IV CSK 170/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 170/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Krystyny P.

przeciwko U. Towarzystwu Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej w Ł.

i

Bartłomiejowi J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 grudnia 2009 r.,

I.

II. oddala skargę kasacyjną;

oddala wniosek pozwanej U. Towarzystwa Ubezpieczeń

Spółki Akcyjnej w Ł. o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy po ponownym

rozpoznaniu sprawy, zasądził in solidum od Towarzystwa Ubezpieczeń U. S.A. w Ł.

i Bartłomieja J. na rzecz Krystyny P. kwotę 50 tysięcy zł, oddalił powództwo w

pozostałej części oraz orzekł o kosztach i opłatach.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 1 grudnia 2009 r. uwzględnił apelację

powódki częściowo, zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji przez zasądzenie

od dnia 18 listopada 2005 r. odsetek ustawowych od kwoty 50 tysięcy zł, oddalił

natomiast apelację w zakresie dotyczącym wysokości odszkodowania.

Wyrok ten został oparty na następujących podstawach.

Powódka dochodziła na podstawie art. 446 § 3 k.c. odszkodowania w kwocie

300 tysięcy zł z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, będącego

następstwem śmierci jej syna w wypadku drogowym, który zdarzył się w 2003 r.

Syn powódki był w chwili śmierci uczniem 1-ej klasy technikum. Powódka

nie pracowała ani nie prowadziła żadnej działalności przynoszącej dochody.

Nie udowodniła, aby skutkiem śmierci syna były niekorzystne zmiany w sferze

materialnej. Udowodnione zostało natomiast roszczenie powódki „w aspekcie szkód

niemajątkowych”.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że pojęcie „znaczne pogorszenie sytuacji

życiowej” obejmuje nie tylko element materialny, ale również przesłanki

pozaekonomiczne określające tę sytuację, a przy ustalaniu „stosownego”

odszkodowania należy brać pod uwagę zarówno konkretne okoliczności sprawy,

jak i to, by odszkodowanie miało rzeczywistą wartość ekonomiczną.

Utrata oczekiwania na pomoc i wsparcie, których zasadnie można oczekiwać od

osoby bliskiej, a więc sam fakt utraty dorastającego dziecka, które potencjalnie

w przyszłości mogłoby stanowić oparcie dla matki, powoduje „pogorszenie sytuacji

życiowej rozumianej jako szkoda niemajątkowa”. Powódka doznała także

negatywnych przeżyć psychicznych i poczucia osamotnienia, co spowodowało

osłabienie jej energii życiowej i pogorszyło komfort codziennego życia, pogorszył

się także jej stan zdrowia, który nie ulega poprawie pomimo leczenia się

u psychiatry.

Przy uwzględnieniu wymienionych przesłanek, Sąd Apelacyjny ocenił, że

odszkodowanie w wysokości 50 tysięcy zł stanowi odpowiednie przysporzenie dla

powódki i jest odszkodowaniem stosownym w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. Sąd ten

dodał, że w sprawie karnej od pozwanego – sprawcy szkody została zasądzona na

rzecz powódki kwota 18 743 zł.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła „w części oddalającej

powództwo na kwotę 250 000 zł”, na taką też kwotę oznaczyła wartość przedmiotu

zaskarżenia. Wniosła o uchylenie tego wyroku „w części oddalającej powództwo”

i przekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Apelacyjnemu

ewentualnie o uchylenie wyroku „w części oddalającej powództwo i jego zmianę

poprzez zasądzenie (...) kwoty 300 tysięcy zł”.

Powódka oparła skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego –

art. 446 § 3 k.c. „poprzez rażąco błędną wykładnię i niewłaściwe stosowanie

polegające na zaniżeniu powódce należnego odszkodowania”.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Błędy w sposobie oznaczenia zakresu zaskarżenia i wniosków kasacyjnych

wymagały rozważenia pod kątem spełnienia istotnych wymagań skargi kasacyjnej.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w części „oddalającej powództwo”,

chociaż rozstrzygnięcia takiego nie zawiera, bowiem orzeczono w nim jedynie

o oddaleniu apelacji powódki (w pozostałej części). Analogiczne błędy zawierają

alternatywne wnioski kasacyjne, a drugi z nich dodatkowo wadliwie formułuje

wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie kwoty 300 tysięcy zł.

Pomimo tych błędów, możliwe jest odczytanie właściwego sensu treści skargi, która

jak chodzi o zakres zaskarżenia obejmuje wyrok Sądu Apelacyjnego w części

orzekającej o oddaleniu apelacji w zakresie, w jakim Sąd pierwszej instancji oddalił

powództwo o odszkodowanie, a gdy chodzi o wnioski – zmierza do uchylenia

wyroku Sądu Apelacyjnego w takim też zakresie i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania ewentualnie jego uchylenia i uwzględnienia apelacji przez

zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji w taki sposób, by powództwo zostało

w całości uwzględnione.

Uwzględniając dominujące w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko

dopuszczające możliwość „odtworzenia” rzeczywistego zakresu zaskarżenia

i wniosku, jeżeli rodzaj błędów na to pozwala (por. m.in. postanowienia z dnia

22 czerwca 2005 r., III CZ 47/05, z dnia 15 marca 2007 r., II CZ 15/07 i z dnia

6 czerwca 2007 r., III CZ 26/07, niepublikowane)

Sąd Najwyższy w sprawie

niniejszej uznał, że wymienione nieprawidłowości nie uniemożliwiają rozpoznania

skargi.

Przechodząc do oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 446 § 3 k.c.,

także nieprawidłowo ujętego jako mającego polegać na błędnej wykładni

i niewłaściwym zastosowaniu przez „zaniżenie należnego odszkodowania”, należy

stwierdzić, że w nowszej judykaturze został

wypracowany sposób rozumienia

treści i przesłanki zastosowania tego przepisu. (por. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 2004 r., V CK 269/03, z dnia 25 lutego 2004 r., II CK

17/03, z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03, z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK

544/07 i z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 79/10, niepublikowane).

Najsyntetyczniej rzecz ujmując, przyjmuje się swoistość tego odszkodowania

wynikającą z tego, że ma ono naprawić szczególne szkody: szkoda o charakterze

majątkowym przeplata się i jest ściśle powiązana z uszczerbkiem niemajątkowym,

wywołanym przez śmierć najbliższego członka rodziny. Dlatego, nie bagatelizując

znaczenia

materialnego

wymiaru

pogorszenia

sytuacji

życiowej,

należy

uwzględniać współwystępowanie uszczerbku o charakterze niemajątkowym, a to

łącznie powinno prowadzić do rzeczywistego wynagrodzenia szkody polegającej na

znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej. W ramach ustalania rozmiaru szkody

uwzględnia się takie czynniki niewymierne jak utrata oczekiwanego wparcia na

przyszłość (nie tylko materialnego), cierpienie związane z utratą osoby bliskiej

i osłabienie aktywności życiowej oraz motywacji do przezwyciężania trudności

życia codziennego, pogorszenie stanu zdrowia w następstwie cierpienia i poczucia

krzywdy z powodu utraty dziecka.

Te elementy są istotne jako przesłanki ustalenia znacznego pogorszenia

sytuacji życiowej, a ich skonkretyzowana ocena w okolicznościach sprawy jest

podstawą ustalenia odszkodowania „stosownego” w rozumieniu art. 446 § 3 k.c.

Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia przez sąd meriti tego przepisu

wymaga wykazania, iż sąd błędnie rozumiał treść i znaczenie wymienionych pojęć

albo że błędnie przepis zastosował.

W każdym razie, przy uwzględnieniu, że w wypadku tego szczególnego

odszkodowanie w grę wchodzą elementy niewymierne, nieostre i ocenne,

ostatecznie decydujące znaczenie ma to, czy sąd zastosował prawidłowe kryteria

(zasady) ustalania wysokości odszkodowania i czy prawidłowo rozważył je na tle

okoliczności danej sprawy.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, iż Sąd Apelacyjny właściwie

rozumiał treść i znaczenie pojęć, użytych

w art. 446 § 3 k.c. i że zastosował

kryteria ustalania stosownego odszkodowania ukształtowane w judykaturze Sądu

Najwyższego. Uzasadnienie zarzutu naruszenia tego przepisu wymagałoby

wykazania, jakie wadliwe kryteria zostały przez Sąd zastosowane, bądź też, jakie

zasady lub konkretne okoliczności występujące w sprawie zostały przez Sąd

pominięte.

W skardze kasacyjnej nie został powołany jakikolwiek argument natury prawnej,

kwestionujący przesłanki orzeczenia. Nie zostały też sformułowane żadne

skonkretyzowane

zarzuty,

zmierzające

do

przekonania,

że

w

ustalonych

okolicznościach sprawy zastosowanie właściwych kryteriów powinno doprowadzić

do ustalenia innej wysokości odszkodowania. W istocie zresztą skarżąca powołuje

kryteria analogiczne do tych, które przyjął Sąd w zakresie niewymiernego aspektu

szkody wynikającej ze śmierci dziecka, a jedynie na ich podstawie wyraża własne

przekonanie, że „stosowne” odszkodowania powinno być wyższe.

W rezultacie, w skardze kasacyjnej brak argumentów, które pozwalałyby na

stwierdzenie, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art. 446 § 3 k.c.

Uzasadniało to oddalenie skargi na podstawie art. 39814 k.p.c.

Wniosek

pozwanego

Towarzystwa

Ubezpieczeń

o

zasądzenie

kosztów

postępowania przed Sądem Najwyższym, związany z wniesieniem odpowiedzi na

skargę, został oddalony, gdyż odpowiedź na skargę kasacyjną została złożona po

terminie (art. 3987 § 1 w zw. z art. 167 k.p.c.).