IV CSK 181/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 181/05

POSTANOWIENIE

Dnia 9 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. J.

przy uczestnictwie D. M.

o wpis hipoteki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 14 kwietnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wnioskodawca J. J. wniósł o wpisanie w dziale IV księgi wieczystej Kw […]

na swoją rzecz hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 100.000 zł na podstawie

nakazu zapłaty z dnia 15 kwietnia 2003 r. Nieruchomość opisana w wymienionej

księdze wieczystej stanowi własność dłużniczki D. M. Wnioskodawca wskazał w

uzasadnieniu wniosku, że wynikająca z nakazu zapłaty kwota roszczenia głównego

w wysokości 80.000 zł została już zabezpieczona hipoteką przymusową kaucyjną.

Obecnie wnioskodawca domaga się zabezpieczenia

taką samą hipoteką

wynikających z opisanego nakazu zapłaty odsetek i kosztów postępowania od

roszczenia głównego.

Sąd Rejonowy w W. dokonał w dniu 27 października 2004 r. w księdze

wieczystej Kw 17346 wpisu przymusowej hipoteki kaucyjnej do kwoty 100.000 zł na

rzecz J. J. zgodnie z wnioskiem i wskazaną podstawą wpisu w postaci nakazu

zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 15 kwietnia 2003 r.

Apelację wniosła dłużniczka - właścicielka rzeczonej nieruchomości.

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2005 r., oddalił

apelację i zasądził od uczestniczki postępowania na rzecz wierzyciela kwotę 60 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie nie zachodzi res iudicata.

W pierwszym przypadku wpis w księdze wieczystej z dnia 2 kwietnia 2004 r.,

dokonany na podstawie wniosku z dnia 11 marca 2004 r., zabezpieczał hipoteką

roszczenie główne, tzn. kwotę 80.000 zł wynikającą z nakazu zapłaty.

W pozostałym

bowiem

zakresie

Sąd

oddalił

wniosek

odnośnie

odsetek

ustawowych i kwoty 1.350 zł tytułem kosztów sądowych (postanowienie Sądu

Rejonowego w W. z dnia 30 lipca 2004 r.). Powodem oddalenia wniosku w tym

zakresie było naruszenie zasad wynikających z treści art. 104 u.k.w. oraz

nieskapitalizowanie odsetek i niewskazanie maksymalnej kwoty zabezpieczenia

obejmującej roszczenie główne, odsetki i koszty. Wniosek w przedstawionej sądowi

odwoławczemu sprawie obejmuje swym żądaniem kwotę 100.000 zł stanowiącą

zgodnie z art. 104 u.k.w. zabezpieczenie dla odsetek i kosztów postępowania, ale

wskazanych jako łączna suma zabezpieczenia. W konkluzji Sąd Okręgowy

stwierdził, że w obu sprawach nie zachodzi tożsamość żądania co do przedmiotu

rozstrzygnięcia. Samo bowiem określenie we wnioskach, iż wpis ma dotyczyć

hipoteki kaucyjnej, nie powoduje jeszcze tożsamości tych wniosków.

W ocenie Sądu Okręgowego wierzyciel może w dwojaki sposób realizować

swoje uprawnienie w zakresie ustanowienia hipoteki kaucyjnej, bądź przez

zabezpieczenie

hipoteką

kaucyjną

przymusową

łącznie

kwoty

zasądzonej

w nakazie wraz z skapitalizowanymi odsetkami ustawowymi określającymi

maksymalną nieprzekraczalną wysokość zabezpieczenia, bądź dwiema hipotekami

kaucyjnymi, tak jak w omawianym przypadku. Z istoty hipoteki kaucyjnej wynika

bowiem, iż może być ona wpisana właśnie wtedy, gdy zabezpiecza wierzytelność

o nieustalonej wysokości.

W skardze kasacyjnej dłużniczka zarzuciła naruszenie art. 102 ust. 1, art.

104 i art. 111 u.k.w. oraz art. 13 § 2 w zw. z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie wymaga rozważenia ocena zarzutu dalej idącego, mianowicie

naruszenia powagi rzeczy osądzonej (res iudicata – art. 199 § 1 pkt 2 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c.). Nie budzi wątpliwości tożsamość podmiotowa w postępowaniu

toczącym się wskutek pierwszego i drugiego wniosku wierzyciela (czyli tożsamość

stron tych postępowań). W okolicznościach niniejszej sprawy nie występuje

natomiast tożsamość przedmiotowa. Pierwszy wniosek z dnia 11 marca 2004 r.

dotyczył wpisu hipoteki przymusowej (art. 109 § 1 u.k.w.) zabezpieczającej

należność główną (80.000 zł) oraz odsetki i koszty postępowania. Ponieważ jednak

podstawą

wniosku

był

nieprawomocny

nakaz

zapłaty,

referendarz

Sądu

Rejonowego dokonał wpisu przymusowej hipoteki kaucyjnej (art. 111 u.k.w.),

zabezpieczającej należność główną do wysokości 80.000 zł oraz odsetki i koszty

postępowania (bez oznaczenia wysokości). Wpis w części dotyczącej odsetek

i kosztów postępowania został dokonany z oczywistym naruszeniem art. 104

u.k.w., dlatego Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 30 lipca 2004 r. trafnie

oddalił wniosek w tej części. Nie można w tej sytuacji przyjąć, że kwestia

zabezpieczenia odsetek i kosztów postępowania hipoteką kaucyjną została

prawomocnie osądzona. Drugi natomiast wniosek dotyczył wpisu zabezpieczenia

przymusową hipoteką kaucyjną odsetek i kosztów postępowania do kwoty 100.000

zł. Należy w związku z tym podkreślić, że wbrew temu, na co wskazano w skardze

kasacyjnej, wierzyciel nie występował dwukrotnie o wpis hipoteki kaucyjnej

obejmującej tę samą należność główną. Z treści drugiego wniosku wierzyciela

o dokonanie wpisu wynika bowiem, że wniosek ten nie odnosił się do ponownego

dokonania wpisu hipoteki dotyczącej należności głównej, lecz zabezpieczenia stale

narastających odsetek (wierzyciel we wniosku podał, że w chwili występowania

z wnioskiem wynoszą one około 65.000 zł, z czego można wnosić, że „awansem”

wystąpił o wpis 100.000 zł, aby objąć nim nadal rosnące odsetki). We wniosku

podkreślono, że nie dotyczy on jeszcze raz tej samej kwoty, ale „dalszych 100.000

zł”. W konkluzji należy zatem stwierdzić, że w okolicznościach niniejszej sprawy

nie zachodzi res iudicata w odniesieniu do zabezpieczenia przymusową hipoteką

kaucyjną ani należności głównej, ani też odsetek bądź kosztów postępowania.

Ocena zarzutu naruszenia prawa materialnego wymaga rozstrzygnięcia,

czy wierzyciel może określić wysokość kwoty, do której ustanowiona ma być

hipoteka kaucyjna, w taki sposób, że przerastałaby ona należność wskazaną

w treści

tytułu,

na

podstawie

którego

następuje

ustanowienie

hipoteki

przymusowej. Należy w związku z tym wyjaśnić, czy wniosek obejmujący odsetki

i koszty

jako

należności

współtworzące

kwotę

maksymalną,

może

być

uwzględniony jedynie co do sumy należności głównej i kosztów (określonych

wprost w tytule) oraz już powstałych, „skapitalizowanych” odsetek, czy też

wierzyciel może samodzielnie określić kwotę, do której ma być ustanowiona

hipoteka kaucyjna, nawet przekraczającą odsetki istniejące do dnia rozpoznania

wniosku (tak jak w okolicznościach niniejszej sprawy, w której wierzyciel,

przewidując brak zapłaty ze strony dłużniczki, wnioskował o ustanowienie hipoteki

do kwoty znacznie wyższej niż kwota odsetek zaległych na dzień wystąpienia

z wnioskiem, a nawet rozstrzygnięcia wniosku).

W postanowieniu z dnia 20 maja 1986 r., III CRN 86/86 (OSNC 1987, nr 9,

poz. 139) Sąd Najwyższy stwierdził, że „zakres zabezpieczenia hipoteką

przymusową, wpisaną na podstawie tymczasowego zarządzenia sądu, odsetek

oraz kosztów postępowania określa odnoszący się do hipoteki kaucyjnej

szczególny przepis art. 104 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147) w związku z art. 111 ustawy, a nie przepis art.

69 ustawy, dotyczący hipoteki w ogólności”. W świetle tego stanowiska,

przytaczanego także w skardze kasacyjnej, art. 69 u.k.w. nie znajdowałby

zastosowania, gdyż o zakresie zabezpieczenia hipoteką należności odsetkowych

rozstrzygałby wyłącznie art. 104 u.k.w., zgodnie z którym „hipoteka kaucyjna

zabezpiecza odsetki oraz koszty postępowania mieszczące się w sumie

wymienionej we wpisie hipoteki”.

Przymusowa

hipoteka

kaucyjna

nie

tylko

stanowi

konsekwencję

nieprawomocności nakazu zapłaty, na podstawie którego dokonano wpisu (art. 111

u.k.w.), ale jest związana także z nieustaleniem wysokości wierzytelności, co jest

jedną z podstawowych cech hipoteki kaucyjnej (art. 102 ust. 1 u.k.w.). Wpis hipoteki

może zatem obejmować nie tylko już powstałe i skapitalizowane odsetki, ale

również wyższą kwotę, uwzględniającą możliwy wzrost odsetek po rozstrzygnięciu

wniosku. Hipoteka przymusowa, o której mowa w art. 111 u.k.w., jest bowiem

jednocześnie hipoteką kaucyjną, do której w konsekwencji stosuje się przepisy

ogólne dotyczące takiej hipoteki. W szczególności więc należy wskazać na drugą

cechę podstawową hipoteki kaucyjnej, którą jest zabezpieczenie wierzytelności do

oznaczonej sumy najwyższej. Wpis hipoteki kaucyjnej nie decyduje o rzeczywistej

wysokości należności z określonego stosunku prawnego, jednakże oznacza

najwyższą sumę odpowiedzialności rzeczowej. Zapłacenie przeto przez właściciela

nieruchomości sumy zabezpieczonej hipoteką kaucyjną powoduje wygaśnięcie

wierzytelności z danego stosunku prawnego – w każdym razie w takim zakresie,

w jakim wierzyciel może jej z tytułu wpisu tej hipoteki dochodzić z nieruchomości,

a w konsekwencji pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki (orz. SN z dnia 2 maja

1960 r., 4. CR. 1028/59, OSPiKA 1962, nr 2, poz. 35).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.