IV CSK 220/15 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 220/15 POSTANOWIENIE Dnia 5 lutego 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Maria Szulc (przewodniczący)‎SSN Kazimierz Zawada‎SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca) w sprawie z wniosku A. Ł.‎przy uczestnictwie Gminy L., A. J., E. J. i H. Ł.‎o stwierdzenie zasiedzenia,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 lutego 2016 r.,‎skargi kasacyjnej uczestnika postępowania A. J. od postanowienia Sądu Okręgowego w S.‎z dnia 30 października 2014 r., uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Rejonowego w W. z dnia 4 czerwca 2012 r., i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 4 czerwca 2014 r., Sąd Rejonowy w W., przyjmując niedopuszczalność drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt. 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), odrzucił wniosek A. Ł. o stwierdzenie zasiedzenia przylegającego do jego nieruchomości fragmentu nieruchomości stanowiącej działkę ewidencyjną nr 867, położoną w B., a będącej własnością uczestniczki Gminy L.W uzasadnieniu ustalił, iż wnioskodawca jest właścicielem działki nr 827 położonej w B. o powierzchni 0,0525 ha, ogrodzonej i zabudowanej budynkiem mieszkalnym oraz gospodarczym.

Z kolei nieruchomość składająca się z działki nr 867, której części dotyczy wniosek o zasiedzenie ma powierzchnię 1,0428 ha i w ewidencji figuruje jako droga.W trakcie pomiarów geodezyjnych w 2011 r., wnioskodawca uzyskał wiedzę, że stan posiadania na gruncie nie odpowiada stanowi z ewidencji gruntów, gdyż w granicach ogrodzenia jego posesji, znajduje się część działki ewidencyjnej nr 867, a dotychczas postępowanie rozgraniczeniowe nie toczyło się.W takim stanie faktycznym, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że spór dotyczy przebiegu granicy pomiędzy działkami nr 827 i 867, położonymi w B. i wobec tego jest to sprawa o rozgraniczenie, dla której właściwe jest postępowanie administracyjne, zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy – prawo geodezyjne i kartograficzne, a dopiero po wyczerpaniu tego obowiązkowego stadium, o ile nie dojdzie do rozgraniczenia, prowadzone jest sądowe postępowanie rozgraniczeniowe.

Za taką kwalifikacją żądania wnioskodawcy przemawia w ocenie Sądu Rejonowego także powierzchnia i kształt spornego gruntu, który tematycznie jest związany z granicą jako taką. Spór obejmuje bowiem fragment gruntu o nieregularnym kształcie o powierzchni 49 m² i 8 m², czyli w odniesieniu do całej nieruchomości należącej do uczestniczki Gminy L. stanowi ok. 0,55% jej powierzchni. Przyczyną zaistniałego konfliktu, wywołanego pomiarami geodezyjnymi jest przebieg granicy, natomiast kwestia własności spornego pasa gruntu stanowi jedynie przesłankę rozstrzygnięcia, a zatem ma charakter wtóry.

Dlatego rozstrzygnięcie tej sprawy bezpośrednio przez sąd powszechny na podstawie art. 36 ustawy - prawo geodezyjne i kartograficzne zdaniem Sądu Rejonowego również jest niedopuszczalne.Zaskarżonym postanowieniem, Sąd Okręgowy w S. oddalił zażalenie uczestnika A. J.Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji tak co do faktów, jak i oceny prawnej dochodzonego przez wnioskodawcę roszczenia, wskazując ponadto, iż nie może tej oceny zmienić okoliczność, że właściciele obu nieruchomości są świadomi przebiegu granicy ewidencyjnej i jej nie kwestionują oraz poparcie przez uczestniczkę Gminę L. wniosku o zasiedzenie.

Potrzeba rozgraniczenia powstaje wówczas, gdy pomiędzy właścicielami sąsiednich nieruchomości istnieje spór co do prawidłowego przebiegu granic, albo gdy nie zostały wytyczone i utrwalone granice nieruchomości. Administracyjny etap postępowania rozgraniczeniowego odnosi się również do takich sytuacji, kiedy między właścicielami rozgraniczanych nieruchomości nie zachodzi konflikt co do przebiegu granicy. Przekonują o tym przepisy ustawy prawo geodezyjne i kartograficzne, a w szczególności jej art. 33 ust. 1, który w braku sporu, przewiduje ustalenie przebiegu granic na podstawie decyzji administracyjnej.

Ponadto przepis art. 153 k.c. stanowi o spornych granicach, a stan tegoż sporu, nie powinien być rozumiany w potocznym znaczeniu, co oznacza, że istnieje on także w wypadku, gdy właściciel jednej nieruchomości żąda ustalenia przebiegu granic, zaś właściciel nieruchomości przyległej odmawia zwarcia ugody.W skardze kasacyjnej uczestnik A. J., zaskarżając powyższe orzeczenie w całości, domagał się jego uchylenia oraz poprzedzającego orzeczenia Sądu Rejonowego i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, z orzeczeniem o kosztach postępowania.Zarzucił:

1) naruszenie prawa procesowego, a to art. 199 § 1 pkt. 1 k.p.c. w zw. z art. 153 k.c. i art. 36 ustawy prawo geodezyjne i kartograficzne, polegające na stwierdzeniu niedopuszczalności drogi sądowej wbrew treści tych przepisów;

2) naruszenie prawa materialnego, a to art. 36 ustawy prawo geodezyjne i kartograficzne, przez jego błędną wykładnię i nie ustalenie, że postępowanie w niniejszej sprawie jest postępowaniem o „własność” w rozumieniu tego przepisu, a w konsekwencji nieuzasadnione oparcie orzeczenia na stanowisku wyrażonym w uzasadnieniu do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2000 r., sygn. akt I CKN 723/98.W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca domagał się jej odrzucenia jako niedopuszczalnej, gdyż wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 50 000 zł (art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3982 § 1 k.p.c.), z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 5191 § 1 k.p.c., w sprawach z zakresu prawa rzeczowego rozstrzyganych w postępowaniu nieprocesowym (do takich należy m.in. rozgraniczenie nieruchomości czy zasiedzenie nieruchomości), skarga kasacyjna przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji postanowienia co do istoty sprawy oraz od postanowienia w przedmiocie odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, przy czym przepisy § 2-4 art. 5191 nie przewidują w tego rodzaju sprawach wyłączeń.Dlatego też wbrew stanowisku wnioskodawcy, skarga kasacyjna w niniejszej sprawie jest dopuszczalna.Sprawą o rozgraniczenie jest sprawa, w której przyczyną konfliktu i istotą sporu jest przebieg granicy, natomiast kwestia własności gruntu przyległego do tej granicy stanowi przesłankę rozstrzygnięcia, czyli ma charakter wtóry, jeżeli ponadto sporny grunt z uwagi na swą powierzchnię, zwłaszcza w zestawieniu całej nieruchomości i swój kształt jest tematycznie związany z granicą (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 723/98 nie publ.).

Stosownie do art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (j.t. Dz. U z 2015 r., poz. 520 ze zm., zwana dalej u.p.g.k.), rozgraniczenie ma na celu ustalenie przebiegu granic przez określenie położenia punktów i linii granicznych, utrwalenie tych punktów znakami granicznymi na gruncie oraz sporządzenie odpowiednich dokumentów. Przewidziana w art. 36 u.p.g.k. możliwość orzekania przez sąd właściwy w sprawie o własność lub wydanie nieruchomości albo jej części, o rozgraniczeniu nieruchomości, zachodzi jedynie wówczas, gdy do istoty sporu należy problem własności części nieruchomości, czy też przygranicznego pasa gruntu, zaś ustalenie granicy ma charakter wtórny.

Czym innym jest sprawa o własność lub o wydanie nieruchomości, w ramach której sąd posiada możliwość uwzględnienia stanów prawnych w dacie orzekania, a czym innym sprawa o rozgraniczenie nieruchomości w przywołanym wyżej rozumieniu, wynikającym z art. 29 u.p.g.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1997 r., I CZ 125/97, nie publ.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2007 r., IV CSK 267/07 nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2013 r., II CSK 571/12, nie publ.).Sprawy o rozgraniczenie służą urzeczywistnieniu prawa własności i są niejako roszczeniem uzupełniającym, wypływającym z prawa własności, bowiem ustalenie granic służy określeniu zakresu uprawnień właściciela.

Złożony w tej sprawie wniosek o zasiedzenie, inicjujący postępowanie wraz z przytoczonymi na jego uzasadnienie okolicznościami faktycznymi, w kontekście również stanowiska występującego w tej sprawie w charakterze uczestnika właściciela nieruchomości, której części dotyczy żądanie, nie uzasadniał przyjęcia przez sądy obu instancji, że zachodzi czasowa niedopuszczalność drogi sądowej z tej racji, że, w istocie chodzi o rozgraniczenie sąsiadujących nieruchomości.Wnioskodawca kierując sprawę do sądu powszechnego w sposób jasny i wyraźny wskazał, że swoje roszczenie realizuje na podstawie przepisów regulujących zasiedzenie, przytaczając okoliczności adekwatne dla przesłanek wymaganych dla tej instytucji (art. 172 i n. k.c.).

Bez znaczenia pozostaje to, iż żądane przez wnioskodawcę stwierdzenie zasiedzenia dotyczy przygranicznego pasa gruntu, bowiem nie jest wyłączona możliwość domagania zasiedzenia części nieruchomości i to niezależnie od tego, jakie jest jej położenie w stosunku do nieruchomości wnioskodawcy (argumentum a maiori ad minus). W takim też kierunku przez prawie trzy lata procedował Sąd Rejonowy, badając przesłanki właściwe dla zasiedzenie, przesłuchując świadków, wnioskodawcę, uczestników oraz przeprowadził dowód z opinii biegłego sądowego geodety w celu geodezyjnego wydzielenia przedmiotowego pasa gruntu.

O zakwalifikowaniu danej sprawy jako o zasiedzenie nieruchomości (części) decyduje sformułowanie żądania rozstrzygnięcia sprawy cywilnej oraz wskazane na jego uzasadnienie fakty. Wnioskodawca nie identyfikował swojej ochrony prawnej z przebiegiem granicy pomiędzy jego nieruchomością, a nieruchomością uczestniczki Gminy L. w oparciu o istniejące dokumenty, lecz konsekwentnie wywodził swoje prawo z faktu długoletniego posiadania jak właściciel gruntu znajdującego się pomiędzy linią ogrodzenia (która jego zdaniem wyznaczała zakres samoistnego posiadania), a zidentyfikowaną przez geodetę w 2011 r. granicą ewidencyjną.

Właśnie powzięcie przez wnioskodawcę wiedzy, co do tego, iż nie przysługuje mu prawo własności posiadanego gruntu, dało asumpt do wystąpienia przez niego na drogę sądową z wnioskiem o zasiedzenie tego fragmentu nieruchomości. Pełnomocnik uczestniczki Gminy L. przyłączył się do wniosku i nie kontestował, że część działki nr 867 znajduje się w posiadaniu wnioskodawcy .Skoro więc wnioskodawca, jak i uczestniczka Gmina L. byli zgodni co do przebiegu granicy ewidencyjnej, natomiast kwestią wymagającą rozstrzygnięcia było wykazanie przez wnioskodawcę przesłanek zasiedzenia konkretnego obszaru nieruchomości, tak samo identyfikowanego przez wnioskodawcę i uczestniczkę, to zaistniałej sytuacji prawnej nie można uznać za spór graniczny, wymagający rozstrzygnięcia z uwzględnieniem obligatoryjnego stadium administracyjnego postępowania.

Oczywiście co do zasady, zagadnienie zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu może być powiązane z istotą sprawy właściwą dla rozgraniczenia nieruchomości, gdyż pozytywny wynik w tej materii tworzy granicę prawną w rozumieniu art. 153 k.c. W takich przypadkach przeprowadzenie prawnej dystynkcji pomiędzy sprawą o rozgraniczenie a sprawą o zasiedzenie może być trudne i zarazem chwiejne. Niemniej jednak, jeśli kwestia spełnienia przesłanek zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu stanowi wyłączną podstawę rozstrzygnięcia objętą żądaniem ochrony prawnej wnioskodawcy i nie jest powiązania z kwestią sporu co do przebiegu dotychczasowej granicy, wynikającej z istniejących dokumentów geodezyjnych, to brak jest podstaw do identyfikowania takiej sprawy jako o rozgraniczenie jedynie przez sam fakt, że zasiedzenie dotyczy przygranicznego pasa gruntu.W konsekwencji sądu obu instancji naruszyły przepis art. 199 § 1 pkt. 1 k.p.c. w zw. art. 13 § 2 k.p.c., uznając w stanie faktycznym niniejszej sprawy, że wniosek o zasiedzenie przygranicznego pasa gruntu jako w istocie wniosek o rozgraniczenie podlega odrzuceniu, z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej, wskutek pominięcie przez wnioskodawcę obligatoryjnego dla spraw o rozgraniczenie stadium postępowania administracyjnego (art. 30 § 1 u.p.g.k.).Wniosek, który zainicjował postępowanie w tej sprawie podlega rozpoznaniu jako sprawa o zasiedzenie części nieruchomości ( art. 609 § 1 k.p.c.) i z racji braku sporu pomiędzy wnioskodawcą, a uczestniczką Gminą L. jako właścicielką nieruchomości, której części dotyczy ten wniosek, co do przebiegu granicy prawnej wynikającej z dokumentów, o których mowa w § 3 i n. rozporządzenia Ministrów Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14 kwietnia 1999 r. w sprawie rozgraniczenia nieruchomości (Dz.

U. Nr 45, poz. 453), nie zachodzi również podstawa do stosowania przepisu art. 36 u.p.g.k. Jakkolwiek sprawa o zasiedzenie przygranicznego pasa gruntu jest niewątpliwie sprawą o własność, jednakże wobec braku pomiędzy wnioskodawcą i Gminą L. sporu granicznego oraz odnośnie zakresu posiadania, nie jest konieczne przeprowadzenie także rozgraniczenia, bowiem nie ma to znaczenia dla rozstrzygnięcia tej sprawy.Z powyższych względów, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. kc