IV CSK 199/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 199/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku Adama G.

przy uczestnictwie Agaty K., Jarosława D.

i Danuty S.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 8 grudnia 2011 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: wnioskodawcy oraz uczestniczki postępowania

Agaty K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 21 grudnia 2010 r.,

I. oddala skargi kasacyjne;

II. zasądza od Adama G. i Agaty K. na rzecz Danuty S.

kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł z tytułu zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Adam G. wniósł o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego

w S. z dnia 3 listopada 1999 r., którym stwierdzono, że spadek po zmarłym w dniu

30 września 1999 r. Bronisławie G. nabyła w całości Danuta S., na podstawie

testamentu z dnia 28 września 1999 r.

Wnioskodawca oraz uczestniczka Agata K., która przyłączyła się do jego

wniosku, to dzieci - ustawowi spadkobiercy Bronisława G., a spadkobierczyni

testamentowa - uczestniczka Danuta S., która wniosła o oddalenie wniosku, była

konkubiną spadkodawcy. W sprawie brał udział wierzyciel wnioskodawcy Jarosław

D., który wniósł o uwzględnienie wniosku.

Sąd Rejonowy w S. oddalił wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku, a Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 21 grudnia 2010 r. oddalił

apelacje wnioskodawcy oraz uczestników Agaty K. i Jarosława D.

Zaskarżone postanowienie opiera się na następującej podstawie faktycznej

i prawnej.

Testament Bronisława G. był testamentem ustnym, którego treść została w

dniu 6 października 1999 r. spisana przez trzech świadków, wobec których złożył

on oświadczenie o powołaniu do całości spadku konkubiny Danuty S.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie tego testamentu,

prowadzonym na jej wniosek, brali udział ustawowi spadkobiercy - Adam G. i Agata

(obecnie) K. Uczestniczyli w rozprawie, na której testament został otwarty i

ogłoszony, nie zgłosili żadnych zastrzeżeń wobec testamentu, nie złożyli wniosków

formalnych ani dowodowych i przyłączyli się do wniosku.

Jako podstawę wniosku o zmianę postanowienia z dnia 3 listopada 1999 r.

wnioskodawca powołał twierdzenie, że dokument - oświadczenie świadków z dnia

6 października 1999 r. nie został sporządzony w okolicznościach w nim

wskazanych, lecz jeszcze za życia spadkodawcy, a jego treść nie odzwierciedla

rzeczywistego oświadczenia. Wnioskodawca twierdził, że okoliczności tych nie

mógł powołać w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, gdyż powziął o nich

wiadomość podczas rozmowy z jednym ze świadków, którą odbyli we wrześniu

2009 r. W toku sprawy wnioskodawca podniósł też, że stan zdrowia spadkodawcy

nie uzasadniał obawy rychłej śmierci oraz że w piśmie sporządzonym przez

świadków nie podano miejsca złożenia oświadczenia testamentowego.

Sąd Okręgowy stwierdził, że postępowanie przewidziane w art. 679 k.p.c. ma

charakter wznowieniowy, w którym wobec spadkobierców, którzy brali udział

w pierwotnym postępowaniu, obowiązuje ograniczenie w zakresie podstawy

żądania zmiany do takiej, której nie mogli poprzednio powołać oraz w zakresie

terminu, w jakim z żądaniem takim można wystąpić.

Twierdzeniami, które można było uznać za dopuszczalną podstawę wniosku,

były okoliczności złożenia oświadczenia spadkowego oraz spisania jego treści

przez świadków, a także złożenia przez nich podpisów. W związku z tym zostało

przeprowadzone postępowanie dowodowe przez Sąd pierwszej instancji, którego

wynikiem było prawidłowe i nienasuwające – zdaniem Sądu odwoławczego zastrzeżeń, stwierdzenie

o niewykazaniu podstaw do podważenia przesłanek

testamentu w zbadanym zakresie.

Co do dalszych okoliczności, mogły być one - w ocenie Sądu Okręgowego –

powołane w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku przez uczestniczących

w nim spadkobierców ustawowych, co oznacza, że nastąpiła prekluzja uprawnienia

do zgłoszenia ich jako podstawy wniosku składanego na podstawie art. 679 k.p.c.

Dotyczy to zarówno stanu zdrowia spadkodawcy z punktu widzenia przesłanki

obawy rychłej śmierci, jak i uchybienia formalnego oświadczenia sporządzonego

przez świadków.

Sąd Okręgowy, powołując się na orzeczenia Sądu Najwyższego, stwierdził,

że postępowanie przewidziane w art. 679 k.p.c. nie służy naprawieniu błędów sądu

ani stron w postępowaniu spadkowym, a przewidziany w art. 670 k.p.c. obowiązek

badania z urzędu, kto jest spadkobiercą, powstaje wtedy, gdy wniosek spełnia

wymagania przewidziane w art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c., a więc gdy nie ma przeszkód

do prowadzenia dowodu, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku,

nie jest spadkobiercą.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

wniósł

skargę

kasacyjną

wnioskodawca oraz uczestniczka Agata K.

Wnioskodawca oparł skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez niezastosowanie art. 952 § 2 w zw. z art. 958 k.c.,

co doprowadziło do utrzymania w mocy postanowienia stwierdzającego nabycie

praw do spadku na podstawie nieważnego testamentu oraz przez niezastosowanie

art. 21 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 952 § 1 i 2 i art. 958 k.c. polegające na

zaniechaniu uznania, że wobec bezwzględnej nieważności testamentu istniał

obowiązek zmiany postanowienia wydanego na podstawie tego testamentu,

co spowodowało odmowę objęcia wnioskodawcy konstytucyjnie chronionym

prawem do dziedziczenia.

Wnioskodawca zarzucił także mające istotny wpływ na wynik sprawy

naruszenie przepisów postępowania – błędną wykładnię art. 679 § 1 w zw. z art.

670 § 1 k.p.c. oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji, polegającą na uznaniu,

że w postępowaniu o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku nie

można się powołać na bezwzględną nieważność testamentu, o której strona

niereprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika nie wiedziała oraz

niezastosowanie art. 670 zdanie pierwsze k.p.c. przez zaniechanie zbadania

i wzięcia pod uwagę nieważności testamentu oraz dopuszczalności zastosowania

szczególnej formy testamentu.

W oparciu o te podstawy skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy i zmianę postanowienia

z

dnia

września

1999

spadkobierców ustawowych,

r.

w

oraz

obu

stwierdzenie

wypadkach

z

nabycia

spadku

zasądzeniem

przez

kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uczestniczka Agata K. również oparła skargę kasacyjną na obu podstawach.

Zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 952 § 1 w zw.

z art. 958 i w zw. z art. 6 k.c. przez wadliwe przyjęcie, że istniały przesłanki

sporządzenia przez spadkodawcę testamentu ustnego oraz przez przyjęcie, że

brak przesłanki – obawy rychłej śmierci nie został udowodniony, a także przez

wadliwe przyjęcie, że sąd nie miał obowiązku badania z urzędu przesłanki

nieważności, niepodniesionej przez zainteresowanych w pierwszym postępowaniu i

niedostrzeżonej przez sąd.

Skarżąca zarzuciła także mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy

naruszenie przepisów postępowania - art. 149 § 2, 214 § 1, 227 i art. 5 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c., które doprowadziło do nieuwzględnienia faktu pozbawienia

uczestniczki możności obrony praw w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji oraz art. 386 § 1 w zw. z art. 679 § 1, 670 § 1 i 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. przez uznanie, że skarżąca nie mogła się powołać na bezwzględną

nieważność testamentu, że wiedzę o podstawie żądania powzięła dopiero w 2009 r.

i nie mogła się na nią wcześniej powołać oraz przez nieuwzględnienie stanu rzeczy

istniejącego w dacie rozprawy.

W oparciu o te podstawy skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu, ze stosownym orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Z prawomocnym postanowieniem stwierdzającym nabycie spadku, mającym

skutki materialnoprawne, wiąże się skutek powagi rzeczy osądzonej oraz

domniemanie, że osoba, która uzyskała postanowienie o stwierdzeniu nabycia

spadku, jest spadkobiercą (art. 1025 § 2 k.c.). Ustawodawca przewidział jednak

w art. 679 k.p.c. szczególny sposób zmiany takiego postanowienia, wyłączając

w tym zakresie możliwość wznowienia postępowania (art. 524 § 1 k.p.c.).

Postępowanie unormowane w art. 679 k.p.c., chociaż autonomiczne, ma charakter

„wznowieniowy”. Uwidacznia się on w szczególności w tym, że zainteresowany,

który

był

uczestnikiem

postępowania

o

stwierdzenie

nabycia

spadku,

winien wykazać - jak przy wznowieniu - szczególne przesłanki swego żądania, czyli

podstawę, której nie mógł powołać w poprzednim postępowaniu oraz zachowanie

rocznego terminu, który biegnie od chwili, w której uzyskał możliwość powołania

się na nią.

Artykuł 679 k.p.c. przewiduje więc uprawnienie polegające na żądaniu

zmiany postanowienia spadkowego, zarazem poważnie je ograniczając –

w zakresie wymaganych

podstaw

żądania i terminu – w stosunku do osób

uczestniczących w pierwszym postępowaniu. Ograniczenia dotyczące tego kręgu

zainteresowanych polegają na wyłączeniu uprawnienia

do zgłaszania, jako

podstawy żądania zmiany postanowienia, twierdzeń i wniosków dowodowych, które

mogły być, a nie zostały, zgłoszone w postępowaniu o stwierdzenie nabycia

spadku. Celem ograniczenia jest to, by uczestnik poprzedniego postępowania nie

mógł się domagać zmiany postanowienia na podstawie, którą mógł poprzednio

powołać. Ograniczenie to traktuje się jako prekluzję uprawnienia (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CZP 4/01, OSNC 2001, nr 13,

poz. 670 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2001 r., IV CKN

566/00, OSNC 2002, nr 10, poz. 127 i z dnia 14 października 2009 r., V CSK

118/09, niepublikowane). Jest ono podyktowane potrzebą ochrony stabilności

stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem porządku dziedziczenia. Z tego też

względu oraz z uwagi na wyjątkowy charakter uregulowania zawartego w art. 679

k.p.c., przepis podlega

prawomocnego

z wnioskiem

wykładni ścisłej, gdyż dopuszczenie możliwości zmiany

postanowienia

występuje

osoba

powinno

być

ograniczone,

zwłaszcza,

gdy

która

była

uczestnikiem

wcześniejszego

postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 października

2006 r., I CSK 167/07, niepublikowane).

Ograniczenie wprowadzone w art. 679 § 1 zdanie drugie k.p.c. ma doniosłe

skutki dla toku postępowania.

Uprawnienie do żądania zmiany postanowienia zależy od ustawowo

określonej przesłanki, co oznacza, że w pierwszej kolejności powołana podstawa

żądania podlega badaniu pod kątem kryterium określonego w przepisie, czyli

niemożności powołania jej w poprzednim postępowaniu. Strona wnosząca

o zmianę postanowienia spadkowego powinna wykazać, że powołane przez nią

fakty i dowody, które mają uzasadniać żądanie zmiany, pozostawały poza jej

dostępem podczas poprzedniego postępowania, przy uwzględnieniu, że chodzi

o obiektywną możliwość ich powołania (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 10 lutego 1999 r., II CKN 807/98 i z dnia 13 października 2004 r., III CK

82/03, niepublikowane). Dopiero po stwierdzeniu takiego stanu rzeczy, i w takim

tylko zakresie, może być przeprowadzany dowód, że osoba, która uzyskała

stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą. Tylko wówczas, gdy nie ma

przeszkód do prowadzenia takiego dowodu, sąd ma obowiązek – stosownie do art.

670 k.p.c. - z urzędu ponownie badać, kto jest spadkobiercą. Przyjęcie odmiennego

poglądu, uznającego, że w każdym wypadku sąd rozpoznający wniosek o zmianę

postanowienia spadkowego ma obowiązek z urzędu badać ponownie, kto jest

spadkobiercą, niweczyłoby sens ograniczeń przewidzianych w art. 679 § 1 zd. 2

k.p.c.,

a

do

ponownego

prowadzenia

dowodów w celu

badania

kręgu

spadkobierców wystarczyłoby samo złożenie wniosku o zmianę postanowienia

spadkowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 października

2009 r., V CSK 118/09). Dlatego – powtórzmy – wynikający z art. 670 k.p.c.

obowiązek sądu badania z urzędu, kto jest spadkobiercą,

w postępowaniu

wszczętym na podstawie art. 679 k.p.c. istnieje w zakresie wyznaczonym przez

dopuszczalną podstawę żądania zmiany prawomocnego postanowienia, a zmiana

postanowienia spadkowego może opierać się tylko na takiej podstawie .

W zakresie, w którym żądanie zmiany postanowienia nie jest oparte na

dopuszczonej przez ustawę podstawie, wniosek nie podlega merytorycznemu

badaniu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2009 r.,

V CSK 118/09 i z dnia 13 października 2004 r., III CK 82/03, niepublikowane).

Z art. 679 k.p.c. wynika jednoznacznie ścisłe powiązanie uprawnienia żądania

zmiany postanowienia z podstawą, która nie mogła być powołana przez

zainteresowanego

w

poprzednim

postępowaniu,

w

którym

brał

udział.

Rodzaj podstawy, w tym także fakt, że dotyczy ona ważności testamentu, jest

z rozważanego punktu widzenia obojętny (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 784/00, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 118 i z dnia

6 czerwca 2007 r., III CSK 19/07, niepublikowane). Tak samo restrykcyjnie ustawa

traktuje uchybienie terminowi złożenia wniosku (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 981/98, niepublikowane).

W świetle przedstawionej wykładni art. 679 k.p.c., jednolicie ukształtowanej

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wyraźnie widoczna jest bezzasadność

powołanych w obu skargach kasacyjnych zarzutów naruszenia tego przepisu,

podobnie jak zarzutu naruszenia art. 670 k.p.c. Jak wykazano, skarżący - będący

uczestnikami pierwszego postępowania – nie mogą żądać zmiany postanowienia

spadkowego z dnia 3 listopada 1999 r. na podstawie zarzutów dotyczących formy

testamentu, gdyż niewątpliwie nie jest to okoliczność, której nie mogli poprzednio

powołać. Brak ustawowej podstawy żądania zmiany postanowienia wyłączał w tym

zakresie możliwość prowadzenia dowodu i ponownego badania, kto jest

spadkobiercą.

Równie chybione są zarzuty naruszenia art. 952 § 2 (skarga wnioskodawcy)

i art. 952 § 1 (skarga uczestniczki) oraz art. 958 § 1 k.c. (obie skargi).

Zarzut został przez wnioskodawcę ujęty jako zaniechanie zastosowania tych

przepisów przez Sąd, który „zasłonił się ograniczeniem wynikającym z art. 679 § 1

zdanie drugie k.p.c.”. Zarzut nie jest uzasadniony, gdyż Sąd nie oceniał przesłanek

ważności testamentu pod kątem wymagań określonych w art. 952 § 2 k.c.

z tej przyczyny, że była to okoliczność niemogąca stanowić podstawy żądania

zmiany postanowienia spadkowego.

Z tej samej przyczyny nieuzasadniony jest zarzut uczestniczki oparty

na podobnym twierdzeniu. Nie ma też podstaw zarzut naruszenia przez

Sąd powołanych

przepisów

nie może przybrać

formy

w

innej

„przyjęcia,

formie.

że

Błędna

brak

wykładnia

przesłanek

przepisu

sporządzenia

ważnego testamentu (obawa rychłej śmierci) nie został przez stronę udowodniony”.

Ponadto, ta przesłanka nie była badana przez Sąd, który trafnie ocenił, że stan

zdrowia spadkodawcy (ojca skarżących) należy do okoliczności, które mogły

być podniesione we właściwym postępowaniu spadkowym. Natomiast wywody

dotyczące

braku

świadomości

uczestniczenia

świadków

w

składaniu

oświadczenia o charakterze testamentu nie tylko są sprzeczne z ustaloną

podstawą faktyczną orzeczenia, ale zostały w sposób błędny ujęte w podstawie

naruszenia prawa materialnego, w ramach której nie mieści się możliwość

wykazywania, że Sąd błędnie uznał, iż „świadkowie testamentu ustnego

(pomimo przeprowadzonych w sprawie dowodów – nagrania rozmowy między

świadkiem a wnioskodawcą) są wiarygodni oraz co istotniejsze, że wiedzieli iż są

świadkami testamentu ustnego”.

Negatywnej oceny omówionych podstaw skargi nie może zmienić ich

„uzupełnienie” w skardze wnioskodawcy zarzutem naruszenia art. 21 ust. 1

Konstytucji. Konstytucyjna ochrona dziedziczenia jest udzielana w ramach

obowiązującego porządku prawnego, a więc na podstawie przepisów normujących

postępowanie zmierzające do ustalenia praw spadkowych, a także przepisów

mających na celu ochronę prawomocnie ustalonego porządku dziedziczenia.

Nieskuteczny jest kasacyjny zarzut uczestniczki naruszenia art. 149 § 2, 214

§ 1, 227 i 5 k.p.c.

Zarzut „nierozpoznania w toku sprawy zarzutów do opinii biegłych” jest

niewłaściwie skierowany pod adresem Sądu drugiej instancji.

Podobnie,

zarzut

naruszenia

przepisów

dotyczących

niewłaściwego

zawiadomienia o rozprawie i zaniechaniu jej odroczenia, są zarzutami dotyczącymi

postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Były one przedmiotem rozpoznania

przez Sąd Okręgowy, który nie kwestionował faktu

ich naruszenia przez Sąd

pierwszej

ewentualnej

instancji,

lecz

oceniał

je

pod

kątem

nieważności

postępowania i ostatecznie nieważności nie stwierdził. Zarzut kasacyjny powinien

w takiej sytuacji odnosić się do oceny przesłanki nieważności postępowania

wymienionej w art. 379 pkt 5 k.p.c., czyli przekonywać o wadliwości tej oceny.

Ponadto,

powinien

zostać

połączony

z

zarzutami

naruszenia

przepisów

o postępowaniu apelacyjnym, w szczególności art. 386 § 2 k.p.c. Nieskierowanie

pod adresem Sądu odwoławczego zarzutu naruszenia przepisów, które powinien

był (co należało wykazać) zastosować, jest równoznaczne z brakiem właściwej

podstawy kasacyjnej.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargi kasacyjne, o kosztach postępowania kasacyjnego orzekając

stosownie do art. 520 § 3 k.p.c.