IV CSK 213/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 213/08

POSTANOWIENIE

Dnia 4 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z wniosku J. B.

przy uczestnictwie A. M., i in.

przy udziale Rzecznika Praw Obywatelskich

o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 4 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich

od postanowienia Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 9 maja 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w zakresie orzekającym

o apelacji wniesionej od rozstrzygnięcia dotyczącego działki

nr 297 i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Z. do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Z. postanowieniem z dnia 9 maja 2007 r. oddalił apelację J.

B. od postanowienia oddalającego wniosek o stwierdzenie nabycia własności przez

zasiedzenie szczegółowo opisanej nieruchomości, która w ewidencji gruntów i

budynków oznaczona jest numerami 158 i 297. Podstawą tego rozstrzygnięcia w

odniesieniu do działki nr 158 było ustalenie, że małżonkowie J. i Z. B. nie byli jej

samoistnymi posiadaczami, natomiast odnośnie działki nr 297 Sądy obu instancji

stwierdziły, że 30 letni bieg terminu zasiedzenia, który rozpoczął się od 1972 r.,

przerwany został w 1995 r. na skutek wniesionego przez jej właścicielkę – Gminę

K. powództwa o wydanie działki.

Z dokonanych ustaleń wynika nadto, że w sprawie o wydanie działki nr 297

(sygn. akt I C …/03) Sąd postanowieniem z dnia 29 maja 2003 r. zawiesił

postępowanie na podstawie art.178 k.p.c., a następnie umorzył je postanowieniem

z dnia 26 lipca 2006 r.

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy stwierdził, że faktyczną podstawą

zawieszenia postępowania w sprawie I C …/03 był art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., nie zaś

art. 178 k.p.c., a okoliczność, że w tamtej sprawie postępowanie zostało umorzone

uznał, że jest bez znaczenia – mimo uregulowania przyjętego w art. 182 § 2 k.p.c. –

dla powstania skutku w postaci przerwy biegu przedawnienia terminu zasiedzenia.

Sąd Okręgowy - powołując się na uchwałę SN z dnia 28 czerwca 2006 r., Iii CZP

42/06 (OSNC 2007, nr 4 poz. 54) – podkreślił, że moc przerwania biegu terminu

przedawnienia należy oceniać w aspekcie potencjalnym, co według tego Sądu

miałoby oznaczać, że „już samo wniesienie powództwa o wydanie nieruchomości

przerywa bieg przedawnienia bez względu na wynik postępowania”.

Postanowienie Sądu Okręgowego w części dotyczącej działki nr 297

zaskarżone

zostało

skargą

kasacyjną

Rzecznika

Praw

Obywatelskich.

Skarga oparta została na podstawie naruszenia art. 172 i 175 k.c. w zw. z art. 123

§ 1 pkt 1 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie; art. 182 § 2 k.p.c. w zw. z art.13

§ 2 k.p.c. przez ich błędną wykładnię w zakresie wypływających z nich

materialnoprawnych skutków dla biegu zasiedzenia, a także art. 365 § 1 w zw.

z art. 182 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Skarżący wnosił o uchylenie orzeczenia

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu

w Z. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oceniając zasadność podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów odnieść

należy się do dwóch kwestii: czy umorzenie zawieszonego postępowania w sprawie

o

wydanie

nieruchomości

ma

ten

skutek,

że

przerwanie

powództwem

windykacyjnym biegu terminu zasiedzenia staje się bezskuteczne ex tunc oraz czy

sąd orzekający w sprawie o nabycie własności tej nieruchomości przez zasiedzenie

może dokonać odmiennej oceny w zakresie podstawy prawnej postanowienia

o zawieszeniu postępowania wydanego w sprawie o wydanie nieruchomości i tym

samym uznać, że mimo prawomocnego umorzenia tego postępowania, nie doszło

do zniweczenia przerwy w biegu zasiedzenia.

Do

biegu

zasiedzenia

stosuje

się

odpowiednio

przepisy

o

biegu

przedawnienia roszczeń (art. 175 k.c.). Odpowiednie stosowanie przepisów

oznacza,

że

niektóre

z

przepisów

regulujących

daną

instytucję

znajdą

zastosowanie wprost, inne tylko pośrednio, natomiast pewne przepisy nie będą

mogły w ogóle znaleźć zastosowania. Podzielając stanowisko wyrażone w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1992 r., III CZP 87/92 (OSNC 1993, nr 3,

poz. 31) stwierdzające, że odpowiednie stosowanie do zasiedzenia przepisów

o biegu przedawnienia roszczeń należy rozumieć w ten sposób, że przepisy

te mogą mieć zastosowanie o tyle, o ile nie kolidują z przepisami normującymi

instytucję zasiedzenia i nie są w odniesieniu do zasiedzenia bezprzedmiotowe,

podkreślić należy, że żadna ze wskazanych przyczyn nie stoi na przeszkodzie, aby

art. 123 § 1 pkt 1 k.c. nie mógł być zastosowany wprost. Taki sam wniosek nasuwa

się przy rozważaniu kwestii odpowiedniego zastosowania na podstawie art.13 § 2

k.p.c. przepisu art.182 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym.

Rozważając pierwszą z wymienionych kwestii podzielić należy pogląd

wyrażony w powołanej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego z dnia

28 czerwca 2006 r., w której podkreślono, że moc przerwania biegu terminu

przedawnienia oceniać należy w aspekcie potencjalnym. Stwierdzenie takie

oznacza, że przerwę biegu terminu przedawnienia należy badać pod kątem czy

określona czynność może doprowadzić do skutku wymienionego w art. 123 § 1 pkt

1 k.c., nie zaś tłumaczyć je w sposób przyjęty przez Sąd Okręgowy, a mianowicie,

że „już samo wniesienie powództwa o wydanie nieruchomości przerywa bieg

przedawnienia bez względu na wynik postępowania”. W doktrynie również podnosi

się, że dokonanie czynności zakwalifikowanych jako powodujące przerwanie biegu

przedawnienia nie oznacza, że do przerwania ostatecznie dojdzie. Unormowania

prawa procesowego sprawiają bowiem, że w niektórych sytuacjach czynności

procesowe, pierwotnie podjęte, zostają następnie uznane za bezskuteczne ex tunc.

Wówczas upada, także ex tunc, przerwa biegu przedawnienia. Jednym z takich

unormowań jest art.182 § 2 k.p.c. Skutek określony w tym przepisie następuje

w przypadku wszystkich czynności, które w myśl art. 123 § 1 k.c. przerwały bieg

przedawnienia czy zasiedzenia. Okoliczność, że w uzasadnieniu wyroku z dnia

4 października 2006 r., II CSK 202/06 (OSNC-ZD 2008, nr 1, poz. 5) Sąd

Najwyższy przyjmując, że czynnością przerywającą bieg terminu przedawnienia

jest zgłoszony zarzut potrącenia, zawarł stwierdzenie, że dla wspomnianego skutku

„nie ma znaczenia, czy Sąd orzeknie w wyroku o zgłoszonym roszczeniu”, nie

oznacza, że Sąd Najwyższy orzekając w tamtej sprawie wykluczył możliwość

powstania – wskutek zaistnienia określonych zdarzeń - skutku w postaci „upadku

przerwy” biegu przedawnienia lub zasiedzenia, skoro zdarzeń takich nie analizował.

Uważna lektura tego uzasadnieniu dostarcza podstaw do uznania, że zacytowane

stwierdzenie miało jedynie na celu podkreślenie, że w art.123 § 1 pkt 1 k.c. chodzi

o czynność, która „obiektywnie może” doprowadzić do skutku wskazanego w tym

przepisie.

Przerwa biegu przedawnienia polega na tym, że cały okres od rozpoczęcia

biegu przedawnienia do chwili jego przerwania nie podlega wliczeniu do okresu

przedawnienia. To, czy przerwanie biegu przedawnienia (zasiedzenia) utrzyma się,

czy też zostanie uznane za niebyłe (upadnie), jest konsekwencją dalszych zdarzeń.

Do zdarzeń, które wywołują skutek w prawie materialnym w postaci „upadku

przerwy” w biegu przedawnienia zaliczyć należy zwrot pozwu (art. 130 § 2 zd.

drugie k.p.c.), cofnięcie pozwu (art. 203 § 2 k.p.c.), umorzenie zawieszonego

postępowania (art. 182 § 2 k.p.c.).

We wszystkich wskazanych sytuacjach pozew nie wywołuje żadnych

skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Wspólną ich cechą jest to,

że postępowanie w sprawie nie może zakończyć się wydaniem orzeczenia

rozstrzygającego jej istotę. Innymi słowy - nawiązując do treści art. 123 § 1 pkt 1

in fine k.p.c. - można stwierdzić, że postępowanie nie jest w stanie doprowadzić do

„dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia i zabezpieczenia roszczenia”. Konkluzja ta

prowadzi do wniosku, że we wskazanych sytuacjach procesowych bieg

przedawnienia nie został przerwany.

Druga kwestia, istotna z punktu widzenia powołanych podstaw kasacyjnych,

wiąże się z dokonaną przez Sąd Okręgowy wykładnią art. 365 § 1 i art. 182 § 1

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., zakładającą dopuszczalność zmiany przez sąd orzekający

w sprawie o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie

podstawy prawnej prawomocnego postanowienia o zawieszeniu postępowania,

wydanego w sprawie o wydanie tej nieruchomości. Sąd Okręgowy uznając,

że podstawą prawną zawieszenia postępowania w sprawie I C …/03 nie był

wskazany w postanowieniu o zawieszeniu postępowania art. 178 k.p.c., lecz art.

177 § 1 pkt 1 k.p.c., w istocie stwierdził, że umorzenie postępowania było

nieuzasadnione, a nawet, że nie nastąpiło. Stanowiska tego nie można

zaaprobować.

W judykaturze przeważa trafny pogląd, że o umorzeniu postępowania

decydują rzeczywiste przyczyny zawieszenia. Jeśli więc sąd stwierdzi, że powołana

w postanowieniu o zawieszeniu podstawa jest wadliwa albo w ogóle nie istniała,

to powinien wydać postanowienie o umorzeniu w terminie odpowiadającym

rzeczywistej przyczynie zawieszenia albo nie wyda postanowienia o umorzeniu

(np. uchwała SN z dnia 25 lutego 1985 r., III CZP 86/84, OSNC 1985, nr 11, poz.

168; postanowienie SN z dnia 15 kwietnia 1983 r., IV PRN 4/83, OSNC 1983, nr 10,

poz. 167). Odmienne stanowisko wyrażone w postanowieniu Sądu Najwyższego

z dnia 17 grudnia 1998 r., II CKN 713/98 (OSP 1999, nr 10, poz. 176) ocenić

należy jako odosobnione.

Pogląd, że sąd orzekając o umorzeniu postępowania dokonuje oceny

zasadności wcześniej wydanego postanowienia o zawieszeniu postępowania,

nie oznacza, że taką możliwością dysponuje sąd orzekający w innej sprawie, nawet

jeśli obie sprawy pozostają ze sobą w związkach wynikających z uregulowań

przyjętych w art.182 § 2 k.p.c. i art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Wykładnia dopuszczająca

możliwość zmiany przez sąd

podstawy prawnej postanowienia o zawieszeniu

postępowania wydanego w innej sprawie budzi zastrzeżenia z punktu widzenia

zasady dyspozycyjności stron, ponadto pozostaje w jaskrawej sprzeczności

z fundamentalną zasadą prawomocności orzeczeń, którą objęte są nie tylko

orzeczenia rozstrzygające istotę sprawy ale także orzeczenia proceduralne.

Zasada ta wyraża nakaz przyjmowania między innymi przez inne sądy, że w danej

sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu

rozstrzygnięcia (art. 365 k.p.c.). Teza, że sąd orzekający w sprawie o zasiedzenie

nie może zmienić podstawy prawnej postanowienia o zawieszeniu postępowania

wydanego w innej sprawie pozostaje w zgodzie z zaprezentowanym stanowiskiem,

że upadek przerwania biegu przedawnienia (zasiedzenia) następuje ze skutkiem

ex tunc. Skoro bowiem nie doszło do przerwy w biegu przedawnienia, należy

konsekwentnie odrzucić

możliwość dokonania przez sąd orzekający w innej

sprawie oceny przeciwnej.

Przedstawiony wywód prowadzi do konkluzji, że w sprawie o wydanie

nieruchomości umorzenie postępowania zawieszonego w sądzie pierwszej instancji

powoduje, że wywołana wniesionym pozwem przerwa biegu zasiedzenia

nieruchomości zostaje uchylona. O umorzeniu zawieszonego postępowania

decydują

rzeczywiste

przyczyny,

nie

zaś

wskazane

w

postanowieniu

o zawieszeniu. Sąd orzekający w sprawie o zasiedzenie nie jest jednak władny

uznać, że nie doszło do zniweczenia (upadku) przerwy biegu terminu zasiedzenia

z tego względu, że podstawa prawna postanowienia o zawieszeniu postępowania

w sprawie o wydanie nieruchomości była wadliwa i w konsekwencji nie powinno

dojść do prawomocnego umorzenia tego postępowania.

Z przytoczonych względów postanowienie Sądu Okręgowego w zakresie

zaskarżonym skargą kasacyjną należało uchylić i przekazać sprawę w tej części do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 39815 k.p.c., art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c.).

eb