IV CSK 201/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 201/10

POSTANOWIENIE

Dnia 26 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.

Oddziału w G.

przeciwko K. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 listopada 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 1.800

(tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód - Zakład Ubezpieczeń Społecznych w W. Oddział w G. wniósł o

zasądzenie od K. M. kwoty 119.562,08 zł, jako odszkodowania równego kwocie

świadczeń rentowych nienależnie wypłaconych pozwanemu w okresie od 12 lutego

1993 r. do 12 stycznia 2006 r. ze środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(FUS) w związku z tym, że pozwany w postępowaniu zmierzającym do ustalenia

prawa do świadczeń przedłożył powodowi fałszywe świadectwa pracy. Za czyn ten

pozwany został skazany prawomocnym wyrokiem. Decyzją z 29 czerwca 2006 r.

wydaną na podstawie art. 138 ust. 4 i art. 144 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jedn. tekst: Dz. U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) organ rentowy orzekł o obowiązku zwrotu przez

pozwanego świadczeń rentowych, które ten pobrał za okres od 1 kwietnia 2003 r.

do 31 grudnia 2005 r. w łącznej kwocie 54.953,80 zł z odsetkami za zwłokę. Powód

twierdził, że świadczenia rentowe pobrane przez pozwanego za okres od 12 lutego

1993 r. do 13 stycznia 2003 r. nie podlegają zwrotowi na podstawie ustawy

emerytalnej, natomiast uszczerbek majątkowy spowodowany ich wypłatą stanowi

szkodę, której naprawienia dochodzi w procesie cywilnym na podstawie art. 415

k.c.

Pozwany K. M. wniósł o odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 1

k.p.c.

Postanowieniem z 18 sierpnia 2009 r. Sąd Okręgowy odrzucił pozew oraz

zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy stwierdził, że stosunek prawny

zachodzący między stronami wynika z ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

a uprawnienie pozwanego do pobierania świadczenia rentowego miało podstawę

w decyzji administracyjnej wydanej przez organ rentowy. Organ ten wydal też

decyzję zobowiązującą pozwanego do zwrotu nienależnego świadczenia na

podstawie art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a przepis ten reguluje

w sposób

wyczerpujący

zasady

zwrotu

nienależnie

pobranych

świadczeń

rentowych. Niedopuszczalna jest zatem droga postępowania cywilnego dla

dochodzenia

od

ubezpieczonego

zwrotu

nienależnie

pobranej

renty.

Podstawą rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego był art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.

Postanowieniem z dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił

zażalenie powoda na to postanowienie i zasądził od powoda na rzecz pozwanego

1.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd Apelacyjny wskazał, że

pozostawanie przez strony w stosunku prawnym o charakterze administracyjnym

nie wyklucza możliwości powstania pomiędzy nimi stosunków o charakterze

cywilnoprawnym. W postępowaniu przed sądem powszechnym strony mogą

dochodzić roszczeń ze stosunków cywilnych, bowiem dopuszczalność drogi

sądowej należy oceniać w nawiązaniu do treści pozwu oraz okoliczności

faktycznych powołanych dla jego uzasadnienia (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z 11 kwietnia 2003 r., III CZP 15/2003). O dopuszczalności wszczęcia

postępowania cywilnego decyduje treść roszczenia procesowego zgłoszonego

przez powoda, a merytoryczna zasadność takiego roszczenia może być

weryfikowana tylko w toku postępowania (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z 10 lipca 2000 r. SK 12/99). Roszczenie zgłoszone przez powoda

opiera się na twierdzeniu, iż pozwany swym zawinionym działaniem polegającym

na przedstawieniu w organie rentowym sfałszowanych dokumentów doprowadził do

wypłacenia mu nienależnego świadczenia, czym wyrządził powodowi szkodę.

Roszczenie zgłoszone przez powoda ma w znaczeniu procesowym charakter

cywilnoprawny. Droga sądowa w takiej sprawie może być jednak wyłączona, jeśli

na podstawie szczególnego przepisu sprawa przekazana zostanie do rozpoznania

przez inny organ niż sąd powszechny (art. 2 § 3 k.p.c.). Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, istnieją przepisy przewidujące rozpoznanie cywilnego w sensie

procesowym roszczenia powoda na drodze postępowania administracyjnego.

Nie jest to jednak art. 138 ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem

przepis ten ma charakter materialnoprawny. O niedopuszczalności drogi sądowej

dla dochodzenia roszczeń zgłoszonych w niniejszej sprawie decydują natomiast

regulacje wskazujące na kompetencję organów rentowych do rozstrzygania

o kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z art. 144 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS, od osób nieuprawnionych do pobierania świadczeń

określonych w ustawie, kwoty nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa

w art. 138 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, podlegają ściągnięciu

w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, na podstawie

prawomocnej decyzji organu rentowego. Podmiotem właściwym dla rozstrzygania

o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń jest zatem organ rentowy,

a czyni to w formie decyzji administracyjnej (art. 83 ust. 1 ustawy z 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jedn. tekst: Dz. U. z 2007 r. Nr 11,

poz. 74 ze zm., dalej - ustawa systemie ubezp. społ.). Przekazanie organowi

rentowemu kompetencji do orzekania o zwrocie nienależnych świadczeń znajduje

potwierdzenie również w art. 84 ust. 4 ustawy systemie ubezp. społ., w którego

treści wyraźnie jest mowa o sposobie postępowania z „kwotami nienależnie

pobranych świadczeń ustalonych prawomocną decyzją”. Rozumowanie powoda,

iż kompetencja organu rentowego jest ograniczona do orzekania w sprawach

o zwrot nienależnie pobranych świadczeń rentowych za ostatnie 3 lata przed

wydaniem decyzji o obowiązku zwrotu, a roszczeń za pozostały okres pobierania

takich świadczeń można dochodzić tylko przed sądem powszechnym, opiera się na

niedostatecznym

rozgraniczeniu

kwestii

materialnoprawnych

(wygaśnięcia

możliwości żądania zwrotu świadczeń ze względu na upływ czasu) od kwestii

procesowych (właściwej drogi dochodzenia roszczeń). Trzyletni termin określony

w art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odnosi się wyłącznie do

materialnoprawnej kwestii możliwości żądania zwrotu nienależnego świadczenia

i nie ma żadnego znaczenia dla dopuszczalności drogi sądowej.

Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach Sąd powołał art. 98 § 1 k.p.c. oraz

§ 2, 6 pkt 6 i 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września

2002 r. w sprawie opat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego z 26 listopada 2009 r. zaskarżył w całości

powód. W skardze kasacyjnej zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane

z naruszeniem prawa materialnego oraz procesowego poprzez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 138 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS w zw. z art. 144 ust. 1 tej ustawy oraz w zw. z art. 415 k.c. przez przyjęcie,

że zagadnienie trybu dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń

emerytalno-rentowych zostało w całości przekazane do właściwości organów

rentowych i droga postępowania cywilnego jest w tych sprawach niedopuszczalna

zgodnie z art. 2 § 3 k.p.c. Powód utrzymywał, że stanowisko Sądu może być

zaakceptowane wyłącznie w odniesieniu do świadczenia nienależnie pobranego, do

którego odnosi się art. 138 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a powód

orzekł decyzją o obowiązku zwrotu przez pozwanego świadczeń nienależnie

pobranych za okres 3 lat wstecz od wydania decyzji, to jest od 1 kwietnia 2003 r. do

31 grudnia 2005 r. W postępowaniu cywilnym powód dochodzi od pozwanego

kwoty nie objętej definicją świadczenia nienależnie pobranego, zawartej w art. 138

ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a dochodzona kwota stanowi

naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu powoda poprzez zawinione działanie

pozwanego w okresie od 12 lutego 1993 r. do 13 stycznia 2003 r.

Odpowiedzialność pozwanego za szkodę wyrządzoną w mieniu FUS w tym okresie

i w wysokości 119.562,08 zł została przesądzona prawomocnym wyrokiem

skazującym pozwanego w postępowaniu karnym, a art. 138 ust. 2 i 3 oraz art. 144

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zakazują powodowi dochodzenia

naprawienia szkody wyrządzonej w mieniu FUS na podstawie art. 415 k.c. od

osoby, która tę szkodę wyrządziła.

Powód zarzucił nadto, że Sąd Apelacyjny rozstrzygnął o kosztach

postępowania z naruszeniem § 6 pkt 6, § 12 ust. 2 i § 13 ust. 3 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie (…) przez

błędne określenie stawki opłaty minimalnej należnej pozwanemu tytułem zwrotu

kosztów procesu.

Z powołaniem się na zarzuty streszczone wyżej, powód wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania,

a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i rozstrzygnięcie co do

istoty sprawy oraz zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Trafnie

Sąd

Apelacyjny

wskazał,

że

o

dopuszczalności

drogi

postępowania cywilnego w konkretnym przypadku musi zadecydować przedmiot

procesu. W doktrynie i judykaturze aktualnie powszechnie przyjmuje się,

że przedmiotem procesu nie jest roszczenie w ujęciu materialnym lecz roszczenie

procesowe, a zatem takie roszczenie ze stosunku cywilnego, o istnieniu którego

powód twierdzi w piśmie wszczynającym postępowanie, a przy tym zgłasza żądanie

uzasadnione treścią roszczenia i wskazuje okoliczności faktyczne, z których

roszczenie wynika. Te dwa elementy, konkretyzując stosunek prawny zachodzący

między stronami, kształtują charakter sprawy i tym samym nadają jej lub odejmują

przymiot sprawy cywilnej (por. postanowienie SN z 10 marca 1999 r., II CKN

340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161). Powyższe oznacza, że o dopuszczalności

drogi sądowej nie decyduje obiektywne istnienie prawa podmiotowego lecz

twierdzenie strony o jego istnieniu. Jeśli zatem powód twierdzi, że pomiędzy nim

i pozwanym istnieje stosunek cywilnoprawny i zgłasza żądanie wydania orzeczenia

o roszczeniu, które z tego stosunku ma wynikać, to w każdym wypadku konieczna

jest autorytatywna merytoryczna wypowiedź bezstronnego i niezawisłego sądu

na temat zgłoszonego żądania, również wtedy, gdy jego nieuwzględnienie wydaje

się z góry oczywiste (por. postanowienia SN z 19 grudnia 2003 r., III CK 319/03,

OSNC 2005, nr 2, poz. 31 i z 4 grudnia 2009 r., III CSK 75/09, niepubl.).

Trzeba podkreślić, że powód w niniejszej sprawie nie wskazał jasno, jaki jest

charakter roszczenia, którego dochodzi. Kwota, której zasądzenia powód się

domaga stanowi sumę wszystkich świadczeń rentowych wypłaconych pozwanemu

ze środków FUS w okresie od 12 lutego 1993 r. do 12 stycznia 2006 r., ale

w świetle twierdzeń powoda nie jest jasne, czy powód wskazuje tę kwotę jako

wyrażającą wysokość szkody w majątku FUS wyrządzonej przez pozwanego,

czy też jako wyrażającą wartość nienależnie pobranego przez pozwanego

świadczenia. W pozwie, ale następnie także w zażaleniu i skardze kasacyjnej

podał, że na podstawie art. 415 k.c. domaga się naprawienia szkody wyrządzonej

w majątku FUS przez pozwanego, a jednocześnie twierdził, że kwota, której

zasądzenia żąda odpowiada wysokości świadczenia nienależnie pobranego przez

pozwanego.

Roszczenia

o

naprawienie

szkody

wyrządzonej

czynem

niedozwolonym (art. 415 k.c.) oraz o zwrot nienależnego świadczenia (art. 410 k.c.)

mają charakter cywilnoprawny, ale nie są tożsame, o czym decydują różne

przesłanki ich powstania i dochodzenia. Tymczasem powód we wszystkich pismach

procesowych mówi zamiennie o tym, że pozwany ma obowiązek naprawienia

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym w majątku FUS albo o tym,

że pozwany ma obowiązek zwrócenia mu nienależnie pobranego świadczenia

rentowego. Skoro powód utrzymuje, że dochodzi roszczenia na podstawie

przepisów prawa cywilnego, to można od niego oczekiwać jednoznacznego

zidentyfikowania okoliczności faktycznych, które mają uzasadniać zgłoszone

żądanie, a przy tym ukierunkować czynności procesowe sądu. W sprawie

o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym powód powinien

twierdzić i wykazać, że pozwany dopuścił się działania (zaniechania) bezprawnego

i zawinionego, które to działanie (zaniechanie) spowodowało szkodę w majątku

powoda definiowaną zgodnie z art. 361 § 2 k.c. i pozostającą w adekwatnym

związku przyczynowym z działaniem (zaniechaniem) pozwanego (art. 361 § 1 k.c.).

W sprawie o zwrot świadczenia nienależnego powód powinien twierdzić i wykazać,

że pozwany uzyskał kosztem powoda świadczenie o cechach zdefiniowanych w art.

410 § 2 k.c., które ma obowiązek powodowi zwrócić.

2. Utożsamianie przez powoda roszczeń o zwrot nienależnego świadczenia

i o odszkodowanie za szkodę wynikłą z czynu niedozwolonego polegającego na

posłużeniu się w postępowaniu administracyjnym sfałszowanym dowodem wynika

zapewne z tego, że ustawodawca w art. 84 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz w art. 138 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oba te

roszczenia reguluje łącznie. Przepisy te stanowią, że za nienależnie pobrane

świadczenia uważa się: 1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie

wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia

była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia przyznane lub

wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych

przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą

świadczenia. Za nienależnie pobrane świadczenia - zgodnie z art. 138 ust. 3

ustawy o emeryturach i rentach z FUS - uważa się również świadczenia wypłacone

z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji

tego organu.

Z art. 138 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika,

że ustawodawca objął dyspozycją tego przepisu także świadczenia rentowe

pobrane w związku z popełnieniem w postępowaniu prowadzącym do ich

przyznania czynu niedozwolonego polegającego na posłużeniu się fałszywymi

dokumentami przez ubiegającego się o ustalenie prawa do renty. Świadczenia

pobrane na podstawie decyzji organu rentowego wydanej w postępowaniu

administracyjnym, w którym strona posłużyła się fałszywymi dokumentami mają

zatem status „świadczeń nienależnych” w rozumieniu art. 138 ust. 2 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS. Na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych i o emeryturach i rentach z FUS, zdarzenie polegające na posłużeniu

się fałszywymi dokumentami w postępowaniu zmierzającym do ustalenia prawa do

świadczeń rodzi obowiązek zwrotu pobranych świadczeń, jako nienależnych.

Zdarzenie to, będące niewątpliwie czynem niedozwolonym, jest zatem traktowane

przez ustawodawcę na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jako źródło

obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia.

Trafnie Sąd Apelacyjny wskazuje, że możliwość dochodzenia roszczenia

o charakterze cywilnym w postępowaniu przed sądem powszechnym nie istnieje

wówczas, gdy ustawodawca zdecyduje o tym, iż o konkretnym roszczeniu winien

rozstrzygnąć organ administracji w postępowaniu administracyjnym (art. 2 § 3

k.p.c.). Orzeczenie o obowiązku zwrotu świadczenia przyznanego w postępowaniu,

w którym ubezpieczony posłużył się sfałszowanymi dokumentami ma być wydane

na drodze administracyjnej, przez organ rentowy, a podstawą dla wskazania na tę

drogę rozstrzygania o roszczeniu jest 84 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz art. 138 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Żądanie powoda zmierza do zasądzenia na jego rzecz równowartości kwot

wypłaconych pozwanemu w okresie od 12 lutego 1993 r. do 12 stycznia 2006 r.

w związku

z

tym,

że

pozwany

posłużył

się

fałszywymi

dokumentami

w postępowaniu o przyznanie świadczeń. Roszczenie zgłoszone przez powoda

odpowiada zatem zakresowi regulacji z art. 138 ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach

i rentach z FUS, niezależnie od tego, że powód formułując to roszczenie odwołuje

się do podstawy z art. 415 k.c. Z woli ustawodawcy, rozstrzygniecie o takim

roszczeniu jest dopuszczalne, ale na drodze postępowania administracyjnego,

prowadzonego przed organem rentowym. Powód nie neguje tego, że orzekanie

o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia w rozumieniu art. 138 ust. 2 pkt 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS przekazane zostało na drogę postępowania

administracyjnego, ale pogląd o dopuszczalności rozstrzygania o tym roszczeniu na

drodze administracyjnej ogranicza tylko do roszczeń za okres 3 lat wstecz

od wydania decyzji o zwrocie. Trafnie Sąd Apelacyjny ocenił, że pogląd forsowany

przez powoda wynika z pomieszania dwóch płaszczyzn regulacji zawartej w art. 84

ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 138 ust. 2 pkt 2 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS oraz w art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach

i rentach z FUS, a mianowicie płaszczyzny procesowej, wskazującej na właściwą

drogę rozpoznawania spraw o zwrot świadczeń wypłaconych w warunkach

oznaczonych w art. 138 ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a przez

ustawodawcę uznanych za nienależne oraz płaszczyzny materialnoprawnej,

związanej z wyznaczeniem przez ustawodawcę zakresu nienależnych świadczeń,

których zwrotu powód może żądać.

Nie sposób zgodzić się z zarzutem, że odrzucenie pozwu pozbawia powoda

możliwości obrony interesów FUS

przy wykorzystaniu

przepisów ogólnie

i powszechnie obowiązujących. To z woli ustawodawcy w art. 138 ust. 4 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS znalazło się zastrzeżenie, że organ rentowy nie

może żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12

miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy

o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie jej prawa do

świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to

świadczenia były jej nadal wypłacane; w pozostałych zaś wypadkach - za okres

dłuższy niż 3 lata. Ustawodawca mógł zastrzec, że organ rentowy może żądać

zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za dowolny okres, w tym na przykład

także za okres dziesięciu lat wstecz, gdyby przyczyną wypłaty nienależnych

świadczeń było posłużenie się w postępowaniu o ich przyznanie fałszywymi

zeznaniami lub dokumentami albo wydanie decyzji przyznającej świadczenia

wskutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę

pobierającą świadczenia.

3. Wypada wreszcie zauważyć, że przekazanie przez ustawodawcę

orzekania o obowiązku zwrotu świadczeń pobranych w warunkach oznaczonych

w art. 138 ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS na drogę

postępowania administracyjnego przed organem rentowym jest uzasadnione także

ze względów systemowych.

Podstawą wypłacania świadczeń rentowych jest w każdym wypadku decyzja

administracyjna, wydawana w postępowaniu administracyjnym, pod kontrolą sądu

ubezpieczeń społecznych. Powód nie twierdzi, żeby doszło do wzruszenia decyzji

rentowej, na podstawie której wypłacał świadczenia pozwanemu. Jak wynika

z przyjętej w orzecznictwie wykładni art. 138 ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach

i rentach z FUS, wydanie decyzji o obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie

pobranego w warunkach oznaczonych w tym przepisie, jest możliwe bez

konieczności wzruszenia decyzji rentowej, która była podstawą wypłaty świadczeń.

Tworzy ku temu podstawę powołany wyżej przepis ustawy o emeryturach i rentach

z FUS (por. uzasadnienie wyroku SN z 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP

2010, nr 11-12, poz. 148). Powód sugeruje, że przepis ten nie ma zastosowania do

świadczeń wypłaconych pozwanemu dawniej niż 3 lata przed wydaniem decyzji

o obowiązku zwrotu świadczeń, ale gdyby go pominąć przy ocenie roszczenia

powoda, to nie sposób byłoby w systemie prawa cywilnego wskazać normy

pozwalającej zakwalifikować świadczenia wypłacone pozwanemu przez powoda na

podstawie decyzji administracyjnej, która nie została wzruszona, jako wypłacone

bezpodstawnie. W pismach procesowych powód nazywa dochodzoną pozwem

kwotę odszkodowaniem za szkodę polegającą na wypłaceniu pozwanemu

nienależnego świadczenia. Powód nie próbował nawet wyjaśnić, z jakiej przyczyny

utożsamił wysokość szkody, która miała powstać w majątku FUS z sumą

świadczeń rentowych wypłaconych pozwanemu w okresie od 12 lutego 1993 r. do

12 stycznia 2006 r. W motywach wyroku z 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP

2010, nr 11-12, poz. 148, Sąd Najwyższy wskazał, że ocena „straty”, jaką Fundusz

poniósł wskutek wypłaty nieprzysługującego świadczenia musi odpowiadać

wysokości kwoty, o którą bezpodstawnie został uszczuplony jego majątek i nie

powinna prowadzić do swoistego wzbogacenia Funduszu. Zwrot nienależnie

pobranego świadczenia nie może więc pogarszać sytuacji prawnej ubezpieczonego

w tym sensie, że jeśli ubezpieczony byłby uprawniony do świadczenia w niższej

wysokości, a wskutek przedłożenia fałszywych dokumentów uzyskał wyższe

świadczenie, to na podstawie art. 138 ustawy o emeryturach i rentach byłby

zobowiązany do zwrotu całego wypłaconego mu świadczenia. W istocie nakazanie

ubezpieczonemu zwrotu świadczenia w pełnej wysokości (a nie tylko w kwocie

nienależnie pobranej nadwyżki) byłoby dla ubezpieczonego dodatkową sankcją,

nieznaną ustawie, w warunkach, gdy prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy

powstaje wskutek spełnienia przez ubezpieczonego wszystkich przesłanek

wymaganych

ustawą.

Trzeba

podkreślić,

że

gdyby

w niniejszej

sprawie

zaakceptować stanowisko powoda i przyjąć, że sąd powszechny władny jest

orzekać o obowiązku naprawienia szkody w majątku FUS wywołanej wypłaceniem

świadczeń rentowych na podstawie decyzji wydanej w postępowaniu, w którym

ubiegający się o świadczenia przedstawił fałszywe dokumenty, to w postępowaniu

o odszkodowanie prowadzonym przed sądem cywilnym należałoby zbadać, jakiej

treści decyzja zostałaby wydana przez organ rentowy, gdyby nie doszło do

przedstawienia

mu sfałszowanych

dokumentów,

w celu

określenia

różnicy

pomiędzy świadczeniami wypłaconymi a tymi, które powinny być ubezpieczonemu

wypłacone. Tylko ta różnica mogłaby wskazywać na wysokość szkody w majątku

FUS wynikłej z przedstawienia przez ubezpieczonego fałszywych dokumentów

w postępowaniu administracyjnym o ustalenie prawa do renty. Nie sposób jest

zaakceptować sytuacji, w której zakres rozpoznania sądu w sprawie cywilnej miałby

obejmować tego rodzaju okoliczności.

4. Nietrafne są zarzuty skarżącego skierowane przeciwko rozstrzygnięciu

o kosztach postępowania. Sąd Apelacyjny orzekł o tych kosztach stosownie do § 6

pkt 6 i § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 2002 r.

Nr 163, poz. 1348), adekwatnie do wartości przedmiotu sporu i twierdzeń powoda

na temat charakteru roszczenia, którego dochodził w postępowaniu cywilnym.

Nie mógł zatem powód oczekiwać, że rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

zostanie wydane na podstawie przepisów stosowanych w sprawach o świadczenia

pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 14 k.p.c. oraz - co

do kosztów postępowania - na podstawie art. 98 § 1 i 3, art. 108 § 1 k.p.c. i § 6 pkt

6 i § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r.

w sprawie

opłat

jak w sentencji.

za

czynności

adwokackie

(..)

Sąd

Najwyższy

orzekł,