancji, co do przedwczesności wniosku o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej ze względu na toczące się postępowanie upadłościowe. Sąd odwołał się

do wyrażanych w judykaturze poglądów, że na skutek złożenia - przez wierzyciela, czy

upadłego - wniosku o ogłoszenie upadłości bezpodstawne staje się wiązanie terminu do

orzeczenia zakazu z art. 373 p.u.n. z dniem, w którym dłużnik obowiązany był do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Jeżeli taki wniosek zostanie złożony, znajdzie

zastosowanie inny sposób liczenia terminu określonego w art. 377 p.u.n. Termin ten

biegnie wówczas od dnia umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego

albo oddalenia wniosku na podstawie art. 13 p.u.n. a jeśli postępowanie upadłościowe

toczy się w dalszym ciągu, termin ten w ogóle nie mógł rozpocząć biegu (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 22 marca 2006 r., III CZP 13/06, OSNC 2007/1/8 oraz

postanowienie z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 54/06, nie publ.; por. także postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2006 r., I CSK 218/06, nie publ.; z dnia 12

grudnia 2007 r., V CSK 321/07, nie publ.; z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 330/06 ).

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną

wnioskodawczyni, wykładnia wymienionych norm Prawa upadłościowego i naprawczego

nie uzasadnia przyjęcia przedwczesności wniosku o orzeczenie wobec dłużnika lub jego

reprezentanta zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w sytuacji, kiedy toczy się

równolegle postępowanie upadłościowe przeciwko temu dłużnikowi.

Z brzmienia art. 377 p.u.n. wynika, że zakazu z art. 373 nie orzeka się, jeśli

podmioty określone w art. 376 ust. 1 p.u.n. nie zgłoszą wniosku w tej sprawie w terminie

roku od umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia

wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 p.u.n., a gdy nie złożono wniosku o

ogłoszenie upadłości, od dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć. W

skrócie można przyjąć, iż przepis ten wskazuje do kiedy, ze względu na upływ czasu,

można orzec zakaz prowadzenia działalności gospodarczej. Nie reguluje jednak

wszystkich zagadnień związanych z wszczęciem postępowania w tej sprawie.

Rozstrzygnięcia tej kwestii należy poszukiwać w treści art. 373 oraz art. 374

p.u.n., które uzależniają orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej od

wystąpienia określonych zawinionych zachowań osób fizycznych prowadzących

działalność gospodarczą na własny rachunek lub uprawnionych do reprezentowania

innych przedsiębiorców (art. 373 ust. pkt 1-4, art. 374 ust. 1 i 2 p.u.n.) albo też od

ponownego ogłoszenia upadłości w warunkach wymienionych w art. 373 ust. 3 p.u.n.

Oznacza to, że wystąpienie z wnioskiem o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej jest dopuszczalne z chwilą spełnienia wymienionych przesłanek bez

względu na to, czy zostało wszczęte i czy toczy się postępowanie upadłościowe.

W przypadku, kiedy osoba będąca do tego zobowiązana z mocy ustawy, nie

złożyła w odpowiednim czasie wniosku o ogłoszenie upadłości art. 373 ust. 1 pkt 1

p.u.n., osoby wymienione w art. 376 ust. 1 p.u.n. mogą złożyć wniosek o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej od dnia, w którym dłużnik był

obowiązany wystąpić o upadłość (por. wymienioną już uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 22 marca 2006 r.). Tylko w tym zakresie prekluzyjny termin z art. 377 p.u.n. na

orzeczenie zakazu rozpoczyna bieg od chwili zdarzenia usprawiedliwiającego

wprowadzenie sankcji z art. 373 p.u.n. Złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości wyłącza

wprawdzie liczenie w ten sposób prekluzyjnego terminu do żądania orzeczenia zakazu

oraz przesuwa ten termin do umorzenia lub ukończenia postępowania upadłościowego,

ale nie oznacza to ani przywrócenia, ani przedłużenia rocznego terminu z art. 377 p.u.n.

w odniesieniu do zdarzeń zaszłych przed tym terminem. Jak trafnie wskazał Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 lutego 2008 r (sygn. akt V CSK 424/07, nie publ.),

jeżeli nie wszczęto postępowania o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej w terminie roku od dnia, w którym dłużnik obowiązany był złożyć wniosek

o ogłoszenie upadłości (art. 377 in fine p.u.n.), niemożliwe jest powołanie się

w przyszłości na okoliczności określone w art. 373 ust. 1 pkt 1-4 p.u.n., zaistniałe w tym

okresie. Z tej także przyczyny nie zasługiwał na uwzględnienie wniosek o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie art. 373 ust. 1 pkt 1,

sformułowany w piśmie procesowym z dnia 11 października 2007 r., a zatem po upływie

roku od ogłoszenia upadłości „S.(...) z siedzibą w G. (postanowienie Sądu Rejonowego

w S. z dnia 29 września 2006 r.) a tym samym po upływie roku od zarzucanej

uczestnikowi bezczynności, co do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Pozostałe przesłanki wymienione w art. 373 ust. 1 pkt 2-4 obejmują zawinione

zachowania utrudniające prowadzenie postępowania upadłościowego. Stąd wśród

podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności - poza wierzycielem- w art. 376 ust. 1 p.u.n wymienia

się, także inne podmioty uczestniczące w postępowaniu upadłościowym a mianowicie:

syndyka, nadzorcę sądowego a także zarządcę. Przyznanie legitymacji czynnej tym

podmiotom, których, w razie ogłoszenia upadłości, powołuje się do wykonywania

określonych czynności w postępowaniu upadłościowym, stanowi dodatkowy argument

wynikający z wykładni systemowej przemawiający za przyjęciem, że wszczęcie i

prowadzenie postępowania upadłościowego nie stanowi przeszkody do złożenia

wniosku o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, co więcej syndyk,

nadzorca sądowy oraz zarządca - jako organy postępowania upadłościowego - mogą

składać wnioski w tej sprawie tylko w toku postępowania upadłościowego.

Jednakowe - jak dotąd - rezultaty wykładni językowej i systemowej wzmacniają

także argumenty wykładni celowościowej art. 373 i 377 p.u.n. Jak wspomniano,

zawinione zachowania opisane w art. 373 ust. 1 pkt 2-4 pozostają w wyłącznym związku

z postępowaniem

upadłościowym. W

ten

sposób

najbardziej uwidacznia

się

funkcjonalny związek postępowania upadłościowego oraz uregulowanego w tej samej

ustawie ale autonomicznego postępowania w sprawach orzekania zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej (autonomiczny charakter tego postępowania potwierdził Sąd

Najwyższy w uchwałach z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 87/04, Wokanda 2005, Nr 7-8,

poz. 4 oraz z dnia 14 września 2005 r. III CZP 58/05, Biuletyn SN 2005 r., poz. 7 a także

w postanowieniu z dnia 15 grudnia 2005 r. V CK 415/05, nie publ.). W literaturze

zasadnie

przyjmuje

się,

że celem

instytucji

zakazu

prowadzenia

działalności

gospodarcze jest wyeliminowanie z obrotu gospodarczego między innymi tych osób,

które mimo ciążących na nich obowiązków po ogłoszeniu upadłości np. w postaci

wydania lub wskazania majątku, ksiąg handlowych, korespondencji lub innych

dokumentów upadłego nie wykonują ich w sposób właściwy, albo wręcz ukrywają,

niszczą lub obciążają majątek wchodzący w skład masy upadłości. Zachowania, które

mogą stanowić podstawę do orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej

szkodzą

przede

wszystkim

wierzycielom

uczestniczącym

w

postępowaniu

upadłościowym. Przede wszystkim w ich interesie leży, jak najszybsze usunięcie

wszelkich przeszkód, które utrudniają postępowanie upadłościowe. Ze względu na

charakter sankcji i przyznanie uprawnienia do wszczęcia postępowania także innym

podmiotom, należy przy wykładni tej instytucji uwzględniać także ochronę obrotu

gospodarczego w kontekście interesu publicznego. Od tych celów odrywałaby się taka

interpretacja art. 373 ust. 1 pkt 2- 4 i 377 p.u.n., według której podmioty uprawnione do

złożenia wniosku o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej

musiałyby

oczekiwać

na

zakończenie

lub

umorzenie

czasem

wieloletniego

postępowania upadłościowego i to pomimo kontynuowania przez dłużnika lub jego

reprezentantów działań utrudniających postępowanie upadłościowe.

Z tych przyczyn uzasadniony jest postawiony w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 377 p.u.n. przez taką jego niewłaściwą wykładnię i uznanie, że ze

względu na toczące się postępowanie upadłościowe wobec „S.(...)” spółki z o.o. z

siedzibą w G. wniosek o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej jest

przedwczesny i jako taki podlega oddaleniu.

Złożenie na podstawie art. 373 ust. 1 pkt 1, 3 i 4 p.u.n. wniosku o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej jest bowiem dopuszczalne z chwilą

wystąpienia okoliczności usprawiedliwiających orzeczenie zakazu bez względu na to,

czy toczy się jeszcze postępowanie upadłościowe dłużnika. Tę zależność Sąd

Najwyższy wykluczył także w wymienionych już postanowieniach z dnia 15 grudnia 2005

r., z dnia 17 stycznia 2007 r. oraz z dnia 7 lutego 2008 r.

Pomimo częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia skarga

kasacyjna podlega oddaleniu z mocy art. 39814 k.p.c. w związku z art. 376 ust. 1 p.u.n.

oraz art. 13 § 2 k.p.c. albowiem zaskarżone orzeczenie ostatecznie odpowiada prawu.

Przemawia za tym negatywna ocena tej części skargi kasacyjnej, która odnosi się do

wykazania przesłanek orzeczenia zakazu z art. 373 ust. 1 pkt 1 oraz 2-4 p.u.n. Zakaz

prowadzenia działalności gospodarczej wobec uczestnika postępowania może być

orzeczony jedynie wtedy, gdy zostanie stwierdzone którekolwiek z zawinionych

zachowań, określonych w art. 373 p.u.n.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.