IV CSK 181/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 181/10

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Elżbiety P.

przy uczestnictwie Hieronima D.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 19 listopada 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni

Elżbiety P. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 6 sierpnia 2009 r., którym

dokonany został podział majątku dorobkowego jej i uczestnika Hieronima D. przez

przyznanie mu prawa własności do zabudowanej nieruchomości położonej w G.

przy ulicy P. […] i zasądzenie na jej rzecz tytułem spłaty kwoty 74150 zł w terminie

3 miesięcy od uprawomocnienia się tego postanowienia.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

Zawarte w dniu 19 lipca 1980 r. małżeństwo wnioskodawczyni i uczestnika

zostało rozwiązane wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 13 listopada 1994 r. W

czasie trwania tego związku uczestnicy kupili od wujostwa wnioskodawczyni, Marii i

Sylwestra małżonków D., nieruchomość o powierzchni 0,2652 ha, położoną w G.

przy ulicy P.[…], zabudowaną budynkiem mieszkalnym i szopą, a następnie

przebudowali budynek mieszkalny. Na rzecz sprzedających ustanowione zostało

prawo bezpłatnego dożywotniego użytkowania, z którego w dalszym ciągu korzysta

Maria D., zajmując parter budynku mieszkalnego. W 1988 r. wnioskodawczyni

wyjechała do Niemiec, gdzie utrzymywała się z dorywczych usług z zakresu

porządkowania mieszkań. Po orzeczeniu rozwodu uczestnik ożenił się po raz drugi

i z tego związku ma syna. Z uwagi na popełniane czyny przestępcze często

przebywał w zakładzie karnym, a w przerwach mieszka z synem i ciotką

wnioskodawczyni we wspólnym domu uczestników. Po rozwodzie uczestnik

dokonał nakładów na dom, których wartość oceniona została na 5600 zł. Rynkowa

wartość

nieruchomości,

z uwzględnieniem

istniejącego

obciążenia

prawem

dożywotniego użytkowania, ustalona została w oparciu o opinię biegłego na 153900

zł. Wnioskodawczyni rozważa powrót do kraju, chciałaby zamieszkać w domu i

zająć się ciotką, deklaruje gotowość spłaty. Uczestnik mieszka w tym budynku i

złożył wniosek o przyznanie mu tej nieruchomości. Przyznanie całej nieruchomości

uczestnikowi podyktowane było tym, że stanowi ona jego centrum życiowe od 15

lat, od rozejścia się uczestników, a nadto to on dba o jego właściwy stan.

Wnioskodawczyni od 1988 r. mieszka poza granicami kraju i nie może oczekiwać,

że deklarowany przez nią powrót będzie wyprzedzać potrzeby mieszkaniowe

uczestnika, zwłaszcza że dysponując dochodami i przyznaną spłatą będzie mogła

nabyć

mieszkanie

lub

dom.

Nie

zasługiwały

na

podzielenie

zarzuty

wnioskodawczyni, że umowa, którą doszło do nabycia nieruchomości, w istocie

stanowiła darowiznę na jej rzecz, skoro przeczy temu zarówno jej treść

sporządzona w formie aktu notarialnego jak i wpisy w księdze wieczystej. Nie

wykazała również wnioskodawczyni, że poczyniła nakłady na nieruchomość ze

swego majątku odrębnego. Nie może być uznana za taki majątek pomoc

świadczona przez rodziców i dalszych krewnych wnioskodawczyni, w tym

małżonków D., zwłaszcza że przeprowadzone dowody wskazują, że dokonywali

tego na rzecz obojga małżonków. Nie było podstaw do uznania nietrafności

przyjętego sposobu podziału rzeczy wspólnej i przyznania opisanej nieruchomości

uczestnikowi postępowania, ponieważ w miarodajnym zakresie uwzględnia interesy

obydwojga uczestników oraz uprawnienia ciotki, która nie powoływała się na

przeszkody w realizowaniu przysługującego jej uprawnienia.

Wnioskodawczyni powołała w skardze kasacyjnej podstawę objętą art. 3983

1 pkt 2 k.p.c., zarzucając że doszło do nieważności postępowania przewidzianej

art. 379 pkt 5 k.p.c. przez pozbawienie jej możności obrony praw, wywołane

niezawiadomieniem o terminie rozprawy apelacyjnej w dniu 19 grudnia 2009 r.

jej pełnomocnika w osobie adwokata Adama T. Z naruszeniem art. 233 § 1

w związku z art. 328 § 2 k.p.c. doszło do pominięcia części zebranego materiału

dowodowego, braku wyczerpujących ustaleń i przyjęcia za własne, błędnych

ustaleń Sądu pierwszej instancji. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego

postanowienia, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością

i przekazania jej do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przewidziane art. 379 k.p.c. przyczyny nieważności postępowania mają

bezwzględny charakter, wyrażający się w tym, że strona może zawsze powołać się

na nie, bez względu na treść wyroku oraz jakiego rodzaju uchybienia procesowe

wywołały nieważność postępowania. Ponadto sąd jest obowiązany z urzędu brać je

pod uwagę. Wyszczególnienie uchybień procesowych, których zaistnienie prowadzi

do nieważności postępowania zostało dokonane wyczerpująco w powołanym

przepisie i art. 1099 k.p.c. Nieważność z powodu pozbawienia strony możności

obrony swych praw polega na tym, że z powodu wadliwych czynności procesowych

sądu lub strony przeciwnej nie mogła ona brać udziału, nie tylko w toku całego

postępowania, ale także istotnej jego części. Chodzi przy tym o całkowite,

faktyczne pozbawienie możności obrony. Rozważanie czy miało miejsce takie

pozbawienie obejmuje ocenę, czy doszło do naruszenia przepisów procesowych

przez sąd lub przeciwnika, czy uchybienie to wpłynęło na możność działania strony

w postępowaniu oraz czy mimo zaistnienia tych dwóch czynników można przyjąć,

czy strona mogła bronić swoich praw. Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych

trzech warunków można przyjąć, że nastąpił skutek w postaci pozbawienia

możności obrony (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2008 r., V CSK

488/07, niepubl., z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 404/09, niepubl.). Nie jest

natomiast objęta zakresem tej przyczyny sytuacja, w której strona z własnej woli nie

skorzystała z przysługujących jej uprawnień procesowych.

W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni udzieliła w postępowaniu przed

Sądem pierwszej instancji pełnomocnictwa adwokatowi Bożenie K., którego zakres

wyznaczony został jako umocowanie „w sprawie cywilnej przed Sądem Rejonowym

i

dalszymi

instancjami".

Apelacja

wniesiona

została

osobiście

przez

wnioskodawczynię, a następnie udzieliła ona w dniu 16 października 2009 r.

pełnomocnictwa adwokatowi Adamowi T., z którego treści wynika umocowanie do

działania we wszystkich instancjach. Żadne z pism złożonych po ogłoszeniu

postanowienia przez Sąd pierwszej instancji nie zawiera informacji dotyczącej

wypowiedzenia

pełnomocnictwa,

a

także

relacji

pomiędzy

obydwoma

pełnomocnikami. Wobec tego doszło do sytuacji, w ramach której wnioskodawczyni

reprezentowana była przez dwóch pełnomocników. Zgodnie bowiem z art. 94 § 1

k.p.c. wypowiedzenie pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę odnosi

skutek prawny w stosunku do sądu z chwilą zawiadomienia go o tym, a przez

adwokata po upływie dwóch tygodni od wypowiedzenia. Stosownie do art. 141 § 3

k.p.c. sąd dokonuje doręczeń tylko jednemu pełnomocnikowi, a jeśli strona nie

wskazała do którego z nich należy kierować doręczenia, wyboru dokonuje sąd.

Wobec tego doręczenie zawiadomienia o rozprawie w Sądzie Okręgowym

adwokatowi Bożenie K. uznać należało za skuteczne. Wbrew zarzutowi skarżącej

nie doszło do naruszenia przez Sąd ani uczestnika przepisów postępowania, które

wywołałyby pozbawienie jej możności obrony swych praw w postępowaniu przed

Sądem odwoławczym. Powoływanie się na nieważność postępowania nie mogło

odnieść zamierzonego rezultatu.

Wyłączona została, uregulowaniem art. 3983 § 3 k.p.c., możliwość

kwestionowania skargą kasacyjną ustaleń faktycznych sądu drugiej instancji

i przeprowadzonej oceny dowodów. Nie zostały w nim wymienione przepisy,

których naruszenie wiąże się z ustaleniami i oceną dowodów, ale nie może być

wątpliwości, że chodzi o art. 233 § 1 k.p.c., który wprost i bezpośrednio reguluje

zasady oraz kryteria mocy i wiarygodności dowodów (por. przykładowo wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2010 r., III UK 84/09, niepubl. i z dnia

13 stycznia 2010 r., II CSK 372/09, niepubl.). Naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.

(w odniesieniu do postanowienia Sądu drugiej instancji w związku z art. 391 § 1

k.p.c. i art. 13 § 3 k.p.c.) tylko wyjątkowo, jako czynność wykonywana po wydaniu

orzeczenia co do istoty sprawy, mogłoby wypełniać drugą z podstaw objętych art.

3983 § 1 k.p.c., jeśli niedochowanie wymogów w nim wymienionych uniemożliwia

kontrolę kasacyjną tego orzeczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

8 czerwca 2010 r., I PK 29/10, niepubl., powołany już z dnia 22 kwietnia 2010 r.

i z dnia 4 marca 2010 r., I CSK 439/09, niepubl.). Sąd drugiej instancji może oprzeć

swoje rozstrzygnięcie na ustaleniach Sądu pierwszej instancji, jeśli uznaje je za

niewadliwe i dokonane w oparciu o dowody ocenione zgodnie z zasadami logiki

i przewidzianymi w art. 233 § 1 k.p.c. Wymienionych wadliwości nie zawiera

uzasadnienie zaskarżonego postanowienia. Zarzut skarżącej oparty jest na

polemice z ustaleniami przyjętymi za podstawę kwestionowanego orzeczenia,

przedstawiającej własną wersję podziału majątku wspólnego, jako jedynie słuszną.

Powołany w uzasadnieniu skargi kasacyjnej art. 382 k.p.c. nie został naruszony,

skoro nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd drugiej instancji, podzielając ustalenia

Sądu pierwszej instancji pominął przeprowadzone przez ten Sąd, bliżej

nieokreślone dowody, a w postępowaniu apelacyjnym nie uzupełniał postępowania

dowodowego.

Z powyższych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga

kasacyjna została oddalona w oparciu o art. 39814 k.p.c.