IV CSK 220/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 220/12

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z wniosku Jo. S.

przy uczestnictwie J. S.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 7 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W sprawie z wniosku Jo. S. z udziałem J. S. o stwierdzenie wykonalności

orzeczenia sądu państwa obcego, Sąd Okręgowy w O. postanowieniem z dnia 13

grudnia 2011 r. stwierdził wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej

wyroku Sądu Rodzinnego stanu Nowy Jork z dnia 11 kwietnia 2008 r., numer

sprawy … zasądzającego kwotę pieniężną 75.737,43 USD na korzyść Jo.

S. od J. S. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że opisanym

wyrokiem

ustalono

zaległości

alimentacyjne

uczestnika, na kwotę 75.737,43 USD.

należne

wnioskodawczyni

od

Uczestnik na rozprawę przed Sądem

Rodzinnym nie stawił się, z tym że związana z prowadzonym postępowaniem

korespondencja została mu doręczona. Uczestnik nie usprawiedliwił nieobecności

na rozprawie i w sprawie się nie wypowiedział, mimo takiej możliwości. Objęte

wnioskiem orzeczenie jest prawomocne i na obszarze Stanów Zjednoczonych

Ameryki Północnej wykonalne, co w świetle art. 1150 k.p.c. czyni je, po

stwierdzeniu

wykonalności,

tytułem

wykonawczym

w Polsce.

Rozstrzygając

o żądaniu Sąd, po stwierdzeniu istnienia wzajemności, za nieuzasadnione uznał

podnoszone przez uczestnika argumenty zmierzające do wykazania przeszkód

z art. 1146 § 1 pkt 5 i 6 k.p.c. dla uwzględnienia wniosku. Uczestnik, w ramach

przesłanki z art. 1146 § 1 pkt 5 i 6 k.p.c. wskazywał, że przed Sądem Okręgowym

w W/, w sprawie o rozwód, toczyło się postępowanie dotyczące należnych od niego

jego córce alimentów i postępowanie to zakończyło się postanowieniem z dnia 12

listopada 2009 r. Zdaniem jednak Sądu Okręgowego, orzeczenie sądu państwa

obcego objęte wnioskiem nie dotyczyło sprawy o alimenty a ustalenia kwoty

zaległości; takie natomiast postępowanie przed sądem polskim nie toczyło się. Nie

znalazł też Sąd podstaw do przyjęcia, że orzeczenie to jest sprzeczne

z podstawowymi

zasadami

porządku

prawnego

Rzeczypospolitej

Polskiej.

Uiszczanie przez uczestnika należności alimentacyjnych zasądzonych orzeczeniem

sądu polskiego nie powoduje, że stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu

państwa obcego ustalającego zaległości alimentacyjne jest nie do pogodzenia

z porządkiem publicznym w Polsce.

Na skutek zażalenia uczestnika, Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 24

stycznia 2012 r. zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek. Sąd

odwoławczy zauważył, że podstawę prawną rozstrzygnięcia powinny stanowić

przepisy kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca

2009 r., z uwagi na treść art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. zmieniającej

k.p.c. (Dz. U. Nr 234, poz. 1571). Powołany przepis stanowi, że uznaniu lub

stwierdzeniu wykonalności na podstawie nowej ustawy podlegają orzeczenia,

rozstrzygnięcia lub ugody, które zostały wydane albo zawarte lub zatwierdzone po

dniu wejścia w życie ustawy, to jest po dniu 1 lipca 2009 r. Z uwagi na to, że objęty

wnioskiem wyrok został wydany 11 kwietnia 2008 r., zastosowanie miały przepisy

k.p.c. w brzmieniu uprzednio obowiązującym. Badanie przesłanek z art. 1150 k.p.c.

w związku z art. 1146 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c., w brzmieniu uprzednio obowiązującym,

uzasadniało oddalenie wniosku. Oceniając, czy strona przez sądem zagranicznym

nie była pozbawiona możności obrony (art. 1146 § 1 pkt 3 k.p.c.), Sąd Odwoławczy

zaaprobował ustalenie Sądu pierwszej instancji, że uczestnikowi zostało doręczone

zawiadomienie o rozprawie w dniu 11 kwietnia 2008 r. Zauważył jednak, że data

tego doręczenia, 2 kwietnia 2008 r., a także fakt, że rozprawa miała się odbyć

w Nowym

Jorku,

oraz

że

nie

było

wiadome

jakie

dokumenty

wraz

z zawiadomieniem zostały doręczone powodowały, że nie można było przyjąć,

iż uczestnik nie został pozbawiony możności obrony. W ocenie Sądu istniała też

kolejna przesłanka negatywna dla stwierdzenia wykonalności objętego wnioskiem

wyroku, wynikająca z art. 1145 § 1 pkt 4 k.p.c. Wprawdzie w polskim systemie

prawnym nie jest znana instytucja stwierdzania przez sądy powszechne wysokości

zaległości alimentacyjnych, to jednak aktualna pozostaje ocena zagranicznego

rozstrzygnięcia jako dotyczącego roszczeń alimentacyjnych. Dlatego istotne

było ustalenie

daty

wniesienia

powództwa

o rozwód.

W

toku

bowiem

takiego procesu nie może być wszczęta odrębna sprawa o zaspokojenie

potrzeb rodziny co do świadczeń za czas po wytoczenia tego powództwa.

Ponieważ było bezsporne, że pozew o rozwód przed sąd polski uczestnik wniósł w

dniu 24 marca 2003 r. i w ramach tego postępowania sąd obowiązany

był rozstrzygnąć o

obowiązku alimentacyjnym

rodziców wobec dzieci,

za

uzasadniony uznał Sąd argument, że skoro wszczęcie sprawy przed sądem

polskim o rozwód nastąpiło wcześniej, zanim orzeczenie sądu zagranicznego stało

się prawomocne, to oznacza to przeszkodę z art. 1145 § 1 pkt 4 k.p.c., wyłączającą

możliwość stwierdzenia wykonalności orzeczenia sądu amerykańskiego.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego, z powołaniem

się na podstawę z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie

art. 1150 k.p.c. w związku z art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie

ustawy - kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

234, poz. 1571) w związku z art. 1146 § 1 pkt 3 i pkt 4 k.p.c., a także art. 391 § 1

w związku z art. 328 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Zarzuciła też naruszenie art.

148 § 2 i art. 152 w związku z art. 13 § 3 k.p.c. wskazując, że skutkiem tego

naruszenia było pozbawienie możliwości obrony jej racji.

We

wnioskach

skarżąca

domagała

się

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia i orzeczenia co do istoty sprawy lub uchylenia zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, mimo że nie wszystkiej jej zarzuty Sąd

Najwyższy ocenia jako trafne.

Z uwagi na treść art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie

ustawy - kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

234, poz. 1571), biorąc pod uwagę datę wydania objętego wnioskiem orzeczenia

sądu państwa obcego, rozpoznanie sprawy niniejszej powinno było nastąpić

z uwzględnieniem przepisów kodeksu postępowania cywilnego w ich brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 lipca 2008 r. W przypadku bowiem złożenia wniosku

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu państwa obcego

wydanego do dnia 1 lipca 2009 r., w braku odmiennych uregulowań wynikających

z umowy międzynarodowej, postępowanie przed sądem powinno być prowadzone

na

podstawie

przepisów

kodeksu

postępowania

cywilnego

w brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 lipca 2009 r., także wtedy, gdy wniosek złożony został

po tej dacie.

Obowiązek stosowania przepisów k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed

dniem 1 lipca 2009 r. oznacza, że zastosowanie w sprawie niniejszej mają nie

tylko art. 1159 w związku z art. 1146 k.p.c. formułujące przesłanki stwierdzenia

wykonalności, ale także art. 1151 k.p.c. stanowiący, iż o wykonalności orzeka,

po przeprowadzeniu rozprawy, sąd okręgowy miejsca zamieszkania lub siedziby

dłużnika, a w braku takiego sądu, sąd okręgowy, w którego okręgu ma być

prowadzona egzekucja, w składzie trzech sędziów zawodowych oraz, że na

postanowienie sądu okręgowego

w przedmiocie wykonalności przysługuje

zażalenie. Zażalenie, zgodnie z art. 397 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje

na posiedzeniu niejawnym. Nie można zatem zasadnie przyjąć, że rozpoznanie

przez Sąd Apelacyjny zażalenia uczestnika na posiedzeniu niejawnym, a więc

w trybie przewidzianym przez ustawodawcę, naruszyło prawo wnioskodawczyni do

obrony. Nie można też Sądowi skutecznie postawić zarzutu naruszenia art. 148 § 2

k.p.c. w związku z art. 152 k.p.c., przez brak wezwania skarżącej na posiedzenie

niejawne, celem wysłuchania. Skarżąca nie została pozbawiona możliwości

wypowiedzenia się, uczyniła to w odpowiedzi na zażalenie, w takim zakresie,

w jakim uważała to za wystarczające.

Nietrafne są zarzuty wadliwego sporządzenia uzasadnienia. Naruszenie art.

328 § 2 k.p.c. mogłoby stanowić uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej, gdyby

w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia w ogóle nie zostały przedstawione

okoliczności faktyczne i nie została dokonana ich ocena prawna, a więc gdy

niemożliwa byłaby, z powodu tych braków, kontrola kasacyjna. Taka sytuacja

w sprawie nie zachodzi. Okoliczności faktyczne były w sprawie miedzy stronami

niesporne, spór natomiast dotyczył oceny prawnej, której Sąd odwoławczy

niewątpliwie

dokonał. To oceny prawnej tego Sądu skarżąca nie akceptuje.

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej dotyczą, jak wskazano na wstępie,

naruszenia art. 1150 w związku z art. 1146 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c. przez niewłaściwe

zastosowanie. Przesłanki (warunki) uznania orzeczenia sądu zagranicznego

i stwierdzenia jego wykonalności ujęte w art. 1146 § 1 k.p.c. mają charakter

merytoryczny, stanowią bowiem podstawę orzekania przez sąd co do istoty takiej

sprawy i z tego punktu widzenia należy je traktować jako funkcjonalny odpowiednik

przepisów prawa materialnego, na podstawie których sąd rozstrzyga o istocie

sprawy, gdy przedmiotem postępowania jest stosunek prawny normowany prawem

materialnym. Odmienne zakwalifikowanie w skardze kasacyjnej przez skarżącą tej

podstawy nie wpływa

na sposób i zakres jej rozpoznania i stąd też skarżąca

nietrafnie wskazuje na wady uzasadnienia, w sytuacji gdy chodzi o niewłaściwe

zastosowanie przepisów o charakterze merytorycznym.

Podzielić należy stanowisko skarżącej, że nie było dostatecznej podstawy

dla przyjęcia, iż uczestnik przez Sądem Rodzinnym w Nowym Jorku, w sprawie

… został w dniu 11 kwietnia 2008 r. pozbawiony możności obrony. Sądy obu

instancji ustaliły, że zawiadomienie o terminie tej rozprawy uczestnik otrzymał. Tym

ustaleniem, jako ustaleniem co do faktu, Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 39813 § 2

k.p.c.,

jest związany. Między stronami nie było natomiast

sporne, że sposób

doręczenia zawiadomienia o terminie tej rozprawy nastąpił w sposób właściwy dla

prawa stanu Nowy Jork. Niesporność tej okoliczności powodowała, że nie było

potrzeby zwracania się przez sąd do Ministra Sprawiedliwości o udzielenie tekstu

prawa tego stanu co do sposobów doręczania zawiadomień, ani też o wyjaśnienie

obcej praktyki sądowej. Dodać należy, że uczestnik jest obywatelem (również)

USA, stąd też doręczenie przez sąd obcy zawiadomienia swemu obywatelowi,

przebywającemu poza granicami kraju, według prawa tego kraju, żadnego

porządku prawnego nie narusza. Konfrontując jednak dokonane uczestnikowi

doręczenie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego, nie można nie dostrzec,

że skarżąca trafnie podnosi, iż art. 149 § 2 k.p.c. przewiduje, iż doręczenie

zawiadomienia o terminie rozprawy powinno być dokonane co najmniej na tydzień

przed posiedzeniem, a w wypadkach pilnych termin ten może być skrócony do

trzech dni. Uczestnikowi doręczono zawiadomienie na dziewięć dni przed terminem

rozprawy. Nie można też pominąć, że uczestnik jest osobą wykształconą, wiele

lat zamieszkiwał stale w Nowym Jorku, zna biegle język angielski, niewątpliwie był

też zorientowany co do przedmiotu sprawy z uwagi na powtarzającą się w sporach

z wnioskodawczynią, toczonych przed Sądem Rodzinnym w Nowym Jorku,

sygnaturę sprawy widniejącą na zawiadomieniu. Okoliczności te, w powiązaniu z

aktualnymi, technicznymi możliwościami szybkiego porozumiewania na odległość

powodują, że nie można zasadnie twierdzić, iż uczestnik nie miał możliwości

podjęcia obrony. Możliwość tę miał, chociażby wnosząc o odroczenie rozprawy,

okoliczność natomiast, że z możliwości tej nie skorzystał nie może prowadzić do

wniosku, że przed sądem państwa obcego został pozbawiony możności obrony.

Rozważając,

wykonalności

czy

istotnie

zachodziła

przeszkoda

do

stwierdzenia

objętego wnioskiem wyroku wynikająca z art. 1146 § 1 pkt 4

(w związku z art. 1150 k.p.c.) zauważyć należy, że jeżeli Sąd odwoławczy

stwierdził, iż polski system prawny nie zna wyroku ustalającego zaległości

alimentacyjne (i zasądzającego należność z tego tytułu nie na rzecz wierzyciela,

ale na rzecz innego podmiotu), to nie było podstawy do przypisywania wymaganego

przez art. 1146 § 1 pkt 4 k.p.c. związku pomiędzy wydanym w sprawie o rozwód

postanowieniem o zabezpieczeniu alimentów należnych od uczestnika jednej z jego

córek,

a wyrokiem

Powołany przepis

sądu

państwa

dotyczy

obcego

sytuacji

gdy

zasądzającego

taką

zaległość.

orzeczenia

sądu

obcego

i polskiego są tożsame lub istotnie podobne, porównywalne tak co do przedmiotu

procesu jak i jego stron. Skarżąca poszukując podobieństwa rozstrzygnięcia

objętego wyrokiem, o który chodzi, do rozstrzygnięcia możliwego w polskim systemie

prawnym wskazuje na sytuację, w której za osobę zobowiązaną alimenty świadczy

fundusz alimentacyjny, mający następnie roszczenie zwrotne do dłużnika.

Bez potrzeby sięgania do takiej analogii, zwrócić należy uwagę na art. 140 k.r. i op.,

z którego wynika, że osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub

wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego

powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej

w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub

połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna

była te świadczenia spełnić. Na gruncie tego przepisu przyjmuje się, że małżonkowi,

który wyłącznie łożył na utrzymanie wspólnego dziecka, przysługuje prawo

domagania się od współmałżonka zwrotu odpowiedniej części poniesionych na

ten cel kosztów, niezależnie od tego, z jakich źródeł czerpał on środki na

zaspokajanie potrzeb dziecka.

W

polskim

porządku

prawnym

wyrok

Sądu

Rodzinnego stanu Nowy Jork z dnia 11 kwietnia 2008 r. zasądzający od uczestnika

na rzecz wnioskodawczyni kwotę niezapłaconych przez uczestnika alimentów

pozostaje w zgodzie z uregulowaniem z art. 140 k.r. i op. Przy braku dowodu,

że przed sądem polskim toczyła się lub zawisła sprawa, której podstawę prawną

stanowiłby art. 140 k.r. i op., powołanie art. 1146 § 1 pkt 4 k.p.c. jako przesłanki

wyłączającej

dopuszczalność

stwierdzenia

wykonalności

orzeczenia,

było

bezprzedmiotowe.

Ubocznie już tylko można dodać, że skarżąca nie ma racji dowodząc,

iż postępowanie zabezpieczające w przedmiocie alimentów dla córki stron, toczące

się w sprawie rozwodowej, dotknięte było nieważnością wobec istnienia

wcześniejszego, z dnia 22 października 2002 r., wyroku Sądu Rodzinnego stanu

Nowy Jork nakładającego na uczestnika obowiązek alimentacyjny. Pogląd taki

byłby aktualny tylko w odniesieniu do wyroku, który na obszarze państwa polskiego

obowiązywałby bez potrzeby orzekania o jego uznaniu w przewidzianym przed

dniem 1 lipca 2009 r. postępowaniu delibacyjnym.

Z przedstawionych przeto powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

w związku z art. 39821 k.p.c.

jw