IV CSK 218/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 218/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z wniosku M. W.

przy uczestnictwie Z. M. i B. M.

o wpis hipoteki zwykłej łącznej i hipoteki kaucyjnej łącznej w księgach wieczystych

o numerach:[x], [y], [z], [m] i [n],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 31 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z dnia 31 stycznia 2011 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy M. W. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 13 grudnia

2010 r., wydanego w sprawie z udziałem Z. M. i B. M., oddalającego wniosek o

wpis hipoteki zwykłej łącznej na sumę 30.000 zł i hipoteki kaucyjnej łącznej na

sumę 30.000 zł w Dziale IV Ksiąg wieczystych nr [x], [y], [z], [m] i [n].

Jak wskazał Sąd Okręgowy w pisemnych motywach orzeczenia, podstawą

żądania wpisu była notarialna umowa pożyczki zawierająca także oświadczenie

o ustanowieniu hipoteki zwykłej i kaucyjnej zabezpieczającej spłatę należności

głównej,

odsetek

22 października

i innych

2010 r.

należności

referendarz

ubocznych.

sądowy

Postanowieniem

oddalił

wniosek

z dnia

wskazując,

że dokonanie wpisu hipotek łącznych i obciążenie nieruchomości, dla których były

prowadzone księgi wieczyste było niedopuszczalne z uwagi na ich wcześniejsze

zajęcie. W skardze na to postanowienie wnioskodawca podniósł, że jego wniosek

o wpis hipotek złożony został wcześniej niż wniosek komornika sądowego o wpis

wzmianki o toczącej się egzekucji z nieruchomości, a zgodnie z zasadą

pierwszeństwa

jego

wniosek powinien

zostać rozpoznany jako

pierwszy.

Sąd Rejonowy w związku ze skargą wnioskodawcy na orzeczenie referendarza,

postanowieniem

z

dnia

13 grudnia

2010 r.

oddalił

wniosek

wskazując,

że w swobodnym rozporządzaniu nieruchomością ogranicza właściciela art. 930 § 3

k.p.c., zgodnie z którym obciążenie przez dłużnika nieruchomości po jej zajęciu jest

nieważne. Sąd Rejonowy wskazał, że zajęcie nieruchomości następuje z chwilą

doręczenia dłużnikowi wezwania, a obciążenie nieruchomości hipoteką następuje

dopiero z chwilą dokonania wpisu w księdze wieczystej. Nie jest więc

wystarczające do ustanowienia hipoteki umownej samo złożenie przez właściciela

nieruchomości stosownego oświadczenia. W ocenie Sądu Rejonowego nie miało

znaczenia to, że wniosek o wpis powyższych hipotek był złożony wcześniej,

niż wniosek komornika sądowego o dokonanie wpisu ostrzeżenia o wszczęciu

egzekucji z nieruchomości. W apelacji od tego postanowienia wnioskodawca

zarzucił, że gdyby jego wniosek rozpoznany został od razu po jego wniesieniu,

nie miałby znaczenia wniosek komornika o wpis ostrzeżenia.

Sąd Okręgowy uznał apelację za bezzasadną. Ze względu na treść art. 930

§ 3 k.p.c. przyjął, że przez obciążenie należy rozumieć ustanowienie prawa, które

ogranicza prawo własności bądź prawo użytkowania wieczystego. Zważywszy na

art. 67 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej – „u.k.w.h.”), według którego do

powstania hipoteki niezbędny jest wpis do księgi wieczystej, Sąd Okręgowy uznał,

że oświadczenie woli dłużnika wyrażające zgodę na obciążenie nieruchomości

hipoteką nie może być uznane za obciążenie, bowiem jest nim dopiero wpis

hipoteki do księgi wieczystej. Przytaczając uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

29 kwietnia 2008 r., III CZP 15/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 81, Sąd Okręgowy

wskazał, że wpis hipoteki umownej dokonany po zajęciu nieruchomości jest

niedopuszczalny. W dalszej kolejności Sąd Okręgowy przyjął, że wniosek o wpis

hipoteki podlega rozpoznaniu według kolejności wpływu stosownie do art. 626 6

k.p.c., ale o dopuszczalności ujawnienia hipoteki decyduje stan wpisów w księdze

wieczystej w dacie rozpoznawania wniosku. Żaden z przepisów k.p.c. ani u.k.w.h.

nie przewiduje obowiązku sądu wieczystoksięgowego uwzględnienia stanu

prawnego nieruchomości z daty wpłynięcia wniosku o wpis hipoteki, ani w ogóle nie

reguluje tej kwestii. Sąd Okręgowy wskazał, że postępowanie wieczystoksięgowe

o wpis jest postępowaniem nieprocesowym, do którego stosuje się odpowiednio art.

316 § 1 k.p.c. z mocy art. 13 § 2 k.p.c., a zatem sąd uwzględnia stan rzeczy

istniejący w chwili rozpoznawania wniosku o wpis hipoteki. Dodatkowym wsparciem

dla tego stanowiska była wymieniona przez sąd uchwała Sądu Najwyższego z dnia

9 marca 1995 r. (III CZP 149/95, Monitor Prawniczy 1995, nr 11, s. 336), w której

przyjęto że sąd wieczystoksięgowy uwzględnia stan rzeczy istniejący w chwili

rozpoznania wniosku o wpis hipoteki. Sąd Okręgowy podkreślił, że nie ma przepisu

nakazującego rozpoznanie wniosku w dniu jego wniesienia lub w innym określonym

terminie. Odmowa wpisu była konsekwencja uwzględnienia skutków dokonanego

zajęcia nieruchomości, które nastąpiło po złożeniu wniosku o wpis hipotek,

ale przed jego rozpoznaniem. W ocenie Sądu Okręgowego za uwzględnieniem

wniosku nie mógł przemawiać przepis art. 29 u.k.w.h. Wynikająca z niego zasada

wstecznego działania wpisu oznacza, że w razie dokonania wpisu datą powstania

prawa jest data złożenia wniosku o wpis, co z kolei oznacza, że skutek wsteczny

wpisu przewidziany w tym przepisie związany jest z wpisem już dokonanym.

Dopuszczalność wpisu zależy jednak od merytorycznej oceny zasadności wniosku

w chwili dokonywania wpisu, a nie w chwili złożenia wniosku. Wobec braku normy

szczególnej w stosunku do ogólnej, wynikającej z art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy zobowiązany był przyjąć za podstawę

orzekania stan rzeczy istniejący w dniu 13 grudnia 2010 r., tj. w dacie rozstrzygania

przez ten sąd o zasadności wniosku.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, zaskarżając je w całości. W ramach podstawy przewidzianej w art.

3983 § 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił błędne zastosowanie art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. oraz zaniechanie zastosowania art. 6266 § 1, art. 6267 i art. 6268 § 2 k.p.c.

Z kolei w ramach podstawy określonej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. wnioskodawca

podniósł naruszenie art. 29 u.k.w.h. polegające na jego błędnej wykładni. Na tej

podstawie wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz

zasądzenie solidarnie od uczestników kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Brak bliższego wskazania na czym polegała błędna wykładnia art. 29

u.k.w.h. dokonana przez Sąd drugiej instancji uniemożliwia odniesienie się do tego

zarzutu skargi kasacyjnej.

Wywołująca wcześniej rozbieżności w judykaturze Sądu Najwyższego

kwestia odpowiedniego stosowania w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 316

§ 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. została rozstrzygnięta w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, OSNC 2010,

nr 10, poz. 84, której nadano moc zasady prawnej. Sąd Najwyższy przyjął, że sąd

rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy

istniejącym w chwili złożenia wniosku. Nie ma podstaw do stosowania przez sąd

wieczystoksięgowy art. 316 § 1 k.p.c., który umożliwia i nakazuje sądowi

rozpoznającemu sprawy w procesie ocenę całokształtu rzeczy przed wydaniem

wyroku. Szczególne unormowanie zawarte w art. 626 8 k.p.c. zawiera pełną

regulację

postępowania

wieczystoksięgowego,

nie

tylko

postępowania

dowodowego, ale także podstaw orzekania. Według art. 626 8 § 2 k.p.c., sąd

rozpoznając wniosek o wpis bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do

wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Sąd prowadzący księgi

wieczyste ocenia zatem jako materiał dowodowy jedynie dokumenty mające

stanowić podstawę wpisu, które są składane równocześnie z samym wnioskiem

Poza tym Sąd nie prowadzi postępowania dowodowego. Dlatego art. 316 § 1 k.p.c.

nie ma nawet odpowiedniego zastosowania.

Według Sądu Najwyższego, za stanowiskiem, że przy wpisie do księgi

wieczystej

decyduje

przemawiają również

stan

rzeczy

argumenty

istniejący

konstytucyjne,

w

chwili

złożenia

wniosku,

tym

przede

wszystkim

w

konieczność prowadzenia sprawiedliwego postępowania (wieczystoksięgowego).

Efektu czytelnych zasad postępowania nie zapewniałaby sytuacja, w której sąd

wieczystoksięgowy mógłby dokonywać wpisów według swego uznania, dowolnie,

wbrew kolejności złożenia wniosków o wpis, pomijając chwilę ich złożenia.

Bez wątpienia

byłoby

to

naruszenie

konstytucyjnych

zasad

równości

i sprawiedliwości. Nie budzi wątpliwości, że wykładnia art. 626 6 k.p.c. jako

postulatu, a nie jako wiążącego sąd ustawowego obowiązku rozpoznawania

wniosków

według

kolejności

wpływu

do

sądu,

dawałaby

sądowi

wieczystoksięgowemu nadmierną dowolność, powodującą brak u uczestników

obrotu pewności prawa i stanu prawnego nieruchomości.

Stanowisko przyjęte w uchwale z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09,

zostało podtrzymane przez Sąd Najwyższy w postanowieniach: z dnia 1 czerwca

2011 r., II CSK 481/10, nie publ., z dnia 6 kwietnia 2011 r., I CSK 367/10, nie publ.,

z dnia 17 lutego 2011 r., IV CSK 311/10, nie publ., z dnia 27 lipca 2010 r., II CSK

122/10, nie publ., z dnia 27 lipca 2010 r., II CSK 155/10, nie publ., jak również

w postanowieniu z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, nie publ., OSNC 2011,

nr 1, poz. 12, jednak z zastrzeżeniem możliwości uwzględnienia przez sąd

wieczystoksięgowy znanej mu urzędowo przeszkody do dokonania wpisu w księdze

wieczystej w sytuacji, gdy nie występuje konkurencja wniosków złożonych

w różnym czasie. Podniesione w tym orzeczeniu zastrzeżenie nie ma istotnego

znaczenia w niniejszej sprawie albowiem występuje w niej konkurencyjność

wniosków złożonych w różnym czasie.

Według art. 930 § 3 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem

20 lutego 2011 r. - art. 3 pkt 1 i 14 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie

ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw Dz. U.

Nr 131, poz. 1075), obciążenie przez dłużnika nieruchomości po jej zajęciu jest

nieważne. O chwili zajęcia rozstrzygają postanowienia art. 925 k.p.c. Stosownie do

treści art. 925 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. w stosunku do dłużnika nieruchomość jest

zajęta z chwilą doręczenia mu wezwania, aby zapłacił dług. Poza okolicznościami,

o których mowa w art. 925 § 2 k.p.c., w stosunku do dłużnika któremu nie

doręczono wezwania oraz w stosunku do osób trzecich, nieruchomość jest zajęta

z chwilą

dokonania

w

księdze

wieczystej

wpisu

o

wszczęciu

egzekucji

z nieruchomości (art. 925 § 1 zdanie drugie k.p.c.). Z dotychczasowych ustaleń

wynika, że wniosek o wpis wszczęcia egzekucji z nieruchomości konkuruje

z wnioskiem o wpis hipoteki dotyczącej tej nieruchomości, w tym znaczeniu,

iż dokonanie wpisu ujawniającego wszczęcie egzekucji uniemożliwia dokonanie

wpisu hipoteki będącego warunkiem jej powstania.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela

stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, i nie

zamierza od niego odstępować (art. 62 § 1 ustawy z dnia o Sądzie Najwyższym,

Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.). Wniosek Sądu Okręgowego, że odpowiednio

stosowany art. 316 § 1 k.p.c. pozwala sądowi wieczystoksięgowemu na

uwzględnienie zajęcia nieruchomości, do którego doszło po złożeniu oświadczenia

o ustanowieniu hipoteki, a przed wpisem hipoteki w księdze wieczystej, nie znajduje

potwierdzenia w wymienionej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 29 kwietnia 2008 r. (III CZP 15/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 81), według której

wpis do księgi wieczystej hipoteki umownej jest niedopuszczalny po ujawnieniu

w tej księdze wzmianki o zajęciu prawa użytkowania wieczystego. Zarówno treść

uchwały jak i jej uzasadnienie wskazują, że wyrażone stanowisko Sądu

Najwyższego odnosiło się do innego stanu faktycznego a mianowicie, gdy wniosek

o wpis hipoteki wpłynął po ujawnieniu w księdze wieczystej wzmianki o wszczęciu

egzekucji z prawa, którego hipoteka ma dotyczyć.

Z tych względów zasługuje na uwzględnienie skarga kasacyjna oparta na

usprawiedliwionym zarzucie naruszenia wskazanych w niej przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego. Dlatego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 15 zd.

pierwsze w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji, orzekając odnośnie

kosztów postępowania kasacyjnego stosownie do treści z art. 108 § 2 w zw. z art.

39821 i art. 13 § 2 k.p.c.