IV CSK 224/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 9 grudnia 2010 r., IV CSK 224/10

Celem zastosowania klauzuli porządku publicznego nie jest ochrona

konkretnego interesu strony, której dotyczy wyrok zagranicznego sądu, ale

ochrona porządku prawnego państwa, w którym wyrok ten ma być wykonany.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SA Jan Kremer

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "S.L." w L. (Republika Czeska) przy

uczestnictwie "F.A.S.", spółki z o.o. w S.K. o stwierdzenie wykonalności na terenie

Rzeczypospolitej Polskiej postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Hradec Králové

(Republika Czeska) z dnia 3 stycznia 2008 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2010 r. skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 maja 2009 r.

oddalił skargę kasacyjną oraz wniosek wnioskodawcy o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy stwierdził wykonalność na terenie

Rzeczypospolitej Polskiej postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Hradec Králové,

Oddział w Pardubicach z dnia 3 stycznia 2008 r., utrzymanego w mocy

postanowieniem Sądu Najwyższego w Pradze z dnia 7 maja 2008 r., orzekającego

o zabezpieczeniu roszczenia wnioskodawcy o wstrzymanie przez uczestnika

produkcji i sprzedaży autobusów o określonych w pozwie oznaczeniach, przez

zobowiązanie uczestnika do zaprzestania produkcji, importu, eksportu, sprzedaży,

dystrybucji i promowania autobusu "S.", zarówno samodzielnie, jak też za

pośrednictwem osoby trzeciej. Pozew wnioskodawcy wniesiony do Sądu

Wojewódzkiego w Hradec Králové, Oddział w Pardubicach oparty został na

twierdzeniach o dopuszczeniu się przez uczestnika czynów nieuczciwej

konkurencji, tj. naruszenia tajemnicy produkcyjnej i techniczno-handlowej w

rozumieniu art. 51 cz.k.h., ewentualnie know how w zakresie podstawowych

elementów konstrukcyjnych autobusów "S.".

Sąd Okręgowy przyjął, że wniosek, który podlegał rozpoznaniu na podstawie

art. 41 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie

jurysdykcji i uznania orzeczeń sądowych oraz ich wykonania w sprawach cywilnych

i handlowych (Dz.Urz. WE L 12 z dnia 16 stycznia 2001 r., s. 1, Dz. Urz. UE rozdział

19, t. 4, s. 42 – dalej: "rozporządzenie") spełniał warunki przewidziane w art. 53, w

związku z tym, na podstawie art. 41 powinno nastąpić stwierdzenie wykonalności

postanowienia objętego wnioskiem.

W zażaleniu uczestnik zarzucił naruszenie klauzuli porządku publicznego

określonej w art. 34 ust. 1 rozporządzenia. Wniósł o oddalenie wniosku lub o

uzależnienie wykonania orzeczenia od złożenia przez wnioskodawcę kaucji w

kwocie 10 000 000 zł na zabezpieczenie roszczeń odszkodowawczych uczestnika,

jakie powstaną z chwilą jego uchylenia. W razie wątpliwości co do wykładni pojęcia

"porządek publiczny", wniósł o skierowanie przedstawionego w zażaleniu pytania

prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny Gdańsku oddalił zażalenie.

Wskazał, że sąd może odmówić stwierdzenia wykonalności orzeczenia sądu

zagranicznego jedynie z przyczyn określonych w art. 34 i 35 RWE, a zgodnie art. 35

ust. 2 RWE zagraniczne orzeczenie nie może być przedmiotem jego kontroli

merytorycznej. Kierując się tą zasadą, Sąd Apelacyjny oddalił wnioski dowodowe

uczestnika, w tym wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, jako

zmierzające do wykazania, że zabezpieczenie roszczeń wnioskodawcy nie wymaga

orzeczonego przez sąd czeski zakazu produkcji i sprzedaży autobusów "S." jako

całości i że wykonanie zabezpieczenia spowoduje dla uczestnika skutki likwidacji.

Nie znalazł podstaw do zwrócenia się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem

dotyczącym wykładni pojęcia „porządku publicznego”, które – w jego ocenie –

zostało już dostatecznie wyjaśnione w orzecznictwie.

Wskazał, że podstawą odmowy stwierdzenia wykonalności może być

oczywista sprzeczność uznania z porządkiem publicznym państwa członkowskiego.

Zgodnie ze stanowiskiem, jakie prezentuje orzecznictwo Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości, klauzula porządku publicznego powinna być używana w

sytuacjach wyjątkowych, a odwołanie się do niej jest dopuszczalne, jeżeli uznanie

byłoby w stopniu niedającym się zaakceptować sprzeczne z porządkiem prawnym

państwa uznającego i naruszałoby jego fundamentalną zasadę.

Nie podzielił zarzutu skarżącego, że postanowienie sądu czeskiego zmierza

do zaspokojenia roszczenia wnioskodawcy, co naruszałoby podstawową zasadę

polskiego porządku prawnego wyrażoną w art. 731 k.p.c., przepis ten bowiem – jak

stwierdził – nie ma zastosowania przy zabezpieczeniu roszczeń niepieniężnych. Za

pozostającą poza zakresem rozpoznawanej sprawy uznał podnoszoną przez

uczestnika okoliczność, że wnioskodawca domaga się przed sądem czeskim w

kolejnych wnioskach dalszych zabezpieczeń ustanawiających zakaz produkcji i

sprzedaży przez uczestnika kolejnych autobusów.

Jako nieuzasadniony oddalił zarzut uczestnika naruszenia klauzuli porządku

publicznego przez pozbawienie go przed sądem czeskim prawa do obrony, zarzut

ten bowiem uczestnik podnosił uprzednio w skardze konstytucyjnej złożonej do

czeskiego Sądu Konstytucyjnego, która została oddalona. Wskazał też, że zgodnie

z art. 34 pkt 2 RWE, sąd nie uznaje orzeczenia, jeżeli pozwanemu, który nie wdał

się w spór, nie doręczono odpisu pisma wszczynającego postępowanie lub

dokumentu równorzędnego w odpowiednim czasie i w sposób, który umożliwia

przygotowanie obrony, chyba że pozwany w odpowiednim czasie nie wniósł

środków zaskarżenia. Uczestnikowi doręczono pismo wszczynające postępowanie

oraz orzeczenia sądów czeskich, które zaskarżył on w wymaganych terminach,

jednak bez powodzenia.

W skardze kasacyjnej uczestnika skarżący zarzucił naruszenie art. 3 ust. 1

lit. a oraz art. 28-30 TWE przez ich niezastosowanie, w tym zaniechanie analizy,

czy zasada swobodnego przepływu towarów, zakaz stanowienia ograniczeń

ilościowych oraz wszelkich środków równoważnych stanowią składową polskiego

porządku prawnego, o którym mowa w art. 34 ust. 1 rozporządzenia, naruszenie

art. 45 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 34 ust. 1 i 2 rozporządzenia przez

oddalenie żądania uczestnika odmowy stwierdzenia wykonalności orzeczeń sądów

czeskich przy zastosowaniu błędnej interpretacji art. 34 ust. 1, zgodnie z którą

przepis ten może być stosowany wyjątkowo i tylko w przypadkach oczywistych, co

w sprawie nie miało miejsca, oraz art. 34 ust. 2 przez przyjęcie, że określa on

jedyny możliwy przypadek pozbawienia prawa do obrony, naruszenie art. 731 w

związku z art. 755 § 1 pkt 1 k.p.c. przez uznanie, że dokonane przez sądy czeskie

zabezpieczenie nowacyjne nie narusza reguły przewidzianej w art. 731 k.p.c.,

naruszenie art. 328 § 2, art. 378 i 368 § 1 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. przez

nierozpatrzenie zarzutów uczestnika dotyczących naruszenia wskazanych

przepisów Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską oraz naruszenie art.

233 w związku z art. 227 k.p.c. przez odmowę przeprowadzenia dowodów

wnioskowanych przez uczestnika opartą na błędnej ocenie, że zmierzają do

rozpoznania meritum sprawy.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, względnie o uchylenie

postanowień obu Sądów i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania lub zmianę zaskarżonego postanowienia przez zmianę postanowienia

Sądu Okręgowego i odmowę stwierdzenia wykonalności przedmiotowego

postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pojęcie „porządku publicznego” w rozumieniu art. 34 pkt 1 rozporządzenia

obejmuje podstawowe normy tworzące system prawny danego państwa,

wynikające z ustawy konstytucyjnej oraz rządzące poszczególnymi dziedzinami

prawa. Należą do nich normy i wartości leżące u podstaw danego systemu

prawnego. Powołanie się na zasadę porządku publicznego jako przesłankę

odmowy uznania i wykonania orzeczenia sądu zagranicznego może opierać się na

twierdzeniu o naruszeniu zasad ustanowionych przez prawo międzynarodowe. W

orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości wskazuje się na

naruszenia zasad ustanowionych przez konwencję o ochronie praw człowieka i

podstawowych wolności z 1950 r. jako podstawę powołania się na klauzulę

porządku publicznego (m.in. orzeczenia w sprawie Krombach v. Bamberski, C 7/98,

wyrok z dnia 28 marca 2000 r., ECR 2000/3/I-01935, oraz w sprawie Palladoah v.

Netherlands z dnia 22 września 1994 r., A. 297–B).

Stosowanie klauzuli porządku publicznego mogą uzasadniać tylko normy

bezwzględnie obowiązujące o fundamentalnym charakterze dla systemu prawnego.

Aktualne pozostają w odniesieniu do art. 34 pkt 1 RWE wskazania co do wykładni i

stosowania klauzuli porządku publicznego wynikające z dotychczasowego

orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, w myśl których odwołanie

się do tej klauzuli może nastąpić jedynie wtedy, gdy uznanie lub wykonanie

orzeczenia wydanego w innym układającym się państwie byłoby sprzeczne w

niedopuszczalnym stopniu z porządkiem prawnym państwa, w którym dochodzi do

wykonania orzeczenia, ponieważ narusza zasadę podstawową. Złamanie zakazu

kontroli orzeczenia zagranicznego co do meritum jest możliwe, jeżeli naruszenie

stanowi oczywiste pogwałcenie zasady prawnej uważanej za istotną w porządku

prawnym państwa, w którym dochodzi do wykonania lub pogwałcenie prawa

uznanego w tym porządku za podstawowe.

Przepis art. 34 pkt 1, który stanowi przeszkodę w realizacji celu

rozporządzenia, tj. zagwarantowania swobodnego przepływu orzeczeń w sprawach

cywilnych i handlowych między poszczególnymi państwami Wspólnoty, powinien

być interpretowany w sposób ścisły (wyrok Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości z dnia 2 czerwca 1994 r. w sprawie Solo Kleinmotoren, C-414/92,

ECR 1994/6/I-02237). Ze względu na zakaz merytorycznej kontroli orzeczenia

zagranicznego, wynikający z art. 36 i 45 ust. 2 RWE, sąd państwa wezwanego nie

może odmówić uznania lub wykonania orzeczenia jedynie z powodu różnicy między

normą prawną zastosowaną przez sąd państwa pochodzenia a normą, jaką

zastosowałby sąd państwa wezwanego, gdyby to on orzekał w sprawie. Sąd

państwa wezwanego nie może też badać prawidłowości oceny prawnej ani oceny

stanu faktycznego dokonanych przez sąd państwa pochodzenia (wyrok

Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 28 marca 2000 r., C-7/98, pkt 36).

Istota niezgodności orzeczenia sądu zagranicznego z porządkiem prawnym

państwa wezwanego w kontekście klauzuli porządku publicznego nie polega na

jego niezgodności z przepisami prawa tego państwa, nawet bezwzględnie

obowiązującymi, lecz na sprzeczności skutków jego uznania i wykonania z

podstawowymi zasadami porządku prawnego państwa, w którym ma ono nastąpić.

Jak ustalono w piśmiennictwie, „zasadą prawną” w przyjętym tu rozumieniu jest

norma nadrzędna, bardziej ogólna i chroniąca dobro szczególnie cenne w

porównaniu z innymi „zwykłymi normami”. Chodzi przy tym nie o każdą zasadę

prawną, lecz jedynie o niektóre „podstawowe” dla porządku prawnego.

Podkreślenia wymaga, że celem klauzuli porządku publicznego, o której mowa, nie

jest ochrona konkretnego interesu strony, naruszonego np. przez błędne

zastosowanie przepisu, czy jego niezastosowanie, lecz ochrona porządku

prawnego państwa wezwanego.

Oczywiście chybione ze wskazanych przyczyn jest powoływanie się przez

skarżącego na sprzeczność orzeczenia z art. 731 w związku z art. 755 k.p.c. jako

podstawę uzasadniającą odmowę jego wykonania na terenie Polski, jak też

wywodzenie tej sprzeczności z przekonania o tym, jak o udzieleniu zabezpieczenia

w zawisłej miedzy stronami spawie orzekłby na jego podstawie sąd polski. Należy

podzielić pogląd Sądu Apelacyjnego, że zakaz wynikający z art. 731 k.p.c. nie

dotyczy zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych przez unormowanie praw i

obowiązków stron na czas trwania postępowania (art. 755 § 1 pkt 1 k.p.c.). (...)

Nie może odnieść skutku skierowana pod adresem orzeczeń sądów czeskich

krytyka dotycząca orzeczonego sposobu zabezpieczenia i związany z nią postulat

dokonania „choćby pobieżnej, merytorycznej oceny okoliczności niniejszej sprawy,

na potrzeby oceny, czy rozstrzygnięcia sądów czeskich mają charakter arbitralny i

jawnie dyskryminacyjny”, gdyż sprzeciwiają się temu bezwzględne przepisy art. 36 i

45 ust. 1 rozporządzenia. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny trafnie nie podzielił

stanowiska uczestnika, który formułując zarzut pozbawienia go przed sądami

czeskimi prawa do obrony, przez oparcie rozstrzygnięcia na prywatnej opinii

biegłego i braku wyważenia interesów obu stron, zmierzał w istocie do narzucenia

Sądowi Apelacyjnemu powinności merytorycznej kontroli orzeczenia sądu

czeskiego.

Nie zachodzi zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 34 i 45 RWE

przez nieuwzględnienie przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia, że

postanowienie sądu czeskiego o zabezpieczeniu, zakazujące przedsiębiorcy –

uczestnikowi w innym państwie produkcji, importu, eksportu, sprzedaży i dystrybucji

opisanego w nim autobusu jest niezgodne z zasadą swobodnego przepływu

towarów i wolnej konkurencji wynikającą z art. 3 ust. 1 lit a oraz art. 28-30 TWE,

która weszła do krajowego porządku prawnego.

Pozostawiając na uboczu kwestię, czy zarzucane błędne zastosowanie prawa

wspólnotowego, w szczególności zasady swobodnego przepływu towarów i

swobody konkurencji, stanowi oczywiste naruszenie zasady prawa traktowanej jako

podstawowa w ramach polskiego porządku prawnego, w pierwszej kolejności

wskazać trzeba, że zasada ta ustanawia ochronę działań zgodnych z prawem i nie

ma charakteru bezwzględnego. Zgodnie z art. 30 TWE, wymiana handlowa między

państwami członkowskimi Unii Europejskiej może zostać zakazana lub

ograniczona, jeżeli jest to uzasadnione m.in. ochroną własności komercyjnej i

przemysłowej. Do istoty sporu należy w konkretnej sprawie badanie i ocena

istnienia przesłanek ustanowienia takiego zakazu lub ograniczenia. Sąd czeski

przyjął, że zostało ono wykazane umową licencyjną, protokołami przekazania

dokumentacji rysunkowej oraz opinią biegłego, z których wynika, iż uczestnik, mimo

wygaśnięcia umowy licencyjnej, nadal produkuje autobusy zawierające jednakowe z

nią elementy. Ocena tych ustaleń i opartych na nich ocen prawnych nie należała, o

czym już była mowa, do kognicji Sądu Apelacyjnego. Zbędne było zatem

dowodzenie – czego domagał się uczestnik – okoliczności mających prowadzić do

ich podważenia, a to uzasadniało oddalenie zgłoszonych przez niego wniosków

dowodowych. Nie doszło więc do zarzucanego naruszenia art. 233 w związku z art.

227 k.p.c. W tej sytuacji dostrzeżony przez skarżącego niedostatek motywacji

stanowiska Sądu Apelacyjnego w zakresie dotyczącym oddalenia zarzutów

naruszenia art. 3 ust. 1 lit. a oraz 28-30 TWE, który – chociaż okazał się

uzasadniony – nie mógł wpłynąć na wynik sprawy.

Nie można odmówić racji twierdzeniu skarżącego, że naruszenie zasad

porządku publicznego w zakresie prawa procesowego wykracza poza sytuację

określoną w art. 34 ust. 2 rozporządzenia, zachodzi ono bowiem wówczas, gdy

postępowanie przed sądem pochodzenia orzeczenia w sposób rażący odbiega od

podstawowych zasad prawa procesowego, którymi są reguły i gwarancje

procesowe państwa uznającego i na ich gruncie nie może być zaakceptowane.

Naruszenia takie jednak, sprowadzające się do twierdzonej przewlekłości

postępowania, co było już przedmiotem postępowania przed Sądem

Konstytucyjnym w Pradze, który oddalił skargę uczestnika, nie zostały przez

uczestnika wykazane.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.).