IV CSK 239/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 239/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi Agencji Nieruchomości Rolnych w W.

przeciwko T. N.

o uchylenie wyroku Sądu Polubownego ad hoc w O.

z dnia 18 grudnia 2000 r.

wydanego w sprawie z powództwa T. N.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 grudnia 2006 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Agencja Nieruchomości Rolnych wniosła skargę o uchylenie wyroku Sądu

Polubownego ad hoc w O. wydanego przeciwko niej w sprawie z powództwa T. N.

o ustalenie. Podniesione zostały trzy zasadnicze zarzuty: nieważność zapisu na

sąd polubowny; naruszenie konstytucyjnej zasady ochrony własności i zasady

swobody umów, a także nieuwzględnienie konstytucyjnej zasady, że środki

finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w sposób określony w

ustawie; uchybienie zasadom współżycia społecznego przez nierozważenie

interesu obu stron.

Sąd Okręgowy w E. wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2006 r. oddalił skargę.

Ustalił, że strony w dniu 7 października 1994 r. zawarły dwie umowy dzierżawy,

dotyczące Gospodarstwa Rolnego G. (361,55 ha) oraz Gospodarstwa Rolnego W.

(459,69 ha) na okres dziesięciu lat. Treść umów odpowiadała wzorcowi, według

którego od lutego 1993 r. do października 1999 r. analogiczne umowy były

zawierane. Strony przewidziały możliwość wystąpienia przez każdą z nich przed

upływem terminu, na jaki umowa została zawarta z wnioskiem o jej przedłużenie i

jeżeli strony uzgodniły istotne postanowienia umowy, ulegała ona przedłużeniu na

dalsze dziesięć lat. Wszelkie spory mogące powstać w trakcie wykonywania umów

strony poddały pod rozstrzygnięcie sądu polubownego.

Niedługo po zawarciu umowy, w styczniu 1995 r. oraz w grudniu 1996 r., T.

N. wystąpił do Agencji z ofertą zakupu dzierżawionych nieruchomości, jednak do

zawarcia umów sprzedaży nie doszło. Dzierżawca dokonał nakładów na

dzierżawionych nieruchomościach, w zasadzie prawidłowo prowadził na nich

gospodarkę, a także uiszczał czynsz dzierżawny, chociaż czasami z opóźnieniem

lub po uprzednim odroczeniu terminu płatności. Jedynie za pierwsze półrocze 2000

r. czynsz nie został uiszczony. Pozew wniesiony w związku z tym przez Agencję do

sądu powszechnego został odrzucony z uwagi na istnienie zapisu na sąd

polubowny.

W październiku 2003 r. T. N. ponownie wystąpił z propozycją zakupu, na

prawach pierwokupu, Gospodarstwa Rolnego W. oraz zabudowań Gospodarstwa

G., jak również z propozycją przedłużenia dzierżawy Gospodarstwa G. Agencja nie

wyraziła zgody na zawarcie umowy sprzedaży, natomiast co do przedłużenia umów

dzierżawy proponowała przedłużenie umów jedynie co do niektórych działek

wchodzących w skład Gospodarstw Rolnych. Ostatecznie, pismem z dnia 21

czerwca 2004 r. T. N. poinformował Agencję Nieruchomości Rolnych, że zamierza

wystąpić do sądu polubownego o przedłużenie i ustalenie warunków dzierżawy.

Sąd polubowny ad hoc w O., w którym arbiter strony powodowej został

wyznaczony przez sąd, orzekł zgodnie z żądaniem pozwu.

Dodatkowo Sąd Okręgowy ustalił, że w 2003 r. zostały zmienione zasady

wydzierżawiana nieruchomości przez Agencję i do odrębnego zagospodarowania

przeznaczono nieruchomości przeznaczone (obecnie lub w przyszłości) na cele

nierolne. Dla przedłużenia umowy dzierżawy stosowne oświadczenie powinno

zostać złożone przez stronę na trzy miesiące przed upływem terminu jej

obowiązywania, a nowe warunki dzierżawy powinny zostać ustalone w ciągu

miesiąca. Gmina, na obszarze której znajdują się Gospodarstwa Rolne W. i G., nie

ma aktualnego planu zagospodarowania przestrzennego.

Oceniając skargę merytorycznie Sąd Okręgowy wskazał na art. 712 § 1 pkt 1

i 4 k.p.c. jako podstawę prawną żądania powódki. Podkreślił, że niedopuszczalne

jest badanie, czy sąd polubowny rozstrzygnął należycie sprawę pod względem

faktycznym i prawnym. Naruszenie prawa materialnego może być podstawą

uchylenia wyroku takiego sądu jedynie wówczas, gdy uchybiono praworządności

i zasadom współżycia społecznego. Sąd nie znalazł podstaw do takiego

stwierdzenia. Przyjął, że istotne znaczenie ma nie to, czy nowe warunki umowy

dzierżawy musiały być uzgodnione między stronami, ale to, jaka była wola stron

umowy, a także, czy i jaki był charakter prawny postanowienia dotyczącego

możliwości przedłużenia umowy. Dokonana przez sąd polubowny wykładnia

oświadczeń woli nie uchybia praworządności. Nie doznała również uszczerbku

konstytucyjna zasada ochrony własności, gdyż Agencja wykonywała prawo

własności na rzecz Skarbu Państwa. Wyrok nie uchybia także zasadom współżycia

społecznego, jako że rozważone zostały interesy obu stron umowy.

Sąd Okręgowy ocenił także zawarty w umowach zapis na sąd polubowny

jako prawidłowy i skuteczny. Uznał, że zapis ten nie utracił skuteczności po

wygaśnięciu umów dzierżawy, gdyż kwestia ich przedłużenia pojawiła się

wcześniej, a postępowanie przed sądem polubownym rozpoczęło się również przed

zakończeniem stosunku dzierżawy.

W wyniku apelacji Agencji Nieruchomości Rolnych Sąd Apelacyjny zmienił

orzeczenie Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że uchylił pkt 1 i 2 wyroku sądu

polubownego ad hoc w O. Przyjął, że zapis na sąd polubowny był skuteczny, a

kompetencje tego sądu obejmowały także kwestię przedłużenia umowy. W zakresie

umownego sformułowania „wszelkie spory mogące powstać w trakcie jej

wykonywania, strony postanawiają oddać pod rozstrzygnięcie sądu polubownego"

pozostaje ocena, czy doszło do przedłużenia umów dzierżawy na skutek zgodnych

oświadczeń woli stron.

Sąd Apelacyjny dokonał natomiast odmiennej oceny stanu faktycznego

ustalonego przez Sąd pierwszej instancji. Uznał, że zostały naruszone zasady

praworządności przez ustalenie, iż zostały złożone oświadczenia woli stron

o przedłużeniu umowy w sytuacji, gdy oświadczenia takie dla swej skuteczności

musiałyby przybrać formę pisemną (art. 76 k.c.). Naruszona została także zasada

swobody umów przez uznanie, że doszło do przedłużenia umów dzierżawy, mimo

że nie zostały złożone zgodne oświadczenia woli co do istotnych postanowień tych

umów. Zgodną wolą stron zawierających w 1994 r. umowy dzierżawy było, aby ich

przedłużenie nastąpiło dopiero po uzgodnieniu istotnych postanowień. Orzeczenie

sądu polubownego ustalające, że do przedłużenia umów doszło, narusza art. 21

ust. 1 Konstytucji, gdyż pozbawiło Agencję możliwości dysponowania prawami,

które wykonuje na rzecz Skarbu Państwa.

Skarga kasacyjna T. N. oparta została na obu podstawach kasacyjnych. W

ramach naruszenia przepisów postępowania wskazuje się art. 711 § 3 i art. 712 § 1

pkt 4 k.p.c. w związku z art. 76 k.c., art. 21 ust. 1 Konstytucji oraz art. 65 § 2 k.c. W

ramach naruszenia prawa materialnego - art. 76 k.c., art. 56 i 65 § 2 k.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Agencja Nieruchomości Rolnych wniosła

o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie należy przypisać wykładni

zawartych przez strony umów dzierżawy, gdyż wykładnia tych umów może

przesądzić o oddaleniu lub uwzględnieniu skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego. Na wstępie trzeba przypomnieć, że poddając sprawę pod

rozstrzygnięcie sądu polubownego strony podejmują pewne ryzyko wyrażające się

w większej swobodzie orzekania przez taki sąd z uwzględnieniem zasad

słuszności, czasami z pierwszeństwem nawet przed obowiązującymi przepisami.

Swoboda orzekania nie może jednak być tożsama z dowolnością w tym zakresie

i dlatego wyroki sądów polubownych zostały poddane kontroli przez sądy

powszechne, jednak tylko w wyznaczonych prawem granicach. W rozpoznawanej

sprawie granice te określa nieobowiązujący już art. 712 k.p.c., który znajduje

w sprawie zastosowanie, a konkretnie § 1 pkt 4 tego artykułu.

Ocena, czy wyrok sądu polubownego nie uchybia praworządności, a - co za

tym idzie - czy orzeczenie Sądu drugiej instancji narusza przepisy wskazane

w skardze kasacyjnej, zależy od wykładni umów dzierżawy zawartych pomiędzy

stronami. Zgodnie z § 3 ust. 1 obu umów każda ze stron mogła wystąpić

z propozycją przedłużenia umowy, a umowa miała ulec przedłużeniu na kolejne

dziesięć lat, gdy strony uzgodniły jej istotne postanowienia. Przy takim

sformułowaniu umowy ocenie sądu powinny zostać poddane dwie kwestie:

po pierwsze, czy strony złożyły zgodne oświadczenia co do przedłużenia umowy

dzierżawy; po drugie, gdyby ustalono, że takich oświadczeń nie złożono, czy

z treści umowy, ustalonej zgodnie z art. 56 i 65 § 2 k.c., wynikały przesłanki,

których spełnienie pociągało za sobą powstanie obowiązku złożenia oświadczenia

o przedłużeniu umowy.

Co do kwestii pierwszej, to takie stanowcze ustalenia nie zostały dokonane

na co jednoznacznie wskazuje treść uzasadnienia Sądu pierwszej i Sądu drugiej

instancji. Sąd Okręgowy przyjął, że takie oświadczenia zostały złożone, natomiast

Sąd Apelacyjny, że nie zostały złożone. Trafnie przy tym wskazuje Sąd Apelacyjny,

że oświadczenia stron o przedłużeniu umowy dzierżawy wymagałyby dla swojej

ważności zachowania formy pisemnej, a stosownej treści dokumenty nie istnieją.

Należy podkreślić, że „zastąpienie" stron przez sąd polubowny w złożeniu

oświadczeń woli o przedłużeniu umów dzierżawy należy ocenić jako działanie

uchybiające praworządności. Tego rodzaju rozstrzygnięcie, przy braku bardzo

wyraźnego postanowienia umowy dopuszczającego orzekanie w takim zakresie,

godzi w jedną z podstawowych zasad prawa cywilnego, jaką jest zasada autonomii

podmiotów prawa cywilnego, a w jej obrębie zasada swobody umów. Uchybienie

praworządności nie musi bowiem przejawiać się w naruszeniu zasad wynikających

z Konstytucji RP; taki sam skutek powstaje, gdy sąd polubowny naruszył jedną

z fundamentalnych zasad prawa cywilnego.

Do rozważenia pozostaje jednak, czego Sąd drugiej instancji nie uczynił,

czy treść umów łączących strony stwarza możliwość ustalenia przesłanek,

spełnienie których rodziłoby - po jednej lub po obu stronach - obowiązek złożenia

oświadczenia woli o przedłużeniu umowy dzierżawy na dalsze dziesięć lat. Gdyby

bowiem z treści łączącego strony stosunku prawnego wynikało powstanie takiego

obowiązku, to wyrok sądu polubownego, podobnie jak wyrok sądu powszechnego,

stwierdzający istnienie obowiązku złożenia oświadczenia woli określonej treści,

zastępuje to oświadczenie (art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.). Wówczas nie sposób

byłoby przyjąć, że wyrok sądu polubownego stwierdzający istnienie obowiązku

złożenia oznaczonego oświadczenia woli przez Agencję, uchybia praworządności.

Ta kwestia jednak, jak wskazano, nie została rozważona przez Sąd Apelacyjny

(także przez Sąd pierwszej instancji) i w związku z tym nie może zostać poddana

kontroli Sądu Najwyższego.

Jak wynika z powyższych rozważań konieczne było uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania. Niezbędne jest

jednak zwrócenie uwagi na dwie dalsze kwestie. Pierwsza z nich to relacja między

uregulowaniem zawartym w art. 711 § 4 a art. 712 § 1 pkt 4 k.p.c. W pierwszym

z wymienionych przepisów wskazano, że sąd odmówi stwierdzenia skuteczności

lub nadania klauzuli wykonalności wyrokowi sądu polubownego, gdy ze złożonych

akt sądu polubownego wynika, iż wyrok lub ugoda zawarta przed tym sądem

uchybia praworządności lub dobrym obyczajom. Artykuł 712 § 1 pkt 4 k.p.c.

wymienia uchybienie praworządności lub zasadom współżycia społecznego jako

podstawę uchylenia wyroku sądu polubownego. W skardze kasacyjnej pozwany

podnosi, że skoro ocenianemu w niniejszym postępowaniu wyrokowi sądu

polubownego nadana już została klauzula wykonalności, to niedopuszczalne jest

ponowne badanie, czy wyrok ten nie uchybia praworządności lub zasadom

współżycia społecznego.

Taki wniosek jest zbyt daleko idący. Po pierwsze, przyjęcie, że nadanie

klauzuli

wykonalności

wyłącza

możliwość

ponownej

oceny

wyroku

sądu

polubownego z uwzględnieniem kryteriów wynikających z art. 712 § 1 pkt 4 k.p.c.

w dużej części pozbawiałoby praktycznego znaczenia instytucję skargi o uchylenie

wyroku sądu polubownego. Po drugie, inny jest zakres badania w postępowaniu

klauzulowym, a inny w postępowaniu wszczętym skargą. W postępowaniu

o nadanie klauzuli wykonalności sąd dokonuje oceny jedynie w oparciu o akta

sądu polubownego; w postępowaniu wszczętym skargą o uchylenie wyroku sądu

polubownego zakres badania jest zdecydowanie szerszy - sąd dokonuje go na

podstawie całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego. Nadanie wyrokowi

sądu polubownego klauzuli wykonalności lub stwierdzenie jego skuteczności nie

wyłącza możliwości badania w toku postępowania o uchylenie takiego wyroku,

czy nie uchybia on praworządności lub zasadom współżycia społecznego.

Drugi problem związany jest z zakresem dokonanego zapisu na sąd

polubowny. W toku postępowania podnoszono bowiem, że spór co do przedłużenia

łączących strony umów dzierżawy pozostaje poza granicami sporów związanych

z wykonywaniem umowy. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy należy

przyjąć, że sąd polubowny był kompetentny do rozstrzygnięcia tego sporu

(tak zresztą przyjęły oba Sądy), zwłaszcza że powstał on jeszcze w czasie

obowiązywania umowy; w tym też czasie została uruchomiona procedura

zmierzająca do powołania sądu polubownego i wydania przez niego orzeczenia.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398 15

§ 1 k.p.c.).

jz