IV CSK 196/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 196/05

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z wniosku wierzycieli "A." Spółki z o.o., „T.” C. i Spółka s.j., B. SA

przy uczestnictwie dłużników E.P., K.P., M.T. i S.T.

przy udziale Syndyka masy upadłości "V." Spółki z o.o.

i "F." SA

o egzekucję z nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2006 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: dłużników E.P. i K.P.

oraz Syndyka masy upadłości "V." Spółki z o.o.

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Prawomocnym postanowieniem z dnia 11 lutego 2004 r. Sąd Rejonowy

w O. udzielił przybicia nieruchomości położonych w O. przy ul. P. 13, składających

się z działek szczegółowo opisanych w sentencji, na rzecz wierzyciela „A.” sp. z

o.o. W uzasadnieniu wskazał, że w toku bezskutecznej licytacji, która miała miejsce

w dniu 3 września 2003 r., wierzyciel ten uiścił wymaganą rękojmię oraz złożył

wniosek o przejęcie nieruchomości i dlatego należało go uwzględnić na podstawie

art. 989 k.p.c. w zw. z art. 987 k.p.c.

We wniosku o przysądzenie własności z dnia 6 kwietnia 2004 r. wierzyciel

podniósł, że posiada wobec dłużników wierzytelność przekraczającą kwotę

3 000 000 zł stwierdzoną w ponad dwudziestu tytułach wykonawczych i złożył

oświadczenie o zaliczeniu na poczet ceny część tej wierzytelności w kwocie

1 202 353,32 zł, która po rozliczeniu rękojmii w kwocie 212 180 zł pokrywała cenę

w całości. W piśmie z dnia 7 kwietnia 2004 r. wniosek ten uzupełnił, wskazując,

że gdyby wierzytelność wymieniona w oświadczeniu na skutek błędnego naliczenia

lub z jakiegokolwiek innego powodu nie pokryła całości ceny nabycia, lub nie mogła

być zaliczona, to na poczet ceny zalicza dalszą jej część w kwocie 1 183 200 zł

wynikającą z pozostałych tytułów wykonawczych przeciwko dłużnikom.

Postanowieniem z dnia 18 października 2004 r. Sąd Rejonowy w O.

uwzględnił wniosek wierzyciela A. spółki z o.o., tj. zaliczył na poczet ceny nabycia

zawnioskowane kwoty i przysądził na jego rzecz prawo własności i użytkowania

wieczystego przedmiotowych nieruchomości.

W uzasadnieniu wskazał, że po przeanalizowaniu wszystkich postępowań

egzekucyjnych

przeciwko

dłużnikom,

toczących

się

co

do

wskazanych

w postanowieniu o przybiciu nieruchomości, prowadzonych przez Komornika

Sądowego przy Sądzie Rejonowym w O. uznał, że wniosek A. sp. z o.o. zaliczenie

na poczet ceny własnej wierzytelności zasługiwał na uwzględnienie.

Zażalenie dłużników E.P. i K.P. oraz uczestnika syndyka upadłości „V.”

spółki z o.o. Sąd Okręgowy w O. oddalił postanowieniem z dnia 28 lutego 2005 r.

Sąd ten ustalił, że zbycie przedmiotowych nieruchomości na rzecz „V.” sp. z o.o.

nastąpiło już po wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Wpis ostrzeżenia o

wszczęciu postępowania egzekucyjnego do księgi wieczystej nastąpił w 2001 r., a

wpisanie „V.” sp. z o.o. jako właściciela w ½ części przedmiotowych nieruchomości

nastąpiło dopiero w 2002 r.

W konsekwencji uznał, że rozporządzenie to nie miało wpływu na

prowadzone już postępowanie egzekucyjne. Wyraził pogląd, że syndyk nie może

skutecznie wykonywać uprawnienia określonego w art. 118 § 2 prawa

upadłościowego z bezpośrednim pokrzywdzeniem wierzyciela, gdyż stoi temu na

przeszkodzie unormowanie zawarte w art. 930 § 1 k.p.c. Według jego oceny

podstawą zażalenia na przysądzenie własności nie mogą być

ewentualne

uchybienia popełnione w postępowaniu egzekucyjnym przed przybiciem.

Dłużnicy w skardze kasacyjnej opartej na naruszeniu prawa materialnego tj.

art. 551 k.c. w zw. z art. 552 k.c. oraz art. 118 § 2 prawa upadłościowego i na

naruszeniu przepisów postępowania w zakresie, który miał istotny wpływ na wynik

sprawy, a to art. 316 k.p.c., art. 233 k.p.c., art. 930, art. 968 k.p.c. art. 998 k.p.c.

i art. 379 pkt. 2 k.p.c., wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Z kolei Syndyk masy upadłości „V.” sp. z o.o. w skardze kasacyjnej opartej

na podstawie naruszenia prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy tj. art. 63 § 1 prawa upadłościowego i art. 118 § 2 prawa upadłościowego w

zw. z art. 968 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c. przepisy o procesie – jeżeli przepisy szczególne

nie stanowią inaczej - stosuje się odpowiednio także do postępowania

egzekucyjnego. Niemniej przepis ten nie został wskazany w skargach kasacyjnych

jako naruszony, a ponadto Sądy pierwszej i drugiej instancji

w przedmiocie

przysądzenia własności orzekały na posiedzeniu niejawnym, gdy tymczasem

art. 316 k.p.c. dotyczy rozprawy. Z tego już względu zarzut jego naruszenia nie był

trafny.

Poza tym skarżący dłużnicy, wskazując na pominięte w ustaleniach

i rozważaniach akty notarialne

z dnia 30 listopada 2000 r. i z dnia 29 marca

2001 r., co jest niewątpliwie uchybieniem procesowym, powinni byli wykazać jego

wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 1997 r.,

III CKN 171/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 24). Tymczasem, skoro wspólnicy

małżonkowie M.T. i S.T. wystąpili ze spółki cywilnej „E.” w wyniku zawartej w dniu

30 listopada 2000 r. umowy notarialnej, to od tego wystąpienia do współwłasności

łącznej wspólników praw do przedmiotowych nieruchomości miały odpowiednie

zastosowanie, na podstawie art. 875 § 1 k.c., przepisy o współwłasności

w

częściach ułamkowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września

1997 r., III CRN 87/77, OSNCP 1978, nr 7, poz. 115). Nie mogli więc skutecznie

dłużnicy E.P. i K.P., bez złożenia oświadczenia woli we właściwej formie byłych

wspólników, skutecznie przenieść na rzecz „V.” spółki z o.o. w całości prawa

własności i użytkowania wieczystego spornych nieruchomości aktem notarialnym z

dnia 29 marca 2001 r. Wydaje się, że w ten sposób jego skuteczność oceniali

wtedy skarżący, skoro umową sporządzoną też w formie aktu notarialnego z dnia

12 marca 2002 r. pokryli udziały w spółce z o.o. „V.” tylko przeniesionymi na rzecz

tej spółki udziałami w ½ części tych praw, do przedmiotowych nieruchomości.

Z tego względu nie można przyjąć aby dokonane przez Sąd drugiej instancji

ustalenie, że zbycie nieruchomości na rzecz uczestnika spółki z o.o. „V.” miało

miejsce po wszczęciu postępowania egzekucyjnego, nastąpiło z rażącym

naruszeniem zasad swobodnej oceny dowodów. Poza tym de lege lata podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Zarzut zatem obrazy art. 233 k.p.c. był chybiony.

Wskazane wyżej ustalenie, którym Sąd Najwyższy był związany (art. 398 13

§ 2 k.p.c.) skutkowało koniecznością rozważenia relacji pomiędzy unormowaniem

zawartym w art. 930 k.p.c. a normą art. 63 § 1 i art. 118 § 2 Rozporządzenia

Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe

(tekst jednolity Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512, ze zm.).

Według art. 63 § 1 prawa upadłościowego postępowanie egzekucyjne

wszczęte przed ogłoszeniem upadłości przeciwko upadłemu będzie zawieszone

z ogłoszeniem upadłości i zostaje umorzone z mocy samego prawa po

uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości. W tym wypadku

komornik jako organ egzekucyjny nie wydawał postanowienia w przedmiocie

umorzenia, gdyż następowało to z mocy prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 31 marca 2000 r., III CKN 872/00 niepublikowany). Z tego unormowania

wynika zatem, że po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości

nie jest dopuszczalne wszczęcie i prowadzenie egzekucji komorniczej przeciwko

syndykowi masy upadłości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2004

r., II CK 213/03, niepublikowany). W sprawie jednak postępowanie egzekucyjne nie

toczyło się przeciwko spółce z o.o. „V.”, czy też po jej upadłości przeciwko jej

syndykowi, lecz przeciwko dłużnikom E.P. i K.P. oraz M.T. i S.T. Spółka z o.o. „V.”,

a następnie po ogłoszeniu

upadłości jej syndyk, wzięli udział w postępowaniu

egzekucyjnym w charakterze uczestnika.

Z tego więc względu przepis art. 63 § 1 prawa upadłościowego nie miał

w sprawie zastosowania, podobnie jak art. 118 § 2 prawa upadłościowego.

Nabycie zajętych w toku egzekucji praw nie ma wpływu na dalsze postępowanie

egzekucyjne, tj. dalsze czynności egzekucyjne są ważne zarówno w stosunku do

dłużnika jak i w stosunku do nabywców (por. wyrok Sądu Najwyższego, z dnia

3 lutego 1998 r., I CKN 403/97, OSP 1998, nr 11, poz. 196). W takim wypadku

zgodnie z art. 930 § 1 k.p.c., jak trafnie podkreślono w literaturze, choć nabywca

uczestniczy w postępowaniu egzekucyjnym formalnie nawet jako dłużnik,

w rzeczywistości

postępowanie

egzekucyjne

toczy

się

przeciwko

dotychczasowemu dłużnikowi. Nabywca bowiem nie wstępuje w miejsce zbywcy.

Dłużnik nie przestaje być stroną postępowania egzekucyjnego i nie jest zastąpiony

przez nabywcę. Motyw legislacyjny tego unormowania jest jasny. Chodzi o to, aby

po zajęciu wierzyciel mógł mieć skuteczne prawo do zaspokojenia wierzytelności

wobec każdej osoby, która po wszczęciu egzekucji przedmiot nabywa. Kwalifikacja

stron

właściwego

postępowania

egzekucyjnego

wynika

bowiem

z

tytułu

wykonawczego oraz z wniosku o wszczęcie egzekucji.

W

omawianym

wypadku

spółka

„V.”

nabyła

udziały

w

prawach

przedmiotowych nieruchomości jeszcze przed ogłoszeniem jej upadłości, a jak

wynika z wiążącego ustalenia, po wszczęciu egzekucji. W tej sytuacji art. 930 § 1

wywołał ten skutek, że czynności dłużnika egzekwowanego zmierzające do

uniknięcia egzekucji nie miały wpływu na jego status. W literaturze przyjmuje się,

że wynikające z tego przepisu uprawnienie wierzyciela nie jest prawem prywatnym

lecz publicznym, trwającym aż do zakończenia egzekucji. W toku egzekucji zatem

przeciwko dotychczasowemu dłużnikowi ma ono zastosowanie i wyłącza

unormowanie wynikające z art. 118 § 2 prawa upadłościowego. Nietrafny był więc

także zarzut obrazy tych przepisów.

Nie można natomiast odeprzeć zarzutu naruszenia art. 968 k.p.c. przez

zaliczenie na poczet ceny 100% wierzytelności wierzyciela sp. z o.o. „A.”, pomimo,

że w egzekucji biorą udział inni wierzyciele. W tej materii ani sąd pierwszej, ani

drugiej instancji nie poczyniły żadnych ustaleń, a porównanie tylko cen z

postanowienia

o

przybiciu

nieruchomości

dokonanych

i

w

zaliczeń

na

poczet

ceny poszczególnych

postanowieniu

Sądu

Rejonowego

z

dnia

18 października 2004 r., przy uwzględnieniu rozliczenia rękojmi wskazuje,

że zarzut ten był trafny, pomimo odmiennej sugestii zawartej w uzasadnieniu tego

orzeczenia.

Tymczasem ocena, czy zaliczona przez wierzyciela na poczet ceny nabycia

własna wierzytelność lub jej część znajduje pokrycie w cenie nabycia (art. 968 § 1

k.p.c.) powinna być dokonana ścisłym związku z przepisem art. 1025 k.p.c., jeżeli

z sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości mają być, jak w rozpoznawanej

sprawie,

zaspokojone

należności

również

innych

wierzycieli.

Pomimo

występowania innych wierzycieli nie przedstawiono żadnych rozliczeń które

mogłyby wskazywać na spełnienie tego wymagania. Przez wierzytelność bądź jej

część, która znajduje pokrycie w cenie nabycia należy rozumieć tylko taką

wierzytelność lub jej część, która by została zaspokojona na podstawie

sporządzonego w przyszłości planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji

nieruchomości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1972 r.,

III CRN 1567, OSNC 1976, nr 6, poz. 121).

Wykazanie zarzutu procesowego uzasadniającego podstawę naruszenia

prawa procesowego zwalnia Sąd Najwyższy od rozważenia zarzutów dotyczących

obrazy prawa materialnego. W judykaturze utrwalony jest bowiem pogląd,

że dopiero prawidłowo ustalony stan faktyczny pozwala na ocenę zarzutów

dotyczących naruszenia prawa materialnego (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 7 marca 1997, II CKN 18/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 128).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 39815 k.p.c.).