IV CSK 183/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 183/11

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku PKP Energetyka Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Wandy O. – N.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w L.

z dnia 17 listopada 2010 r.,

1.

2. oddala skargę kasacyjną;

zasądza od uczestniczki na rzecz wnioskodawczyni 120

(sto dwadzieścia) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy w Ł. stwierdził

nabycie przez każdoczesnego właściciela i użytkownika wieczystego bliżej

opisanych nieruchomości z dniem 1 stycznia 2004 r. przez zasiedzenie służebności

gruntowej związanej z posadowieniem opisanych urządzeń przesyłu energii

elektrycznej oraz prawa wjazdu i wejścia na bliżej opisaną nieruchomość

stanowiącą własność Wandy O.-N. oraz stwierdził, że koszty postępowania

ponoszą zainteresowani do wysokości poniesionych wydatków, odpowiadających

ich udziałowi w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił, że Wanda O.-N. jest właścicielką nieruchomości

położonej w Ł. o łącznej powierzchni 1,6753 ha. Państwowe przedsiębiorstwo

Polskie Koleje Państwowe w latach 1971 – 1973 wybudowało napowietrzną linię

energetyczną do podstacji trakcyjnej w Ł., w tym słupy na nieruchomości położonej

w Ł. będącej wówczas w posiadaniu poprzedników prawnych uczestniczki

postępowania Wandy O.-N. Napowietrzna linia energetyczna została oddana do

użytku Państwowego Przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe w 1973 roku i

jest w chwili obecnej wykorzystywana do przesyłu energii elektrycznej przez

wnioskodawcę PKP Energetyka Spółkę Akcyjną w W.

Sąd Rejonowy uznał, że wniosek o stwierdzenie nabycia służebności przez

zasiedzenie zasługiwał na uwzględnienie w całości stosownie do art. 292 k.c. Skoro

poprzednik prawny wnioskodawcy wybudował na gruncie poprzedników prawnych

uczestniczki napowietrzną linię energetyczną i posadowił słupy bez uprzedniego

wywłaszczenia lub zawarcia z właścicielami gruntu umowy dotyczącej korzystania

z nieruchomości, należy go uznać za posiadacza w złej wierze. W konsekwencji

termin prowadzący do nabycia przez wnioskodawcę służebności gruntowej przez

zasiedzenie, zgodnie z art. 172 § 2 k.c. w związku z art. 176 k.c., wynosi trzydzieści

lat. Początek biegu zasiedzenia należy liczyć od końca 1973 roku, kiedy to linia

energetyczna została oddana do użytku.

Sąd Rejonowy podkreślił, że istotą sporu w niniejszej sprawie była ocena,

czy wnioskodawca, jako następca przedsiębiorstwa państwowego PKP, wykonywał

posiadanie prowadzące do nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie we

własnym imieniu. Wprawdzie w 1973 r. obowiązywał art. 128 k.c., następnie

uchylony przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r., która weszła w życie w dniu

1 października

1990

r.,

jednakże

w

rozpoznawanej

sprawie

bieg

trzydziestoletniego terminu zasiedzenia służebności gruntowej upłynął z dniem

1 stycznia 2004 r., kiedy art. 128 k.c. już nie obowiązywał. Wobec tego brak jest

przeszkód do nabycia przez wnioskodawcę służebności gruntowej, po uprzednim

doliczeniu na podstawie art. 176 k.c. okresu posiadania poprzednika prawnego

wnioskodawcy - Przedsiębiorstwa Państwowego PKP.

Uczestniczka postępowania wniosła apelację od postanowienia Sądu

Rejonowego, zaskarżając je w całości.

Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia 17 listopada 2010 r. oddalił

apelację i nadał zaskarżonemu postanowieniu Sądu Rejonowego w pkt I brzmienie

opisane bliżej w sentencji oraz zasądził od uczestniczki postępowania na rzecz

wnioskodawcy kwotę 120 zł tytułem kosztów postępowania odwoławczego.

Sąd Okręgowy nie zgodził się ze skarżącą, że w niniejszej sprawie nie

znajduje zastosowania art. 176 § 1 k.c., uznając, iż chybione jest odwołanie się

przez apelującą do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK

291/09 (Monitor Prawniczy 2010, nr 2, s. 68). Zgodnie z tym wyrokiem,

przedsiębiorstwa państwowego nie można uznać w okresie do dnia 1 lutego

1989 r. za samoistnego posiadacza nieruchomości w zakresie odpowiadającym

treści służebności gruntowej (art. 352 k.c.); oznacza to, że niedopuszczalne jest

zaliczanie posiadania przez przedsiębiorstwo państwowe wykonywanego przed tą

datą do okresu potrzebnego do nabycia służebności przez zasiedzenie przez

następcę prawnego tego przedsiębiorstwa. Sąd Najwyższy odwołał się w tym

zakresie do postanowień Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08

(niepubl.) i z dnia 16 września 2009 r., II CSK 103/09 (niepubl.), które zapadły

w stanach faktycznych przed zniesieniem zasady jednolitej własności państwowej,

kiedy Skarb Państwa był właścicielem zarówno nieruchomości władnącej, jak

i nieruchomości obciążonej. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2009 r.,

IV CSK 291/09 został zaś wydany w stanie faktycznym, w którym nabycie

służebności przez zasiedzenie nastąpiło już w 1985 r., a więc na rzecz Skarbu

Państwa. W okolicznościach niniejszej sprawy mamy do czynienia, zdaniem Sądu

Okręgowego, z sytuacją odmienną, gdyż bieg zasiedzenia służebności zakończył

się po zmianie przepisu art. 128 k.c. dokonanej ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r.

oraz po uchyleniu tego przepisu z dniem 1 października 1990 r. Nie wchodziło więc

w rachubę nabycie służebności przez Skarb Państwa, skoro posiadanie w zakresie

odpowiadającym treści służebności było wykonywane przez część okresu

prowadzącego do zasiedzenia przez odrębny od Skarbu Państwa podmiot we

własnym imieniu i na swoją rzecz.

Zdaniem Sądu Okręgowego, władztwo przedsiębiorstwa państwowego

w okresie przed dniem 1 lutego 1989 r. było jedynie przewidzianym w art. 338 k.c.

dzierżeniem w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Jednakże skutkiem

obowiązywania w okresie przed dniem 1 lutego 1989 r. zasady jednolitej własności

państwowej jest jedynie to, że za poprzednika w posiadaniu w rozumieniu art. 176

§ 1 k.c. uznać należy Skarb Państwa. Z dniem 9 maja 1989 r., kiedy weszła

w życie ustawa z dnia 27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym

„Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 26, poz. 138 ze zm.), na PKP jako podmiot

odrębny od Skarbu Państwa zostało przeniesione posiadanie wykonywane

dotychczas przez Skarb Państwa w stosunku do nieruchomości uczestniczki

(art. 50 tej ustawy).

Uczestniczka postępowania w skardze kasacyjnej zaskarżyła postanowienie

Sądu Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego,

mianowicie art. 292 w związku z art. 176 § 1 i art. 172 § 2 k.c., art. 292 zdanie

drugie w związku z art. 352 § 2, art. 176 § 1 i art. 172 § 2 k.c., art. 50 ustawy z dnia

27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym „Polskie Koleje Państwowe”

oraz art. 292, art. 172 § 2 i art. 176 § 1 k.c. w związku z art. 50 ustawy z dnia

27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym „Polskie Koleje Państwowe”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego

zmierzają do wykazania, że przedsiębiorstwo państwowe „Polskie Koleje

Państwowe” nie mogło zostać uznane w okresie do dnia 1 lutego 1989 r. za

samoistnego posiadacza nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści

służebności gruntowej (art. 352 k.c.), niedopuszczalne jest zatem zaliczenie

posiadania przez to przedsiębiorstwo wykonywanego przed tym dniem do okresu

potrzebnego do nabycia służebności przez zasiedzenie przez następcę prawnego

tego

przedsiębiorstwa.

Takie

stanowisko,

częściowo

wynikające

również

z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, jest nietrafne. Sąd Okręgowy

bezzasadnie mianowicie przyjął, że w okresie obowiązywania zasady jednolitego

funduszu własności państwowej przedsiębiorstwo państwowe „Polskie Koleje

Państwowe” nie mogło być posiadaczem, ale jedynie dzierżycielem wykonującym

władztwo faktyczne nad rzeczą w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Dalej zaś

wywiódł, że z wejściem w życie ustawy z dnia 27 kwietnia 1989 r.

o przedsiębiorstwie państwowym „Polskie Koleje Państwowe” na PKP jako

podmiot odrębny od Skarbu Państwa zostało przeniesione posiadanie wykonywane

dotychczas przez Skarb Państwa w stosunku do nieruchomości uczestniczki

postępowania. Taka konstrukcja jest wątpliwa, na co trafnie zwrócono uwagę

w skardze kasacyjnej, ale przede wszystkim całkowicie zbędna.

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów wyjaśnił w wyroku z dnia

15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07 (OSNC-ZD 2009 D, poz. 97), że zasada

jednolitego funduszu własności państwowej nie oznaczała, iż przedsiębiorstwo

państwowe nie mogło wystąpić z roszczeniem na podstawie art. 231 § 1 k.c.

w stosunku do nieruchomości znajdujących się w jego władztwie. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmowano zgodnie, że wprawdzie ze względu na tę zasadę

państwowa

jakichkolwiek

osoba

prawna

własnych

nie

mogła

uprawnień,

przeciwstawić

jednakże

w

Skarbowi

stosunkach

Państwa

zewnętrznych

z osobami trzecimi miała pozycję taką jak właściciel. W konsekwencji wszelkie

roszczenia, jakie powstawały ze względu na składniki mienia państwowego

pozostające w zarządzie państwowej osoby prawnej, realizowała w imieniu

własnym ta osoba (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 16 października 1961 r.,

I CO 20/61, OSN 1962, nr II, poz. 41; postanowienie z dnia 14 czerwca 1963 r.,

I CR 336/63, OSNCP 1964, nr 11, poz. 223; uchwała z dnia 27 czerwca 1984 r.,

III CZP 28/84, OSNCP 1985, nr 1, poz. 11). O ile więc w relacjach wewnętrznych

między Skarbem Państwa a państwową osobą prawną posiadaczem samoistnym

nieruchomości państwowej było zawsze państwo, o tyle z punktu widzenia relacji

zewnętrznych przedsiębiorstwo państwowe, które władało oddaną mu w zarząd

nieruchomością,

powinno

być

uznawane

za

posiadacza

samoistnego

nieruchomości niezależnie od tego, czy była to nieruchomość państwowa.

Expressis verbis pogląd ten znalazł wyraz w uzasadnieniu wyroku z dnia

15 kwietnia 1966 r., I CR 80/66 (OSNCP 1967, nr 2, poz. 24), w którym Sąd

Najwyższy uznał, że chociaż posiadanie wykonywane przez jednostkę państwową

stanowi – w myśl zasady wypowiedzianej w art. 128 § 1 k.c. – posiadanie

państwowe, to jednak w wypadku, gdy jego przedmiot znajduje się w zarządzie

państwowej osoby prawnej, na zewnątrz ta osoba prawna, a nie Skarb Państwa

występuje – zgodnie z art. 128 § 2 k.c. – jako posiadacz. Przedsiębiorstwo

państwowe mogło zatem występować z roszczeniem przewidzianym w art. 231 § 1

k.c., z tym, że, ze względu na zasadę jednolitego funduszu własności państwowej,

nabywana nieruchomość stawała się własnością państwową.

Przedstawione

rozumowanie,

dotyczące

posiadania

samoistnego

nieruchomości, wykonywanego przez przedsiębiorstwo państwowe w okresie

obowiązywania art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu, można tym bardziej odnieść

do posiadania w zakresie służebności przesyłu. Sąd Najwyższy podkreślił

w postanowieniu z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK 171/08 (OSNC 2010, nr 1,

poz. 15), że nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, iż posiadanie służebności

przesyłowej przez przedsiębiorstwo państwowe przed dniem wejścia w życie

ustawy nowelizującej kodeks cywilny z 1989 r. nie było posiadaniem w rozumieniu

art. 352 § 1 k.c. i nie mogło prowadzić do zasiedzenia. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego nie budziła zaś wątpliwości dopuszczalność nabycia w drodze

zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz

przedsiębiorstwa przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu w art.

3051-3054 k.c. (wyrok z dnia 11 marca 2005 r., II CK 489/04, niepubl.;

postanowienie z dnia 4 października 2006 r., II CSK 119/06, Monitor Prawniczy

2006, nr 21, s. 1128; uchwała z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, Biul. SN

2008, nr 10, s. 7).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.