IV CSK 210/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 210/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSA Jan Kremer (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B.(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W.

przy uczestnictwie „B.(...)” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K.

o wpisanie w dziale IV księgi wieczystej nr S(…)/2 oraz księgi wieczystej nr S(…)/4

hipoteki kaucyjnej łącznej do kwoty 3.600.000 zł,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 listopada 2009 r., sygn. akt IV Ca

(…); IV Ca (…),

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kwotę 120 (sto dwadzieścia)

zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca „B.(...)” Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. złożyła

wniosek o dokonanie wpisu hipoteki łącznej kaucyjnej do wysokości 3.600.000 zł w

działach IV ksiąg wieczystych nr S.(…)/4 i S.(…)/2. Nieruchomości, których dotyczy

wniosek stanowią własność „B.(…)” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K..

Celem wpisu hipoteki łącznej kaucyjnej jest zabezpieczenie należności wynikającej z

treści § 12 warunkowej umowy sprzedaży zawartej dnia 20 marca 2008 r. przed

notariuszem M. K. w G. Rep. A nr (…)/2008 r. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z

dnia 14 października 2009 r. wniosek oddalił uznając, że ustanowienie hipoteki na

nieruchomości stanowiącej własność spółki wymaga w świetle art. 228 § 3 k.s.h.

uchwały wspólników, zaś czynność prawna dokonana bez wymaganej uchwały jest

nieważna (art. 17 § 1 k.s.h.). Oświadczenie Prezesa zarządu „B.(...)” spółki z o. o. z

siedzibą w K., zawarte w wyżej wymienionej warunkowej umowie sprzedaży o

obciążeniu

sprzedawanej

uprzedniej

uchwały

nieruchomości

zgromadzenia

hipoteką

wspólników.

łączną

Brak

kaucyjną,

takiej

uchwały

wymagało

skutkuje

nieważnością złożonego oświadczenia woli i stanowi przeszkodę do dokonania wpisu w

księgach wieczystych.

Wnioskodawca w apelacji zarzucił naruszenie przepisów postępowania - art. 6269

k.p.c. poprzez oddalenie wniosku, podczas gdy dołączone do wniosku dokumenty

stanowiły wystarczającą podstawę do dokonania wpisu zgodnie z żądaniem, oraz

naruszenie prawa materialnego - art. 17 § 2 w związku z art. 228 pkt 3 k.s.h., poprzez

stwierdzenie nieważności czynności prawnej ustanowienia hipoteki na tej podstawie, że

czynność ta dokonana została bez wymaganej uchwały Zgromadzenia Wspólników

Spółki z o.o. „B.(...)” w K.

Wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i dokonanie wpisu zgodnie

z żądaniem, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy

Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w S. oddalił apelację.

Sąd II instancji w stanie faktycznym wynikającym z przedłożonych dokumentów

wskazał, że w postępowaniu wieczystoksięgowym Sąd nie bada innych okoliczności

aniżeli te, które dotyczą wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów i treści księgi

wieczystej (art. 6268 § 2 k.p.c.). Sąd drugiej instancji z kolei rozstrzyga jedynie, czy wpis

lub jego odmowa przez sąd rejonowy pozostaje w zgodzie z prawem w świetle treści

wniosku, treści i formy dokumentów stanowiących podstawę wpisu oraz treści księgi

wieczystej. Odnosząc się do zarzutów apelacji Sąd podkreślił, że w art. 228 pkt. 3 k.s.h.

mowa jest o przedsiębiorstwie w znaczeniu przedmiotowym (art. 551 k.c.), a nie o całym

przedsiębiorstwie spółki. Spółka może mieć kilka przedsiębiorstw, jak też zakładów

wchodzących w skład tych przedsiębiorstw w znaczeniu przedmiotowym. Zbycie

każdego z nich, oraz ustanowienie na nich ograniczonego prawa rzeczowego wymaga

uchwały (zgody) wspólników. Wnioskodawca „B.(...)” Spółka z o. o. w K. zbywała

zorganizowaną cześć swego przedsiębiorstwa, co jednoznacznie wynika z treści § 1 - §

3 aktu notarialnego dołączonego do wniosku. Kodeks cywilny nie posługuje się pojęciem

zorganizowanej części przedsiębiorstwa, natomiast pojęcie to funkcjonuje w przepisach

kodeksu spółek handlowych, jak też prawa podatkowego, które stanowi, że przez

zorganizowaną część przedsiębiorstwa - należy rozumieć organizacyjnie i finansowo

wyodrębniony w istniejącym przedsiębiorstwie zespół składników materialnych i

niematerialnych, w tym zobowiązania, przeznaczonych do realizacji określonych zadań

gospodarczych,

który

zarazem

mógłby

stanowić

niezależne

przedsiębiorstwo

samodzielnie realizujące zadania gospodarcze.

Przykładem

zorganizowanej

części

przedsiębiorstwa

może

być

zakład

produkcyjny spółki, jak też wchodzące w skład spółki gospodarstwo rolne zdolne do

towarowej produkcji. Sąd Okręgowy przytoczył stanowisko Sądu Najwyższego zawarte

w uzasadnieniu uchwały z dnia 25 czerwca 2008 r., III CZP 45/2008 (OSNC 2009/7-8

poz.

97)

w

szczególności

odnośnie

kryteriów

uznania

za

jednostkę

tego

przedsiębiorstwa.

Treść art. 551 k.c. jedynie przykładowo wskazuje składniki przedsiębiorstwa z

punktu widzenia przedmiotowego. O tym zaś, jakie konkretne składniki przedsiębiorstwa

stanowią zorganizowaną część jego mienia, na zbycie którego w spółkach prawa

handlowego wymagana jest w świetle art. 228 pkt 3 k.s.h. zgoda wspólników podjęta w

formie uchwały oraz zgoda taka na ustanowienie na niej ograniczonego prawa

rzeczowego, decydują względy funkcjonalne i celowościowe.

Przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 551 k.c. może być przedmiotem zbycia jako całość,

zaś w przypadku zbycia jego zorganizowanej części, o której mowa w art. 228 pkt. 3

k.s.h., - w przedmiotowym przypadku gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład

przedsiębiorstwa - przedmiotem zbycia są poszczególne nieruchomości, na których

gospodarstwo rolne zostało zorganizowane wraz z zabudowaniami oraz urządzeniami i

inwentarzem,

stanowiącymi

lub

mogącymi

stanowić

zorganizowaną

całość

gospodarczą, oraz z prawami i obowiązkami związanymi z tym gospodarstwem rolnym.

Należy w tym miejscu wskazać na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego

zajęte w wyroku z dnia 15 marca 1995 r., SA/Gd 3078/94, (ONSA 2/96, poz. 73), że art.

553 k.c. spełnia taką samą rolę jak art. 551 k.c., definiujący pojęcie przedsiębiorstwa, i że

- w związku z tym – w obu wypadkach stworzono możliwość obrotu „zorganizowanymi

całościami gospodarczymi".

Zdaniem Sądu II instancji, należy przyjąć, że obciążenie prawem rzeczowym

ograniczonym przedsiębiorstwa spółki (art. 551 k.c.), jak też zorganizowanej części

przedsiębiorstwa we wskazanym wyżej rozumieniu wymaga zgody zgromadzenia

wspólników (art. 228 pkt. 3 k.s.h.). Z kolei art. 17 § 1 in fine k.s.h. stanowi, że czynność

prawna dokonana bez wymaganej uchwały jest nieważna. Tak więc skutek nieważności

wynika wprost z art. 17 § 1 k.s.h.

Ponadto wniosek o nieważności tej czynności prawnej można wyprowadzić z art.

58 § 1 k.c., skoro bezspornym jest, że wnioskodawca, działający poprzez jednoosobowy

zarząd, w chwili zawierania umowy o ustanowienie łącznej hipoteki kaucyjnej i składania

wniosku o jej wpisanie w księdze wieczystej nie posiadał zgody Zgromadzenia

Wspólników wymaganej art. 228 pkt 3 k.s.h., na ustanowienie, na sprzedawanej umową

warunkową nieruchomości, ograniczonego prawa rzeczowego. W rachubę wchodzi

bowiem czynność prawna sprzeczna z ustawą, która nie została potwierdzona zgodnie z

zasadami art. 17 § 2 k.s.h.

Obowiązujący od chwili wejścia w życie ustawy Kodeks spółek handlowych stan

prawny wyklucza, zdaniem Sądu II instancji, możliwość ustalenia, że nie jest wymagana

zgoda zgromadzenia wspólników na obciążenie prawem rzeczowym ograniczonym,

jakim

jest

hipoteka,

sprzedawanej

zorganizowanej

części

nieruchomości

przedsiębiorstwa, stanowiącej samodzielną całość gospodarczą przeznaczoną do

realizacji określonych zadań gospodarczych, która zarazem stanowi niezależne

przedsiębiorstwo zdolne do towarowej produkcji i do samodzielnego realizowania zadań

gospodarczych.

Reasumując, umowa, w która następuje ustanowienie hipoteki, w tym zawarta w

ramach umowy warunkowej sprzedaży nieruchomości, musi spełniać wszystkie warunki

ważności, w tym oświadczenie zarządu wnioskodawcy o zgodzie zgromadzenia

wspólników na takie obciążenie, pod rygorem nieważności umowy ustanowienia hipoteki

z powodu sprzeczności tej umowy z art. 228 pkt 3 k.s.h.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach z art. 398³ § 1

k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania, ewentualnie w przypadku, o

którym mowa w art. 39816 k.p.c. - o uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie

co do istoty sprawy zgodnie z żądaniem wniosku. Skarżący zarzucił naruszenie prawa

materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a to: art. 551,

art. 553 oraz art. 65 k.c. poprzez przyjęcie w wyniku badania treści warunkowej umowy

sprzedaży z dnia 20 marca 2008 r. i dokonanie wykładni oświadczeń woli zawartych w

jej §§ 1-3, z jednoczesnym pominięciem treści § 6, że przedmiotem zawartej pomiędzy

Stronami warunkowej umowy sprzedaży z dnia 20 marca 2008 r. było gospodarstwo

rolne (jako zorganizowana część przedsiębiorstwa Uczestnika), a nie nieruchomość

rolna; art. 65 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, poprzez

uznanie, iż zorganizowana część przedsiębiorstwa może stanowić przedmiot hipoteki;

art. 17 § 1 w zw. z art. 228 pkt 3 k.s.h. poprzez stwierdzenie nieważności czynności

prawnej ustanowienia hipoteki na nieruchomości stanowiącej własność Uczestnika „B.(...)” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., ze względu na brak

uchwały wspólników Uczestnika wyrażającej zgodę na złożenie oświadczenia o

ustanowieniu tej hipoteki, w przypadku, w którym w wyniku badania treści umowy Sąd

uznał, że jej przedmiotem była sprzedaż zorganizowanej części przedsiębiorstwa (w

postaci gospodarstwa rolnego), a nie sprzedaż nieruchomości; art. 55 3 k.c. poprzez

przyjęcie, iż za gospodarstwo rolne uznać można nieruchomość rolną z budynkami,

stanowiącymi jej części składowe, przy braku jakichkolwiek innych rzeczy lub praw, tj. z

pominięciem urządzeń, inwentarza, zapasów oraz praw związanych z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego.

Skarżący zarzucił też naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ

na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 6268 § 2 k.p.c., poprzez wykroczenie poza

zakreśloną w nim kognicję sądu wieczystoksięgowego, polegającą na nieuprawnionym

dokonaniu

interpretacji

oświadczeń

woli

stron

warunkowej

umowy

sprzedaży

nieruchomości i uznanie, że przedmiotem umowy była sprzedaż zorganizowanej części

przedsiębiorstwa w postaci gospodarstwa rolnego, nie zaś sprzedaż nieruchomości.

Sąd Najwyższy, zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna, w której zarzucono naruszenie przepisów postępowania

skutkuje odniesieniem się najpierw do tego zarzutu. Zakres kognicji sądu w

postępowaniu wieczystoksięgowym, co do zasady określa art. 626 8 § 2 k.p.c., który

stanowi, że sąd rozpoznając wniosek o wpis bada treść i formę wniosku, dołączonych

do wniosku dokumentów, a także treść księgi wieczystej. Sąd Najwyższy wypowiadając

się odnośnie kognicji sądu wieczystoksięgowego wskazał, że zakresem badania przy

rozpoznawaniu wniosku o wpis są także ogólne przesłanki rozstrzygnięcia. Czynności

sądu nie ograniczają się do funkcji rejestracyjno – ewidencyjnej. Sąd rozpoznaje sprawę

analizując przedstawione dokumenty oraz akta księgi wieczystej. Ponadto zakresem

badania obejmuje także czynność prawną stanowiącą podstawę wpisu, pod względem

formalnym, jak też jej skuteczność materialno-prawną, a więc zgodność z bezwzględnie

obowiązującymi przepisami; brak takiej zgodności skutkuje nieważnością czynności

prawnej i w rezultacie oddaleniem wniosku o wpis. Konieczność wykładni umowy wynika

z obowiązku oceny materialno-prawnych skutków czynności prawnej, z tym, że

wykładnia ta dokonywana jest przy ograniczonym postępowaniu dowodowym (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 36/09, z dnia 18

czerwca 2009 r., II CSK 4/09, z dnia 30 września 2009 r., V CSK 63/09, z dnia 2 lipca

2004 r., II CK 265/04, z dnia 11 czerwca 2008 r., V CSK 17/08, z dnia 17 lipca 2008 r., II

CSK 115/08 - nie publ.). Umowa dołączona do wniosku o wpis do księgi wieczystej

stanowiła materiał sprawy, który był przedmiotem wykładni dokonanej przez sąd.

Kodeks spółek handlowych wyjątkowo, przy dokonywaniu wymienionych w jego

przepisach czynności, wymaga dla ich ważności podjęcia uchwały wspólników, albo

walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej stanowiąc, że czynność podjęta bez

wymaganej uchwały jest nieważna, przy czym możliwe jest następcze wyrażenie zgody

w terminie dwóch miesięcy od złożenia przez spółkę oświadczenia (art. 17 § 1 i 2).

Wśród czynności objętych sankcją z art. 17 k.s.h. są czynności wymienione w art. 228

pkt 3 k.s.h., a więc zbycie i wydzierżawienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej

części oraz ustanowienie na nich ograniczonego prawa rzeczowego. Nie sposób nie

zauważyć, że kodeks handlowy (Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 27 czerwca

1934 r., Dz. U. Nr 57, poz. 502 ze zm.) w art. 221 pkt 3 stanowił, że podjęcia uchwały

wymaga zbycie i wydzierżawienie przedsiębiorstwa oraz ustanowienie na nim prawa

użytkowania. Zmiana treści przepisu w kodeksie spółek handlowych w stosunku do

kodeksu handlowego spowodowała, że przepis ten odnosi się do wszystkich

ograniczonych praw rzeczowych, a więc także do hipoteki, w szczególności obciążającej

wszystkie nieruchomości przedsiębiorstwa w rozumieniu przedmiotowym. Ustawodawca

poprzez odniesienie do ograniczonych praw rzeczowych łącznie przyjął, że obciążenie

będzie ustanawiane zgodnie ze specyfiką każdego z tych praw. W konsekwencji może

odnosić się do rzeczy i praw wchodzących w skład przedsiębiorstwa, a nie jego całości.

W sprawie bezspornym było podjęcie przez zgromadzenie wspólników uchwały

odnośnie zbycia przedsiębiorstwa spółki, oraz niepodjęcie uchwały w przedmiocie

obciążenia tego przedsiębiorstwa hipoteką. Brak uchwały skutkuje nieważnością

czynności wobec powołanej treści art. 228 pkt 3 i 17 § 1 i 2 k.s.h.

Wymóg uchwały wspólników odnosi się do stanów uregulowanych w art. 228 pkt

3 k.s.h, co powoduje rozważenie przedmiotu umowy zawartej przez wnioskodawcę. Z

treści § 1 - § 3 umowy wynika, że przedmiotem umowy było gospodarstwo rolne, zaś

skarżący wywodzi, iż były to nieruchomości wchodzące w skład przedsiębiorstwa.

Zarówno definicja przedsiębiorstwa zawarta w art. 551 k.c., jak i definicja gospodarstwa

rolnego zawarta w art. 553 k.c., ujęte zostały z punktu widzenia przedmiotowego, jako

zespoły różnorodnych składników materialnych i niematerialnych. Jednak cechą

charakterystyczną definicji z art. 553 k.c. jest nie tylko ujęcie gospodarstwa rolnego jako

zespołu składników materialnych i niematerialnych, ale nadanie szczególnego charakteru

jednemu ze składników materialnych jakim są grunty rolne. Przyjęta definicja wprowadziła

hierarchię składników materialnych stawiając na pierwszym miejscu grunt rolny, bowiem

bez tego składnika nie może istnieć gospodarstwo rolne. Ponadto treść art. 553 k.c.

pozwala wnosić, że wolą ustawodawcy nie tylko nadano uprzywilejowaną pozycję

nieruchomości

rolnej

w

strukturze

gospodarstwa

rolnego,

ale

samą

definicję

gospodarstwa rolnego ujęto szeroko, odwołując się do momentu możliwości stanowienia

gospodarstwa. Wystarczy by składniki

majątkowe

mogły potencjalnie

stanowić

zorganizowaną całość gospodarczą, a uznanie ich za gospodarstwo rolne będzie

dopuszczalne. Odrębnym zagadnieniem, nie rozstrzygniętym przez ustawodawcę, jest

brak określenia, czym jest gospodarstwo rolne z prawnego punktu widzenia. Powoduje to

niemożność oznaczenia przedmiotu czynności prawnej tylko jako gospodarstwa rolnego,

stąd też w treści czynności prawnej zbycia gospodarstwa rolnego szczegółowo wymienia

się jego składniki.

Opis przedmiotu transakcji nie pozostawia żadnych wątpliwości, że odpowiada

definicji kodeksowej gospodarstwa rolnego. O tym, że umowa dotyczyła właśnie

gospodarstwa rolnego świadczy jej treść w kontekście powyższego wywodu.

Ustawodawca do pojęcia przedsiębiorstwa odwołuje się także w art. 112 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60),

nie regulując w niej odpowiedzialności nabywcy gospodarstwa rolnego. Zróżnicowane

traktowanie w różnych aktach prawnych gospodarstwa rolnego nie powoduje jednak

konstatacji, że gospodarstwo rolne nie może być przedsiębiorstwem spółki. Spółka w

ramach prowadzonej działalności gospodarczej może posiadać jedno lub większą liczbę

przedsiębiorstw w znaczeniu przedmiotowym. Przedsiębiorstwem spółki może także być

gospodarstwo rolne. Konsekwencją tego jest to, że gospodarstwo rolne może

być przedmiotem obrotu jako przedsiębiorstwo spółki i taka sytuacja ma miejsce w

rozpoznawanej sprawie. Wynika to także z tego, że przedsiębiorstwo może składać się z

więcej niż jednego przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, przy czym tak

rozumianym przedsiębiorstwem może być także gospodarstwo rolne. Inaczej to ujmując,

gospodarstwo rolne może stanowić jedno z przedsiębiorstw spółki, a w konsekwencji

może być przedmiotem obrotu jako całość. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z

dnia 12 stycznia 2001 r., III CZP 44/00 (OSNC 2001 r., Nr 5, poz. 69), wskazał na

możliwość posiadania przez podmiot gospodarczy więcej niż jednego przedsiębiorstwa

w znaczeniu przedmiotowym.

Z przedstawionych przyczyn orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14

k.p.c.