IV CSK 168/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 168/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa E. S.A.

przeciwko B. S.A.

o zapłatę kwoty 1.529.081,59 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 grudnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 5400 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 4 maja 2007 r. zasądził od „B.” Spółki

Akcyjnej na rzecz E. Spółki Akcyjnej kwotę 1 529 081,59 zł wraz z odsetkami

ustawowymi i kosztami procesu. Sąd ten ustalił, że w dniu 2 stycznia 2002 r. strony

zawarły umowę spedycji nr 8 dotyczącą przewozu miału węglowego. Strona

pozwana w ramach umowy spedycji zobowiązała się do zawarcia z przewoźnikiem

umowy na przewóz, czuwania nad przebiegiem i warunkami umowy przewozu,

powiadamiania strony powodowej o przeszkodach w przewozie oraz dokonywania

rozliczeń z przewoźnikiem za wykonaną usługę przewozową. Strona pozwana

przyjęła

ponadto

przewozowych

odpowiedzialność

wobec

przewoźnika.

za

terminowe

Przesyłki

regulowanie

zostały

należności

dostarczone

stronie

powodowej i odebrane przez nią bez zastrzeżeń. Wystawione przez stronę

pozwaną faktury zostały zapłacone przez stronę powodową. Strona pozwana w

listach przewozowych wskazywała, że płatnikiem należności przewozowych jest

sp. z o.o. „P.”. Przewoźnik C. SA wezwał stronę powodową do uiszczenia nie

zapłaconych należności przewozowych. Strona powodowa po uzyskaniu od strony

pozwanej informacji, że należności na rzecz C. SA zostały uregulowane odmówiła

zapłaty. Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 17 listopada 2004 r. zasądził na rzecz

C. od stron (in solidum) kwotę 1 971 557,15 zł z należnościami ubocznymi.

Wykonując powyższy wyrok strona powodowa zapłaciła na rzecz C. 1 529 081,59

zł, co stanowiło połowę należności wynikających z tego wyroku.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo zasługiwało na uwzględnienie,

gdyż strona pozwana nie wywiązała się z wynikającego z umowy spedycji

obowiązku zapłaty za przewóz. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zgłoszonego przez

stronę

pozwaną

zarzutu

przedawnienia.

W

jego

ocenie

podstawę

odpowiedzialności strony pozwanej stanowił art. 471 k.c. i roszczenie oparte na tej

podstawie podlegało przedawnieniu według ogólnych zasad. Zgodnie z treścią art.

118 k.c. termin przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności

gospodarczej wynosi 3 lata. W rozpoznawanej sprawie rozpoczął on bieg w dniu

8 listopada 2006 r., tj. w dniu, w którym strona powodowa

wezwała stronę

pozwaną do naprawienia szkody powstałej na skutek nieuiszczenia należności

przewozowych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 września 2007 r. oddalił apelację strony

pozwanej. Na skutek jej skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy uchylił ten wyrok i

przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Po

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 grudnia 2008 r.

ponownie oddalił apelację strony pozwanej. Sąd drugiej instancji uznał, że

zaskarżony wyrok mimo częściowo błędnego uzasadnienia ostatecznie opowiada

prawu. Sąd Najwyższy przesądził, że w sprawie znajdował zastosowanie art. 803 §

1 k.c. Wynikający z tego przepisu roczny termin przedawnienia rozpoczynał bieg od

dnia wykonania zlecenia. Sąd Apelacyjny przyjął, że opłata przewozowa powinna

być uiszczona przed 23 czerwca 2003 r. Strona powodowa wniosła pozew w dniu

22 listopada 2006 r., a zatem po upływie terminu przedawnienia. Jednakże w

ocenie

Sądu

Apelacyjnego

podniesienie

przez

stronę

pozwaną

zarzutu

przedawnienia stanowiło w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nadużycie

prawa. Za taką oceną przemawiał sposób zachowania strony pozwanej po

zawarciu umowy. Strona pozwana mimo otrzymania należności za przewóz nie

przekazała ich bezpośrednio przewoźnikowi i nie poinformowała strony powodowej,

że zastosowała system rozliczeń za przewóz nieuzgodniony w umowie. Posłużył

się w tym zakresie płatnikiem, chociaż umowa spedycji tego nie przewidywała.

Nadto po zażądaniu wyjaśnień przez stronę powodową wezwaną do zapłaty

przewoźnego zapewnił ją, że należności z tego tytułu zostały uregulowane i

żądanie przewoźnika jest bezzasadne. To samo stanowisko strona pozwana

prezentowała w procesie o zapłatę przewoźnego. Po zakończeniu tego

postępowania deklarowała, że dokona zapłaty przewoźnikowi. Podniesienie w tej

sytuacji

zarzutu

przedawnienia

naruszało

zasadę

lojalności

kontraktowej,

uczciwości, słuszności i sprawiedliwości. Uwzględniając, że na nadużycie prawa

może powołać się także przedsiębiorca, Sąd drugiej instancji uznał, że podniesiony

przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia nie uzasadnia uwzględnienia jej

apelacji.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o podstawę naruszenia

prawa materialnego. Zarzucono w niej obrazę: art. 5 k.c. w zw. z art. 2, 20, 64 ust.

2, 32 i 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 117 § 1, 355 § 1 i 2, 803 § 1 i 2 k.c., art. 51

ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. Prawo przewozowe, a także w zw. z art.

382 i 227 k.p.c., art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 51 ust. 2 Prawa przewozowego, art. 65

§ 1 k.c. oraz art. 117 § 2 k.c. w zw. z art. 5 i 803 § 1 i 2 k.c. W oparciu o te zarzuty

skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu lub innemu sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu pierwszej

instancji przez oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa naruszenia prawa materialnego okazała się nieuzasadniona.

Zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie dotyczyły głównie naruszenia art. 5 k.c.,

zarówno

przez

błędną

wykładnię,

jak

i

niewłaściwe

zastosowanie.

Zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni art. 5 k.c. w wyniku

rozszerzającej wykładni tego przepisu na skutek uwzględnienia okoliczności, które

nie powinny być brane pod uwagę przy ocenie zarzutu nadużycia prawa.

Stanowisko to nie jest uzasadnione. W orzecznictwie zostało utrwalone stanowisko,

że przy ocenie istnienia podstaw do zastosowania art. 5 k.c. należy brać pod uwagę

całokształt

okoliczności

sprawy

i

nie

jest

wykluczone

uznanie

zarzutu

przedawnienia za nadużycie prawa także w stosunkach między przedsiębiorcami.

Sąd Apelacyjny uznał za okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 5 k.c.

zachowanie strony pozwanej, która nie uregulowała należności za przewóz mimo

otrzymania środków na ten cel od strony powodowej, zapewnianie strony

powodowej, że dokonała zapłaty należności za przewóz, zarówno po wezwaniu do

zapłaty

przez

przewoźnika,

jak

i

w

trakcie

procesu

z

przewoźnikiem,

co w konsekwencji spowodowało, że dopiero po prawomocnym zakończeniu sporu

z przewoźnikiem

miała

podstawy

by

zapewnienia

te

przestać

traktować

za wiarygodne, a także deklarowanie po zakończeniu procesu z przewoźnikiem

woli zapłaty zadłużenia. Tego rodzaju okoliczności nie wykraczają

poza

okoliczności sprawy, które mogły być uwzględnione w świetle regulacji z art. 5 k.c.

Oceny tej nie zmienia, że w części stanowiły one okoliczności tego rodzaju, które

świadczyły o nienależytym wykonaniu umowy przez stronę pozwaną i były

podstawą powstania przedawnionych roszczeń strony powodowej. Nie jest bowiem

wykluczone, aby zachowanie dłużnika przy powstaniu zobowiązania mogło być

brane pod uwagę, jako okoliczność mająca znaczenie dla oceny, czy podniesienie

przez niego zarzutu przedawnienia nie stanowi nadużycia prawa.

Wymaga także podkreślenia, że Sąd Apelacyjny uznając, że zachodzi

podstawa do zastosowania art. 5 k.c. uwzględnił wyłącznie okoliczności, które

dotyczyły takiego postępowania strony pozwanej, które uznał za zawinione z jej

strony. Tymczasem w orzecznictwie przyjęto, że zarzut przedawnienia może być

uznany za nadużycie prawa również w tym przypadku, gdy upływ terminu

przedawnienia nie jest wynikiem wyłącznie

takiego działania pozwanego

(por. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP 84/08, OSNC 2008, nr 7 – 8, poz. 114).

Tym bardziej zatem nie można przyjąć, aby Sąd Apelacyjny zastosował

rozszerzającą wykładnię art. 5 k.c., prowadzącą z tego względu do obejścia art.

117 § 1 i art. 803 § 1 i 2 k.c.

Z przyczyn wyżej wskazanych nie uzasadniony był również zarzut

naruszenia art. 5 k.c. w wyniku jego niewłaściwego zastosowania. Jak już bowiem

podkreślono, Sąd Apelacyjny oceniając możliwość zastosowania art. 5 k.c. brał pod

uwagę takie okoliczności, które miały miejsce w rozstrzyganej sprawie i uzasadniały

uznanie ich za mające znaczenie dla możliwości uznania zarzutu przedawnienia za

nadużycie prawa. Brak jest zatem podstaw by przyjąć, że wskazane w skardze

kasacyjnej przepisy prawa materialnego zostały niewłaściwie zastosowane.

Wymaga dodatkowo podkreślenia, że strona pozwana korzystając przy

regulowaniu

należności

za

przewóz

z

pośrednika

ponosiła

w

pełni

odpowiedzialność za jego działania. Nie wykazała zaś okoliczności świadczących

o tym, że kontrolowała należycie sposób wykonania zobowiązania przez płatnika,

któremu przekazywała należności za opłaty przewozowe zapłacone przez stronę

powodową i oceniała prawidłowo wiarygodność swojego kontrahenta w trakcie

realizacji jej zleceń. Okoliczności związane ze sposobem wykonania umowy

spedycji

przez

stronę

pozwaną

zasadnie

zostały

zatem

ocenione

jako

przemawiające za zastosowaniem art. 5 k.c. Podobnie należy ocenić zachowanie

strony pozwanej po zgłoszeniu przez przewoźnika roszczeń związanych z nie

zapłaceniem opłat przewozowych. Sąd Apelacyjny ustalił, że strona pozwana

zapewniała wówczas stronę powodową, iż żądania te są nieuzasadnione. Podobne

stanowisko prezentowała w procesie, w którym strony zostały pozwane o zapłatę

przewoźnego. Utrzymywanie w tych okolicznościach przez skarżącą, że strona

powodowa powinna wcześniej wystąpić na drogę sądową, żeby uniknąć upływu

terminu przedawnienia, jest pozbawione racji. Za taką oceną przemawia również

okoliczność, że w czasie, kiedy nastąpił upływ terminu przedawnienia, brak było

utrwalonego

stanowiska

judykatury na

temat

zarówno

zasadności żądań

przewoźnika w sytuacji, gdy zapłata należności za przewóz została dokonana na

rzecz płatnika, jak też terminu przedawnienia tego rodzaju roszczeń, których strona

powodowa dochodziła w związku z zawartą umową spedycji. Jednocześnie

okoliczności

te

stanowią

argument

dla

oceny,

że

podniesienie

zarzutu

przedawnienia stanowiło nadużycie prawa.

Dla oceny w tym zakresie istotny jest również termin przedawnienia roszczeń

wynikający z brzmienia art. 803 § 1 k.c. Wynosi on jeden rok, co jest terminem

krótkim, nawet przy uwzględnieniu, że ma on mieć zastosowanie w stosunkach

między przedsiębiorcami. Instytucja przedawnienia roszczeń pełni istotne funkcje

w zakresie pewności obrotu i stabilizacji stosunków prawnych. Jest to konieczne

również z tego względu, że z upływem czasu zachodzą trudności w odtworzeniu

rzeczywistej treści stosunków powstałych w przeszłości. Przy krótkich terminach

przedawnienia uzasadnienie do stosowania rygoru tej instytucji ulega osłabieniu,

gdyż upływ terminu przedawnienia nie służy w pełni wskazanym wyżej celom.

Jest też zrozumiałe, że trudniejsze jest w tym przypadku podjęcie działań dla

uniknięcia

skutków upływu

terminu

przedawnienia. W

tym

wypadku

nie

uwzględnienie zarzutu przedawnienia podniesionego przez dłużnika mogą

uzasadniać różnego rodzaju działania dłużnika prowadzące do „wydłużenia”

terminu, po upływie którego wierzyciel jest w stanie wystąpić na drogę sądową

przeciwko dłużnikowi. Przy

ocenie skutków upływu terminu przedawnienia,

w kontekście możliwości zastosowania art. 57 k.c., istotne jest bowiem również to,

jak znaczny jest upływ terminu przedawnienia.

Brak jest jednocześnie podstaw do uznania za zasadne stanowiska

skarżącego, że przy zastosowaniu art. 5 k.c. Sąd Apelacyjny pominął, że strony są

przedsiębiorcami o wysokim kapitale zakładowym i posiadają profesjonalną

obsługę prawną, a także, że strona pozwana zapłaciła na rzecz przewoźnika

połowę zasądzonych na jego rzecz należności i wynegocjowała odsetki niższe od

ustawowych. Nie można bowiem przyjąć, aby status stron jako przedsiębiorców

o dużym kapitale zakładowym uzasadniał w okolicznościach rozpoznawanej sprawy

wyłączenie możliwości zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 5 k.c.

Druga z okoliczności powołanych przez stronę pozwaną nie mogła być zaś brana

pod uwagę przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej w sytuacji, gdy w sprawie brak jest

ustaleń faktycznych potwierdzających, że miała ona miejsce. Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie daje zaś podstaw do stwierdzenia, że Sąd Apelacyjny

oceniając możliwość uznania podniesienia zarzutu przedawnienia za nadużycie

prawa uznał za nieistotne zachowanie strony powodowej jako wierzyciela i z tego

względu naruszył art. 5 k.c. Odnosi się to odpowiednio do twierdzenia o uznaniu za

nieistotne i pominięciu oceny postępowania przewoźnika, który stworzył określony

system rozliczeń oraz płatnika, którym posługiwała się strona pozwana.

Okoliczności te Sąd Apelacyjny uwzględnił, skoro były one przedmiotem ustaleń

faktycznych i w oparciu o nie wyrażono ocenę, że strona pozwana ponosi w pełni

odpowiedzialność za skutki posługiwania się płatnikiem i przyjęcie systemu

rozliczeń nieuzgodnionego w umowie.

Nie uzasadniony był zarzut błędnej wykładni art. 361 § 2 k.c., w wyniku

przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że roszczenia strony powodowej uległy

przedawnieniu przed powstaniem szkody. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie

wskazuje bowiem na taką ocenę. W szczególności oceny takiej nie uzasadnia

odwołanie się do uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r.

(III CZP 84/08). Ponadto przepis ten nie określa chwili powstania szkody i nie miał

znaczenia zarówno dla przyjęcia przez Sąd początku terminu przedawnienia, który

został oznaczony przez dokonanie wykładni art. 803 k.c., jak i zastosowania art. 5

k.c., co wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

Bezzasadny był również zarzut naruszenia art. 65 § 1 k.c. w wyniku błędnej

wykładni składanych przez stronę pozwaną w listach przewozowych „oświadczeń

woli” o opłacaniu należności za przewóz przez płatnika. Stwierdzenie przez

skarżącego, że w następstwie tego Sąd Apelacyjny wadliwie przyjął, iż strona

powodowa nie została poinformowana przez stronę pozwaną o skorzystaniu z takiej

formy płatności, nie stanowi w istocie zarzutu naruszenia prawa materialnego

w wyniku jego błędnej wykładni lecz wskazuje na kwestionowanie odmiennych

ustaleń faktycznych, co jest na gruncie art. 3983 § 3 k.p.c. niedopuszczalne.

Zarzut naruszenia art. 117 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 803 § 1 i 2 k.c.

został sformułowany jako zarzut będący konsekwencją naruszenia przepisów

prawa wskazanych we wcześniej przedstawionych zarzutach. W sytuacji, gdy

okazały się one nieuzasadnione z przyczyn wyżej wskazanych, również ten zarzut

był bezzasadny.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 39821 k.p.c.