IV CSK 181/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 181/09

POSTANOWIENIE

Dnia 17 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku M. SA

przy uczestnictwie H. Spółki Jawnej

o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 28 stycznia 2009 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W dniu 9 lipca 2008 r. M. S.A. złożyła wniosek o wpisanie w księdze

wieczystej Kw [...] hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 5 577 133,64 zł. na

podstawie nakazu zapłaty z dnia 14 czerwca 2004 r. wydanego w sprawie [...] przez

Sąd Okręgowy w O.

Referendarz sądowy w dniu 12 listopada 2008 r. uwzględnił wniosek.

W skardze na to orzeczenie uczestnik postępowania H. spółka jawna wnosił o

uchylenie wpisu wskazując, że nakaz zapłaty jest nieprawomocny, a wynikająca z

niego wierzytelność została przelana przez wnioskodawcę na rzecz innego

podmiotu.

Sąd Rejonowy w P. postanowieniem z dnia 25 listopada 2008 r. utrzymał w

mocy zaskarżony wpis.

Stwierdził, że wierzyciel spełnił wszystkie warunki formalne niezbędne do

obciążenia nieruchomości dłużnika hipoteką przymusową kaucyjną składając nakaz

zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym. Nie ma znaczenia okoliczność, że

nieprawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 13 marca 2008 r.

nakaz ten został uchylony i postępowanie w sprawie nadal się toczy, skoro do

czasu prawomocnego uchylenia nakazu zapłaty, stanowi on podstawę do

obciążenia nieruchomości hipoteką przymusową kaucyjną. Natomiast załączone do

skargi zawiadomienie o przelewie wierzytelności objętej nakazem, nie jest, zdaniem

Sądu Rejonowego, wystarczającą podstawą, do stwierdzenia, że wierzytelność

wynikająca z nakazu zapłaty wygasła wobec dłużnika.

W wyniku apelacji uczestnika postępowania Sąd Okręgowy w O. zmienił

zaskarżone postanowienie w ten sposób, że uchylił dokonany przez referendarza

sądowego wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej i wniosek oddalił oraz orzekł o

kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy powołując się na treść art. 109 u.k.w.h. stwierdził, że hipoteka

przymusowa kaucyjna ustanawiana jest na jednostronny wniosek wierzyciela na

podstawie tytułu wykonawczego, z którego wynika uprawnienie wierzyciela

składającego wniosek o jej wpis.

W chwili rozpoznawania przez referendarza sądowego wniosku o wpis hipoteki

istniała tożsamość podmiotu wymienionego w tytule wykonawczym jako wierzyciel

z podmiotem składającym wniosek o wpis hipoteki, tj. z wnioskodawcą. Jednakże

w skardze na orzeczenie referendarza uczestnik wykazał, że wnioskodawca utracił

status wierzyciela, bowiem w dniu 10 sierpnia 2005 r. dokonał cesji wierzytelności

wynikającej z przedmiotowego nakazu zapłaty, stanowiącego tytuł wykonawczy, na

rzecz innego podmiotu – P. spółki z o.o. Tym samym, zdaniem Sądu Okręgowego,

wnioskodawca, nie będąc wierzycielem, nie mógł domagać się wpisania na swoją

rzecz hipoteki przymusowej kaucyjnej na podstawie nakazu zapłaty z dnia 14

czerwca 2005 r.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, wnioskodawca w ramach

pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 109 ust.1 u.k.w.h. przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że wierzyciel, który po uzyskaniu na swoją rzecz

nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, zbył w toku dalszego procesu

wierzytelność objętą tym nakazem, nie może domagać się ustanowienia na swoją

rzecz hipoteki przymusowej kaucyjnej oraz naruszenie art. 107 u.k.w.h. przez

pominiecie, że zrywa on z zasadą akcesoryjności i umożliwia dokonanie przelewu

wierzytelności bez przelewu hipoteki kaucyjnej.

W ramach drugiej podstawy wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 626 8 § 2

k.p.c. przez przekroczenie zakresu kognicji sądu wieczystoksięgowego i oparcie

rozstrzygnięcia na twierdzeniach i zarzutach uczestnika, a nie na dołączonych do

wniosku dokumentach i treści księgi wieczystej, naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieprawidłowe sporządzenie uzasadnienia zaskarżonego

postanowienia, które nie wyjaśnia podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz art. 192

pkt 3 k.p.c. przez jego niezastosowanie, choć powód zbył wierzytelność w toku

procesu i dlatego czynność ta nie miała wpływu na dalszy bieg sprawy. Wnosił

o uchylenie

zaskarżonego

postanowienia,

oddalenie

postępowania

i

od

rzecz

zasądzenie

niego

na

apelacji

uczestnika

wnioskodawcy

kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 192 pkt. 3 k.p.c., bowiem przepis

ten nie miał zastosowania w rozpoznawanej sprawie o wpis hipoteki do księgi

wieczystej. Chronologia zdarzeń wskazuje, że wnioskodawca w dniu 14 czerwca

2004 r. uzyskał na swoją rzecz w postępowaniu nakazowym nakaz zapłaty, w dniu

10 sierpnia 2005 r. dokonał przelewu wierzytelności nim objętej na rzecz P. spółki z

o.o., w dniu 13 marca 2008 r. doszło do nieprawomocnego uchylenia powyższego

nakazu zapłaty i proces o wierzytelność nim stwierdzoną toczy się nadal z udziałem

tych samych stron, gdyż nabywca wierzytelności nie wstąpił do procesu w miejsce

wnioskodawcy-zbywcy, w dniu 9 lipca 200 8r. wnioskodawca złożył wniosek o wpis

hipoteki przymusowej kaucyjnej na podstawie nakazu zapłaty z dnia 14 czerwca

2004 r. i w dniu 12 listopada 2008 r. referendarz sądowy uwzględnił wniosek. Nie

ma więc racji Sąd Okręgowy, że w chwili dokonania przez referendarza wpisu

hipoteki przymusowej kaucyjnej istniała tożsamość podmiotu wymienionego w

tytule wykonawczym jako wierzyciel z podmiotem składającym wniosek o wpis

hipoteki, to jest z wnioskodawcą. Ani wówczas ani w chwili złożenia wniosku o wpis

tożsamość ta nie istniała, bowiem wnioskodawca przelał wierzytelność stwierdzoną

nakazem zapłaty w dniu 10 sierpnia 2005 r., a więc prawie trzy lata przed

wszczęciem rozpoznawanej sprawy o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej. Do

„zbycia w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem” doszło zatem w procesie

toczącym się po wydaniu nakazu zapłaty, a nie w rozpoznawanej sprawie o wpis i

z tych przyczyn art. 192 pkt 3 k.p.c. nie miał w niej odpowiedniego (przez art. 13 §

2 k.p.c.) zastosowania.

Nie doszło także do, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, naruszenia

art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., choć rację ma skarżący, że uzasadnienie

postanowienia Sądu drugiej instancji jest nadmiernie lakoniczne i w części mającej

stanowić wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia pomija istotne kwestie

prawne, jednak nie w stopniu uniemożliwiającym dokonanie jego oceny,

co w świetle art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. stanowi niezbędny warunek skuteczności

kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 107 u.k.w.h., który

reguluje kwestie przelewu wierzytelności już zabezpieczonej hipoteką kaucyjną,

dopuszczając przelew samej wierzytelności, bez zabezpieczającej ją hipoteki

kaucyjnej. Nie ma więc zastosowania w rozpoznawanej sprawie o wpis

(ustanowienie) takiej hipoteki. Wynikający z tego przepisu brak akcesoryjności

hipoteki przymusowej kaucyjnej i zabezpieczającej ją wierzytelności powinien być

natomiast uwzględniony przy wykładni art. 109 ust.1 w zw. z art. 111 u.k.w.h.

w sytuacji, gdy o ustanowienie hipoteki przymusowej kaucyjnej ubiega się

wierzyciel wymieniony w tytule wykonawczym, który przelał wierzytelność objętą

tym tytułem. Rację ma skarżący, że Sąd Okręgowy wykładając art. 109 ust.1

u.k.w.h., nie uwzględnił charakteru hipoteki przymusowej kaucyjnej i jej luźnego

tylko powiązania z wierzytelnością, którą zabezpiecza, co sprawia między innymi,

że zgodnie z art. 105 u.k.w.h. hipoteka kaucyjna nie korzysta z domniemania

istnienia wierzytelności zabezpieczonej. Pominął też, iż ze względu na charakter

hipoteki przymusowej kaucyjnej, przelewu wierzytelności zabezpieczonej taką

hipoteką nie chroni rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 112 u.k.w.h.).

Wszystko to uzasadnia kasacyjny zarzut naruszenia art. 109 ust.1ukwh

przez błędną wykładnię i w konsekwencji nie zastosowanie go w rozpoznawanej

sprawie. W świetle jego postanowień (w zw. z art. 111 u.k.w.h.) o ustanowienie

hipoteki przymusowej kaucyjnej może ubiegać się jedynie wierzyciel, którego

wierzytelność jest stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym. Wystarczającą podstawą jej ustanowienia jest

zatem wniosek osoby figurującej jako wierzyciel w stosownym tytule wykonawczym

i złożenie przez nią tego tytułu. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

2 grudnia 2003 r. III CZP 92/03 (OSNC z 2005 r., nr 2, poz. 22), podstawą wpisu

hipoteki przymusowej kaucyjnej może być także nieprawomocny nakaz zapłaty

wydany w postępowaniu nakazowym, bez nadania mu klauzuli wykonalności.

W świetle art. 109 ust.1 w zw. z art. 111 u.k.w.h. uprawnienie wnioskodawcy do

żądania

ustanowienia

hipoteki

przymusowej

kaucyjnej

musi

wynikać

z przedstawionego sądowi przy wniosku tytułu wykonawczego. Jak wskazał

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 marca 2003 r. III CKN 205/00 (OSNC

z 2004 r., nr 6, poz. 93) omawiane zabezpieczenie hipoteczne może uzyskać tylko

taki wierzyciel wnioskodawca, który został wymieniony w tytule wykonawczym jako

podmiot uprawniony, nie może natomiast uzyskać go wnioskodawca, który nie

figuruje w tytule wykonawczym, a wniosek o wpis uzasadnia nabyciem w drodze

cesji wierzytelności objętej tytułem, załączając do wniosku umowę przelewu tej

wierzytelności.

Określony w art. 6268 § 2 k.p.c. zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego

przy rozpoznawaniu wniosku o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej jest

ograniczony do badania samego wniosku, załączonego doń tytułu wykonawczego

i księgi wieczystej. Sąd nie może badać żadnych innych dokumentów ani

okoliczności, w szczególności tego, czy wierzytelność objęta wnioskiem istnieje

czy wygasła na skutek zdarzeń, które miały miejsce po jej powstaniu (porównaj

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r . I CKN 553/07 i z dnia

4 września 2008 r. IV CSK 200/08, nie publ.). Nie może więc także badać, na

zarzut dłużnika, czy po powstaniu tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę

wniosku o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej, doszło do przelewu wierzytelności,

a więc czy wnioskodawca figurujący jako wierzyciel w tym tytule, pozostaje

wierzycielem, czy też przelał wierzytelność na inną osobę. Dłużnik kwestionujący

uprawnienia wierzyciela, posiadającego tytuł wykonawczy określony w art. 109

ust.1 w zw. z art. 111 u.k.w.h., może jedynie, w przewidzianym trybie

postępowania, innego niż wieczystoksięgowe, zwalczać w stosowny sposób tytuł

wykonawczy,

który

stanowi

podstawę

ustanowienia

hipoteki

przymusowej

kaucyjnej. Dopóki jednak tytuł taki istnieje, wierzyciel w nim wskazany jest

uprawniony do żądania wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej także wtedy, gdy po

powstaniu tego tytułu przelał objętą nim wierzytelność na inną osobę.

Uznając zatem za uzasadnione kasacyjne zarzuty naruszenia art. 109

ust.1u.k.w.h. oraz art. 6268 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu

w O. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.).