IV CSK 210/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 210/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa P. P. i Z. P.

przeciwko K. P. – S.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 29 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego z dnia 30 czerwca 2011 r.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji odrzucił pozew P. P. i Z. P. przeciwko K. P. – S. o

usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w

księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, wobec uznania, że wystąpiła

przesłanka powagi rzeczy osądzonej. Uznał, że wyrok wydany uprzednio w sprawie

I C 96/10, wszczętej pozwem jedynie P. P., ma powagę rzeczy osądzonej także w

stosunku do drugiego współwłaściciela Z. P., który nie wstąpił do pierwszej sprawy,

pomimo prawidłowego zawiadomienia przez Sąd, co skutkowało oddaleniem

powództwa wskutek braku pełnej legitymacji procesowej łącznej.

Na powyższe postanowienie odrzucające pozew powodowie wnieśli

zażalenie, które oddalił Sąd drugiej instancji postanowieniem z dnia 29 lipca 2011 r.

W ocenie Sądu odwoławczego, okoliczność, że Z. P. nie występował w

sprawie I C 96/10 jako strona w znaczeniu procesowym nie sprzeciwia się uznaniu,

że przedmiot rozstrzygnięcia dotyczył także jego osoby jako współwłaściciela

nieruchomości, której dotyczyło oddalone powództwo. Sam fakt jego niewstąpienia

do sprawy nie pozbawiał Z. P. statusu strony stosunku materialnoprawnego,

którego dotyczyło żądanie pozwu. Sąd drugiej instancji stwierdził nadto, że wyrok

oddalający powództwo wskutek braku pełnej legitymacji czynnej skutkuje powagą

rzeczy osądzonej w stosunku do wszystkich osób, których udział w sprawie był

konieczny. Wyrok ten zapadł w stosunku do przedmiotu ich wspólnego prawa i

wywołał skutek również wobec osób niedziałających, stwierdził Sąd Okręgowy,

wskazując zarazem, że art. 195 § 2 k.p.c. ma charakter fakultatywny, a wyrok wiąże

również osoby niedziałające w sprawie pomimo wezwania Sądu.

Powodowie oparli skargę kasacyjną na drugiej podstawie kasacyjnej,

zarzucając naruszenie przez błędną interpretację przepisów art. 72 § 1, 2 i 3 k.p.c.,

art. 73 § 1 i 2 k.p.c., art. 195 § 2 k.p.c. i art. 366 k.p.c., które miało wpływ na wynik

sprawy. Zakwestionowali dokonaną przez Sąd wykładnię, że oddalenie powództwa

jednego ze współwłaścicieli nieruchomości z powodu braku pełnej legitymacji

procesowej skutkuje powagą rzeczy osądzonej w odniesieniu do wszystkich

współwłaścicieli tej nieruchomości mających już wspólnie pełną legitymację

procesową.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powodowie wywodzą, przytaczając

poglądy piśmiennictwa i judykatury, że rozstrzygnięcie sprawy w stosunku

do jednego ze współwłaścicieli nie stanowi przeszkody w stosunku do pozostałych

w postaci powagi rzeczy osądzonej, a oddalenie powództwa spowodowane

brakiem pełnej legitymacji procesowej nie sprzeciwia się ponownemu jego

wytoczeniu przez strony mające już pełną legitymację procesową.

Pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie w całości

skargi kasacyjnej powodów, zarzucając, że skutki zaniechania wstąpienia

do sprawy

nie

być

zniwelowane

przez

instytucję

nowych

okoliczności

przewidzianych na potrzeby wykładni art. 366 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

W

najnowszym

orzecznictwie

istnieje

już

zgodność

co

do

tego,

że o wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga nie tylko tożsamość

podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, ale równocześnie tożsamość stron

występujących w obu procesach. Innymi słowy, do przyjęcia stanu powagi rzeczy

osądzonej w następstwie wydania wyroku niezbędne jest łączne wystąpienie

tożsamości stron i zarazem tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia oraz tożsamości

podstawy sporu (por. postanowienie SN z dnia 14 marca 2012 r., II CSK 304/11,

niepubl.; wyrok SN z dnia 8 lutego 2012 r., V CSK 72/11, niepubl.; postanowienie

SN z dnia 9 października 2009 r., IV CSK 196/09, niepubl.).

Jednoznacznie podkreślono także w judykaturze, że z art. 366 k.p.c. wynika,

iż granice powagi rzeczy osądzonej, przynależnej prawomocnemu wyrokowi,

muszą być wyznaczone zarówno w relacjach między stronami procesu, jak i na

podstawie

tego,

co

w

związku

z

podstawą

sporu

stanowiło

przedmiot

rozstrzygnięcia (wyrok SN z dnia 6 lipca 2012 r., V CSK 368/11, niepubl.).

W sprawie niniejszej kwestią sporną jest ocena występowania bądź braku

tożsamości stron występujących w obu procesach, przy niekwestionowanej

tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia oraz podstawy sporu.

W piśmiennictwie uznano za kontrowersyjne zagadnienie podmiotowych

granic prawomocności wyroku wydanego w sprawie z powództwa współwłaściciela

wytoczonego w ramach czynności zachowawczych (art. 209 k.c.). Jednakże

w judykaturze dominuje stanowisko, że wyrok ten nie stoi na przeszkodzie

samodzielnemu dochodzeniu roszczeń przez pozostałych współwłaścicieli (wyrok

SN z dnia 8 lipca 2005 r., II CK 678/04, niepubl.; uchwała SN z dnia 5 czerwca

1985 r., III CZP 35/85, OSNC 1986 r., nr 4, poz. 47; orzeczenie SN z dnia 30 marca

1962 r., 3 CR 237/62, OSNCP 1963 r., nr 2, poz. 48).

W

tej

kwestii

odmienne

choć

jednostkowe

stanowisko

wyrażono

w piśmiennictwie, a mianowicie, że prawomocny wyrok wydany w sprawie

z powództwa wytoczonego przez współwłaściciela w celu zachowania wspólnego

prawa ma powagę rzeczy osądzonej także wobec pozostałych współwłaścicieli.

Podkreślono, że wyrok taki zapada także na ich rzecz, pomimo, że nie brali oni

udziału w postępowaniu, ale należy im przypisać status stron procesu w znaczeniu

materialnym.

Pogląd ten związano jednak ściśle jedynie z powództwem współwłaściciela

wytoczonym w ramach czynności zachowawczych, a więc zmierzających

do zachowania wspólnego prawa, przyjmując, że nie ma współuczestnictwa

koniecznego po stronie powoda i innych współwłaścicieli, na rzecz których działa

powód. Z samej istoty sprawy wszczętej powództwem na podstawie art. 10 u.k.w.h.

wynika, że wydany w takiej sprawie wyrok korzysta z prawomocności rozszerzonej,

obejmującej

wszystkich

współwłaścicieli

występujących

i

niewystępujących

w procesie.

Inaczej jednak przedstawia się sprawa w sytuacji, w której żądanie powoda

– jednego ze współwłaścicieli – usunięcia niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

zmierzało do ujawnienia udziałów w częściach ułamkowych dwóch współwłaścicieli

nieruchomości, w miejsce wpisanego właściciela, a taki żądanie było przedmiotem

rozstrzygnięcia w wyroku z dnia 15 marca 2011 r. wydanym w sprawie I C 96/10.

Roszczenie powoda w takim kształcie nie zmierzało do zachowania wspólnego

prawa, a więc nie miało charakteru czynności zachowawczej w rozumieniu art. 209

k.c., ponieważ określony ułamkiem udział innego współwłaściciela we własności

nieruchomości nie jest „wspólnym prawem” dla powoda, którego prawo nie sięga

dalej niż przysługujący mu udział we własności nieruchomości. Fakt niewpisania

w księdze wieczystej udziału innego współwłaściciela nie narusza więc prawa

powoda. Powództwo w tej części nie „zmierza do zachowania wspólnego prawa”,

nie

jest

zatem

czynnością

współwłaściciela. W

zachowawczą

podjętą

takiej sytuacji powodowi nie

w

interesie

przysługuje

każdego

legitymacja

wynikająca z art. 209 k.c. w zakresie udziału nieujawnionego współwłaściciela,

a zatem

po

stronie

powoda

i

drugiego

ze

współwłaścicieli

zachodziło

współuczestnictwo konieczne. W tej sytuacji braku udziału w procesie drugiego

współwłaściciela – Z. P. w sprawie I C 96/10 przesądził o braku czynnej łącznej

legitymacji

procesowej

skutkującym

oddaleniem

powództwa,

co trafnie

wyartykułował Sąd Rejonowy w uzasadnieniu in fine wyroku z dnia 15 marca 2011

r. (I C 96/10).

Jednakże oddalenie powództwa z powodu braku pełnej legitymacji

procesowej po stronie powodowej nie stanowi przeszkody do ponownego jego

wytoczenia między stronami właściwie już ukształtowanymi (mającymi pełną

legitymację procesową), ponieważ brak tożsamości podmiotowej stron w każdym

z obu procesów sprzeciwia się przyjęciu wystąpienia stanu powagi rzeczy

osądzonej w następstwie wydania wyroku w pierwszej ze spraw.

Oceny tej nie zmienia okoliczność, że Sąd w sprawie I C 96/10 zawiadomił Z.

P. o toczącym się procesie, który jednak nie wstąpił do sprawy. Zważyć bowiem

należy, że osoby, których udział w sprawie w charakterze powodów jest konieczny i

które zostały przez Sąd zawiadomione na podstawie art. 195 § 2 k.p.c. o toczącym

się procesie, nie stają się przez sam fakt takiego zawiadomienia współuczestnikami

koniecznymi po stronie powodowej, Zawiadomienie to daje im jedynie możność

przystąpienia do sprawy, którego to uprawnienia nie można automatycznie

utożsamiać z uzyskaniem statusu strony powodowej, rozstrzygającym o tożsamości

stron, będącej niezbędną przesłanką stanu powagi rzeczy osądzonej.

W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji na podstawie art.. 39816 k.p.c.