IV CSK 224/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 224/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej „R.” z

siedzibą w G.

przy uczestnictwie Z. K., M. K., B. L., T. M., B. K. ,X.Y., E. B., J. K., E. K. i J. D.,

o stwierdzenie nabycia spadku po S. K.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania B. L.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 czerwca 2010 r. stwierdził, że

spadek po S. K., zmarłym w dniu 15 września 2007 r., nabyły dzieci: Z. K., M. K.,

B. L., T. M., X. Y. i E. B., w częściach po 3/21 każde z nich oraz wnuczki: E. K., J.

D. i B. K. w częściach po 1/21 każda z nich, z tym, że wszystkie wnuczki z

dobrodziejstwem inwentarza (pkt I). Jednocześnie orzekł o sporządzeniu spisu

inwentarza spadku po S. K., zlecając jego wykonanie właściwemu komornikowi

skarbowemu (pkt II).

Sąd Rejonowy ustalił, że S. K. zmarł będąc wdowcem i nie sporządził

testamentu. Żadne z jego dzieci nie złożyło oświadczenia o przyjęciu bądź

odrzuceniu spadku. Natomiast wnuczki, którym przypadł udział spadkowy po J. K. –

synu S. K., zmarłym przed otwarciem spadku po ojcu – złożyły skutecznie

oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W

tych

okolicznościach uzasadnione było – według reguły wyrażonej w art. 1016 k.c. –

stwierdzenie nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza przez wszystkich

wymienionych spadkobierców. Przepisu tego jednak Sąd Rejonowy – jak sam

przyznał – wadliwie nie zastosował.

Sąd Okręgowy postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił

apelację uczestniczki postępowania B. L. od postanowienia Sądu Rejonowego, nie

podzielając zarzutu skarżącej wskazującego na konieczność stwierdzenia nabycia

przez nią spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Sąd Okręgowy wskazał, że art.

1016 k.c. uprzywilejowuje spadkobierców mających pełną zdolność do czynności

prawnych, dochodzących do dziedziczenia wspólnie z osobami, do których ma

zastosowanie art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c. Tymczasem ten ostatni przepis nie

znajduje zastosowania do wnuczek spadkodawcy, które złożyły w ustawowym

terminie oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 k.p.c., uczestniczka B. L. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art.

328 § 2 k.p.c., przez sformułowanie pisemnego uzasadnienia postanowienia w

sposób uniemożliwiający odczytanie wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia

oraz błędną wykładnię art. 1016 k.c. polegającą na przyjęciu, że złożenie przez

jednych spadkobierców oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem

inwentarza nie powoduje, iż pozostali, którzy nie złożyli w terminie żadnego

oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, skarżąca wniosła

o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w części oddalającej jej apelację

oraz postanowienia Sądu Rejonowego w punkcie I i przekazanie sprawy do

ponownego

rozpoznania,

ewentualnie

o

uchylenie

postanowienia

Sądu

Okręgowego we wskazanym zakresie i zmianę punktu I postanowienia Sądu

Rejonowego instancji, przez stwierdzenie, że spadek po S. K. nabyła uczestniczka

B. L. w 3/21 części z dobrodziejstwem inwentarza.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do – podniesionego w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej – zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., stwierdzić należy, że

nie zasługuje on na uwzględnienie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już

wyjaśnione, że obraza wymienionego przepisu może stanowić – w powiązaniu

z art. 391 § 1 k.p.c. – usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wtedy, gdy

uzasadnienie orzeczenia sądu drugiej instancji nie ma wszystkich koniecznych

elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną (zob. m.in. wyroki: z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97,

z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00,

z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01 –

niepublikowane oraz z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4,

poz. 83). Wadliwością taką nie jest dotknięte uzasadnienie zaskarżonego

postanowienia, gdyż wskazuje ono podstawę faktyczną i wyjaśnia podstawę

prawną rozstrzygnięcia w sposób umożliwiający jego kontrolę. Trafność wykładni

przepisów prawa materialnego dokonanej przez sąd drugiej instancji nie może być

skutecznie podważona w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów

postępowania;

może

ona

zostać

poddana

kontroli

kasacyjnej

wyłącznie

w płaszczyźnie podstawy naruszenia prawa materialnego.

Skarżąca powołała się na tę podstawę, zarzucając Sądowi Okręgowemu

dokonanie błędnej wykładni art. 1016 k.c. Zarzutowi temu nie można odmówić

słuszności.

Zgodnie z art. 1016 k.c., jeżeli jeden ze spadkobierców przyjął spadek

z dobrodziejstwem inwentarza, uważa się, że także spadkobiercy, którzy nie złożyli

w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Sąd Okręgowy wyszedł z założenia, że przepis ten uprzywilejowuje wyłącznie

spadkobierców mających pełną zdolność do czynności prawnych, dziedziczących

z osobami, do których ma zastosowanie art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c. Takie

zawężone rozumienie art. 1016 nie znajduje jednak uzasadnienia, gdyż z treści

tego przepisu jednoznacznie wynika – na co trafnie zwraca się uwagę w literaturze

przedmiotu – że odnosi się on również do spadkobierców, którzy sami nie złożyli

żadnego oświadczenia co do spadku, ale dziedziczą ze spadkobiercami, którzy

wyraźnie przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Taka właśnie sytuacja

wystąpiła

w

stanie

faktycznym

stanowiącym

podstawę

zaskarżonego

rozstrzygnięcia. Wnuczki spadkodawcy złożyły skutecznie wyraźne oświadczenia

o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, zaś dziedziczący razem z nimi

pozostali spadkobiercy (dzieci spadkodawcy) nie złożyli żadnego oświadczenia.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu Sądu Okręgowego, okoliczności powyższe

odpowiadają hipotezie art. 1016 k.c. i to w sposób wręcz modelowy. Do ich oceny

były zbędne dywagacje dotyczące możliwości zastosowania reguły wynikającej

z wymienionego przepisu w przypadku milczenia wszystkich spadkobierców, czy

też w sytuacji – którą rozważał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 lutego 1970 r.,

II CR 388/69 (OSNCP 1970, nr 12, poz. 229) – gdy jeden ze współspadkobierców

nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza nie na podstawie swojego

wyraźnego

oświadczenia,

ale

na

podstawie

zastosowania

fikcji

prawnej

przewidzianej w art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c. W świetle jednoznacznego

brzmienia art. 1016 k.p.c. nie ulega bowiem wątpliwości, że każdy spadkobierca,

który nie złożył w terminie żadnego oświadczenia w kwestii przyjęcia lub odrzucenia

spadku, traktowany jest jak spadkobierca przyjmujący spadek z dobrodziejstwem

inwentarza, jeżeli choć jeden ze spadkobierców wyraźnie przyjął spadek w taki

właśnie sposób.

Dokona przez Sąd Okręgowy wykładnia art. 1016 k.c. oparta na wskazanym

wyżej błędnym założeniu okazała się zatem – co trafnie zarzuciła skarżąca –

oczywiście wadliwa.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.