IV CSK 231/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 231/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku D. W.

przy uczestnictwie A. K., S. K. i A. W.

o wpis do księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 27 września 2011 r.,

1)

uchyla zaskarżone postanowienie i odrzuca apelację S. K.,

2)

zasądza od uczestników postępowania A. K.

i S.

K. na rzecz wnioskodawczyni D. W. kwotę 520 zł (pięćset

dwadzieścia)

tytułem

zwrotu

kasacyjnego.

Uzasadnienie

kosztów

postępowania

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r. w następstwie

wniosku D. W. (1653/09) zarządził dokonanie wpisu w miejsce A. W. – D. W. jako

właścicielki co do udziału wynoszącego ½ części w dziale II ksiąg wieczystych nr

[…], […], […], […], wskazując jako podstawę oświadczenie wnioskodawczyni o

wykonaniu prawa pierwokupu, złożone w dniu 6 kwietnia 2011 r. w formie aktu

notarialnego przed notariuszem P. M..

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 27 września 2011 r., uwzględniając

apelację

S. K.,

uchylił

zaskarżone

wpisy i

oddalił

wniosek,

obciążając

wnioskodawczynię kosztami postępowania apelacyjnego. Wniosek skarżącego

zmierzał do wykreślenia wpisów i zarządzenia dokonania we wskazanych księgach

wieczystych wpisu w miejsce A. W.

co do udziału wynoszącego ½ części –

małżonków A. K. i S. K. we wspólności majątkowej. Sąd wskazał, że zgodnie z

treścią apelacji traktuje go jako wniosek o uchylenie zarządzonych wpisów i

oddalenie wniosku D. W.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięć sądów obu instancji była tożsama,

przyczyną zmiany orzeczenia było dokonanie przez sąd odwoławczy odmiennej

oceny prawnej. Sądy ustaliły, że współwłaścicielami wskazanych nieruchomości

w udziałach po ½ części byli A. W. i D. W. A. W. w dniu 16 października 2007 r.

umową sprzedaży zbył przysługujący mu udział na rzecz małżonków A. K. i S. K.

do wspólności majątkowej za cenę 52.000 zł. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10

czerwca 2008 r. ustalił nieważność powyższej umowy z powodu naruszenia prawa

pierwokupu przysługującego współwłaścicielce D. W. (art. 166 k.c.). A. W. w dniu 3

kwietnia 2009r. zawarł z A. K. i S. K. kolejną umowę sprzedaży udziału za cenę

122.000 zł, tym razem pod warunkiem niewykonania przez współwłaścicielkę

prawa pierwokupu. D. W. złożyła w dniu 27 kwietnia 2009 r. w formie aktu

notarialnego przed notariuszem P. M. oświadczenie o wykonaniu prawa

pierwokupu wskazując, że wstrzymała się z zapłatą ceny sprzedaży w kwocie

122.000 zł, jako zawyżonej o kwotę 70.000 zł w celu udaremnienia wykonania

przez nią prawa pierwokupu, i wniosła pozew o stwierdzenie w stosunku do niej

bezskuteczności obowiązku zapłaty zawyżonej ceny (art. 600 § 1 zd. 2 k.c.). Sąd

Rejonowy wyrokiem z dnia 26 listopada 2010 r., sygn. akt I C 68/09, oddalił

powództwo D. W. o ustalenie bezskuteczności wobec niej umowy z dnia 3 kwietnia

2009 r. D. W. w dniu 6 kwietnia 2011 r. złożyła w formie aktu notarialnego przed

notariuszem P. M. oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu za cenę 122.000

zł. wskazując, że zapłaci na wskazany przez zbywcę rachunek bankowy w

pierwszej kolejności kwotę 52.000 zł, następnie 70.000 zł. W ocenie Sądu

Okręgowego oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu stanowi jednostronną

czynność prawną o charakterze prawokształtującym. Termin do jego wykonania

wynosi jeden miesiąc (art. 598 § 2 k.c.) i rozpoczyna się z dniem dotarcia do

współwłaściciela zawiadomienia o zawarciu umowy. Bieg tego terminu może

wyjątkowo ulec przerwaniu w wypadku odmowy sporządzenia przez notariusza

oświadczenia o skorzystaniu z prawa pierwokupu. D. W., składając w dniu 27

kwietnia 2009 r. oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu zachowała termin,

ale wskazana przez nią cena nie odpowiadała cenie sprzedaży. Oświadczenie

o wykonaniu prawa pierwokupu powoduje, że zawarta przez zbywcę z osobą

trzecią

umowa

dochodzi do

skutku na

wskazanych

w niej warunkach,

z zastrzeżeniem co do ceny uregulowań przewidzianych w art. 4 ust. 6 ustawy

o zmianie niektórych ustaw dotyczących nabywania własności nieruchomości.

Wobec tego, że cena w oświadczeniu z dnia 27 kwietnia 2009 r. nie

odpowiadała umownej nie zostało ono złożone skutecznie. Nawet gdyby przyjąć,

że termin z art. 598 § 2 k.c. został przerwany pozwem o ustalenie i rozpoczął

bieg na nowo D.

W. go nie zachowała. Orzeczenie oddalające powództwo

uprawomocniło się z dniem 18 grudnia 2010 r., a powtórne oświadczenie złożone

zostało w dniu 6 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy wskazał, że sąd w postępowaniu o

wpis nabywcy do księgi wieczystej jest uprawniony do badania terminowości i

skuteczności wykonania prawa pierwokupu.

Orzeczenie powyższe zaskarżyła skargą kasacyjną wnioskodawczyni D. W.

Dochodząc uchylenia postanowienia i odrzucenia apelacji, ewentualnie uchylenia

zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

skarżąca powołała obie podstawy kasacyjne. W ramach podstawy naruszenia

prawa procesowego wskazała na naruszenie art. 6261 § 2 k.p.c. przez

dopuszczenie do udziału w sprawie A. K. i S. K. i rozpoznanie apelacji, mimo że S.

K. nie należy do kręgu osób, które mogą być uczestnikami postępowania

wieczystoksięgowego, art. 373 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez zaniechanie

odrzucenia apelacji jako niedopuszczalnej, a podstawy naruszenia prawa

materialnego - art. 600 § 1 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię

i przyjęcie, że zawarcie w oświadczeniu o wykonaniu prawa pierwokupu

oświadczenia o wstrzymaniu się z zapłatą reszty ceny stanowiło niedozwolone

odstąpienie od warunków pierwotnej umowy sprzedaży, art. 598 § 2 k.c. przez

błędną wykładnię i przyjęcie, że bieg terminu uległ przerwaniu poprzez złożenie

pozwu

o

ustalenie bezskuteczności części umowy,

podczas gdy termin

do wykonania prawa pierwokupu ma charakter zawity i nie może ulec przerwaniu.

Uczestnik postępowania A. W. wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie zwrotu

kosztów postępowania.

S. K. wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył:

Księgi wieczyste są publicznym, jawnym, sądowym rejestrem stanu

prawnego nieruchomości. Sąd prowadzący księgę wieczystą dokonuje wpisu

jedynie na wniosek i w jego granicach, chyba że przepis szczególny

przewiduje dokonanie

wpisu

z

urzędu.

Kodeks

postępowania

cywilnego

w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu wieczysto-księgowym samodzielnie,

z odstępstwami od liberalnych zasad umożliwiających wszystkim zainteresowanym

w sprawie wzięcie udziału w sprawach rozpoznawanych w trybie nieprocesowym

już przez samo zgłoszenie lub dokonanie czynności procesowej (art. 510 k.p.c.),

reguluje kwestie podmiotowe. W szczególności art. 626 2 § 5 k.p.c. wskazuje,

że wniosek o wpis może złożyć właściciel nieruchomości, użytkownik wieczysty,

osoba na rzecz której wpis ma nastąpić, albo wierzyciel, jeżeli przysługuje mu

prawo, które może być wpisane w księdze wieczystej, ponadto w sprawach

dotyczących obciążeń powstałych z mocy ustawy wniosek może złożyć

uprawniony organ. Zgodnie z art. 6261 § 2 k.p.c. uczestnikami postępowania

wieczysto-księgowego oprócz wnioskodawcy są tylko te osoby, których prawa

zostały wykreślone lub obciążone, bądź na rzecz których wpis ma nastąpić.

W orzecznictwie podkreśla się, że celem wprowadzenia wskazanych ograniczeń

było

usprawnienie

i

sformalizowanie

postępowania

wieczysto-księgowego,

m.in. przez ograniczenie kręgu podmiotów mogących w nim uczestniczyć

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2004 r., I CZ 48/04,

OSNC 2005, nr 6, poz. 108, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2010 r.,

III CZP 45/10, Biul. SN 2010, nr 7, poz.6, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10, nie publ.). Powołany przepis wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2006 r. (SK 29/05, OTK-A 2007,

nr 6, poz. 5) został uznany za zgodny z Konstytucją. Postępowanie cywilne

ma charakter formalny, a wskazane przepisy mają charakter bezwzględnie

wiążący. Tryb nieprocesowy wyłącza również możliwość odwoływania się do

konstrukcji interwencji ubocznej, umożliwiającej osobom mającym interes prawny

w tym, aby sprawa została rozstrzygnięta na korzyść jednej ze stron, przystąpienie

do niej (art. 76 k.p.c.).

Trafnie wskazuje skarżąca, że S. K. i A. K., będący kupującymi w nieważnej

umowie sprzedaży z dnia 16 października 2007 r. oraz w późniejszej warunkowej

umowie sprzedaży z dnia 3 kwietnia 2009 r., nie zostali ujawnieni w księgach

wieczystych jako nabywcy udziału A. W. zatem nie mogą być uznani za

uczestników postępowania w rozumieniu art. 6261 § 2 k.p.c. Jakkolwiek

niewątpliwie zainteresowani wynikiem postępowania wieczysto-księgowego i

uzyskaniem statusu współwłaścicieli nieruchomości, nie odpowiadając przesłankom

wskazanym w tym przepisie, nie są oni legitymowani do dokonywania czynności

procesowych, w tym wniesienia apelacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 24 czerwca 2004 r., III CZ 46/04, nie publ., postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 19 kwietnia 2006 r., V CSK 27/06, nie publ., postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10, nie publ., postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CZ 167/11).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 16 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 373 w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak

w postanowieniu. O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono zgodnie

z art. 520 § 3 w zw. z art. 39821 k.p.c.