IV CSK 166/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 166/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa E. SA

przeciwko B. SA

o zapłatę kwoty 542.334,44 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 grudnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 5400 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 4 maja 2007 r. zasądził od „B." Spółki

Akcyjnej na rzecz E. Spółki Akcyjnej kwotę 542 334,44 zł wraz z odsetkami

ustawowymi i kosztami procesu. Sąd ten ustalił, że w dniu 2 stycznia 2002 r. strony

zawarły umowę spedycji nr 8 dotyczącą przewozu miału węglowego. Strona

pozwana w ramach umowy spedycji zobowiązała się do zawarcia z przewoźnikiem

umowy na przewóz, czuwania nad przebiegiem i warunkami umowy przewozu,

powiadamiania strony powodowej o przeszkodach w przewozie oraz dokonywania

rozliczeń z przewoźnikiem za wykonaną usługę przewozową. Strona pozwana

przyjęła

ponadto

przewozowych

odpowiedzialność

wobec

przewoźnika.

za

terminowe

Przesyłki

regulowanie

zostały

należności

dostarczone

stronie

powodowej i odebrane przez nią bez zastrzeżeń, a wystawione przez stronę

pozwaną faktury zostały zapłacone przez stronę powodową. Strona pozwana w

listach przewozowych wskazywała, że płatnikiem należności przewozowych jest

„O.” sp. z o.o. W dniu 31 stycznia 2003 r. przewoźnik C. SA wezwał stronę

powodową do uiszczenia kwoty 658 324,21 zł tytułem niezapłaconych należności

przewozowych. Strona powodowa po uzyskaniu od strony pozwanej informacji, że

należności na rzecz C. SA zostały uregulowane odmówiła zapłaty. Sąd Okręgowy

w L. wyrokiem z dnia 21 lipca 2004 r. zasądził na rzecz C. od stron in solidum

kwotę 658 324,61 zł z należnościami ubocznymi. Wykonując powyższy wyrok

strona powodowa zapłaciła na rzecz C. 542 334, 44 zł, co stanowiło połowę

należności wynikających z tego wyroku.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo zasługiwało na uwzględnienie,

gdyż strona pozwana nie wywiązała się z wynikającego z umowy spedycji

obowiązku zapłaty za przewóz. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zgłoszonego przez

stronę

pozwaną

zarzutu

przedawnienia.

W

jego

ocenie

podstawę

odpowiedzialności strony pozwanej stanowił art. 471 k.c. i roszczenie oparte na tej

podstawie podlegało przedawnieniu według ogólnych zasad. Zgodnie z treścią

art. 118 k.c. termin przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej wynosi 3 lata. W rozpoznawanej sprawie rozpoczął on

bieg w dniu 8 listopada 2006 r., tj. w dniu, w którym strona powodowa wezwała

stronę pozwaną do naprawienia szkody powstałej na skutek nieuiszczenia

należności przewozowych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 września 2007 r. oddalił apelację strony

pozwanej. Na skutek jej skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy uchylił ten wyrok i

przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Po

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 grudnia 2008 r.

ponownie oddalił apelację strony pozwanej. Sąd drugiej instancji uznał, że

zaskarżony wyrok mimo częściowo błędnego uzasadnienia ostatecznie opowiada

prawu. Sąd Najwyższy przesądził, że w sprawie znajdował zastosowanie art. 803 §

1 k.c. Wynikający z tego przepisu roczny termin przedawnienia rozpoczynał bieg od

dnia wykonania zlecenia polegającego na wysłaniu przesyłki. Przesyłki zostały

odebrane przez stronę powodową w czerwcu 2002 r., a zatem termin

przedawnienia upłynął w czerwcu 2003 r. Strona powodowa wniosła pozew w dniu

8 listopada 2006 r., po upływie terminu przedawnienia. Jednakże w ocenie Sądu

Apelacyjnego podniesienie przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia stanowiło

w okolicznościach rozpoznawanej sprawy rażące nadużycie prawa. Za taką oceną

przemawiał sposób zachowania strony pozwanej po zawarciu umowy. Strona

pozwana mimo otrzymania należności za przewóz nie przekazała ich bezpośrednio

przewoźnikowi i nie poinformowała strony powodowej, że zastosowała system

rozliczeń za przewóz, który nie został uzgodniony w umowie. Posłużyła się w tym

zakresie płatnikiem, chociaż umowa spedycji na to nie zezwalała. Nadto po

zażądaniu wyjaśnień przez stronę powodową wezwaną do zapłaty przewoźnego

zapewniła ją, że należności z tego tytułu zostały uregulowane i żądanie

przewoźnika jest bezzasadne. To samo stanowisko strona pozwana prezentowała

w procesie o zapłatę przewoźnego. Po wydaniu przez sąd niekorzystnego dla stron

wyroku prowadziła ze stroną powodową negocjacje, w których proponowała

rozliczenie kwot zapłaconych przez stronę powodową przewoźnikowi w ramach

zakupów węgla. Uwzględniając, że na nadużycie prawa może powołać się także

przedsiębiorca, Sąd drugiej instancji uznał, że podniesiony przez stronę pozwaną

zarzut przedawnienia nie uzasadnia uwzględnienia jej apelacji.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o obie podstawy określone

w art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie przepisów postępowania:

art. 382 k.p.c. w zw. z art. 228 § 1, 391 § 1 k.p.c. i art. 42 ust. 3 Konstytucji, art. 228

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 228 § 1, 391 § 1 i 382 k.p.c. oraz naruszenie prawa

materialnego: art. 5 k.c. w zw. z art. 2, 20, 64 ust. 2, 32 i 45 ust. 1 Konstytucji oraz

art. 117 § 1, 355 § 1 i 2, 803 § 1 i 2 k.c., art. 51 ust 1 ustawy z dnia 15 listopada

1984 r. Prawo przewozowe, art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 356 § 1 k.c., art. 361 § 2

k.c. w zw. z art. 51 ust. 2 Prawa przewozowego, art. 65 § 1 k.c. oraz art. 117 § 2

k.c. w zw. z art. 5 i 803 § 1 i 2 k.c. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu lub

innemu sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie

powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej podniesiono zasadnie, że Sąd Apelacyjny odwołał się

do okoliczności faktycznych, które nie były przedmiotem ustaleń Sądu pierwszej

instancji, a jednocześnie nie przeprowadził uzupełniającego postępowania

dowodowego. Dotyczyło to zeznań W.J., złożonych w innej sprawie, rozpoznawanej

przez Sąd Okręgowy w L., na temat zerwania przez stronę pozwaną umowy z

przewoźnikiem, która zezwalała na bezpośrednie rozliczenie z nim opłat z tytułu

przewoźnego oraz jego roli w zawarciu umów z pośrednikami (płatnikami), co

stanowi przedmiot postępowania karnego. Wymaga jednak odnotowania, że

okoliczności te zostały podniesione przez Sąd Apelacyjny jedynie w kontekście

odpowiedzialności strony pozwanej za czynności podejmowane przez płatnika w

związku z treścią art. 474 k.c. Nie miały natomiast znaczenia dla oceny, czy

podniesiony przez stronę zarzut przedawnienia stanowił nadużycie prawa, co z

kolei miało decydujące znaczenie dla oddalenia apelacji strony pozwanej.

Wskazuje na to wyraźnie dalsza część uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w

której wskazano sześć powodów przemawiających za zastosowaniem art. 5 k.c.

Nie nawiązano w nich do wskazanych wyżej okoliczności.

Naruszenie

przepisów

postępowania

może

zaś

stanowić

podstawę

uwzględnienia skargi kasacyjnej jedynie wówczas, gdy mogło ono mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Z tego względu podstawa naruszenia przepisów

postępowania okazała się nieuzasadniona.

Pozbawiona uzasadnionych podstaw była również podstawa naruszenia

prawa materialnego. Zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie dotyczyły głównie

naruszenia art. 5 k.c., zarówno przez błędną wykładnię, jak i niewłaściwe

zastosowanie tego przepisu. Zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny dokonał błędnej

wykładni art. 5 k.c. w wyniku jego rozszerzającej wykładni – na skutek

uwzględnienia okoliczności – które nie powinny być brane pod uwagę przy ocenie

zarzutu nadużycia prawa. Stanowisko to nie jest uzasadnione. W orzecznictwie

zostało utrwalone stanowisko, że przy ocenie istnienia podstaw do zastosowania

art. 5 k.c. należy brać pod uwagę całokształt okoliczności sprawy i nie jest

wykluczone

w stosunkach

uznanie

między

zarzutu

przedawnienia

przedsiębiorcami.

za

Sąd

nadużycie

Apelacyjny

prawa

uznał,

także

że

za

zastosowaniem art. 5 k.c. przemawiało zachowanie strony pozwanej, która nie

uregulowała należności za przewóz mimo otrzymania środków na ten cel od strony

powodowej, w sposób nieuzasadniony, w świetle umowy łączącej strony, posłużyła

się przy dokonywaniu rozliczeń pośrednikiem (płatnikiem) i zapewniała stronę

powodową, że dokonała zapłaty należności za przewóz, zarówno po wezwaniu do

zapłaty przez przewoźnika, jak i w trakcie procesu z przewoźnikiem, co

w konsekwencji spowodowało, że dopiero po prawomocnym zakończeniu sporu

z przewoźnikiem strona powodowa miała podstawy, by zapewnienia te przestać

traktować jako wiarygodne. Tego rodzaju okoliczności nie wykraczają poza zakres

okoliczności sprawy, które mogły być uwzględnione w świetle z art. 5 k.c. Oceny tej

nie

zmienia,

że

w części stanowiły one

okoliczności, które

świadczyły

o nienależytym wykonaniu umowy przez stronę pozwaną i były podstawą powstania

przedawnionych roszczeń strony powodowej. Nie jest bowiem wykluczone, aby

zachowanie dłużnika przy powstaniu zobowiązania brać pod uwagę jako

okoliczność mającą znaczenie dla oceny, czy podniesienie przez niego zarzutu

przedawnienia stanowi nadużycia prawa.

Wymaga także podkreślenia, że Sąd Apelacyjny uznając, iż zachodzi

podstawa do zastosowania art. 5 k.c. uwzględnił wyłącznie okoliczności, które

dotyczyły takiego postępowania strony pozwanej, które uznał za zawinione z jej

strony. Tymczasem w orzecznictwie przyjęto, że zarzut przedawnienia może być

uznany za nadużycie prawa również w tym przypadku, gdy upływ terminu

przedawnienia nie jest wynikiem działania samego pozwanego (por. uzasadnienie

uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r.,

III CZP 84/08). Tym bardziej zatem nie można przyjąć, aby Sąd Apelacyjny

zastosował rozszerzającą wykładnię art. 5 k.c., prowadzącą z tego względu do

obejścia art. 117 § 1 i art. 803 § 1 i 2 k.c.

Z przyczyn wyżej wskazanych nieuzasadniony był co do zasady również

zarzut naruszenia art. 5 k.c. w wyniku jego niewłaściwego zastosowania. Jak już

bowiem podkreślono, Sąd Apelacyjny oceniając możliwość zastosowania art. 5 k.c.

brał pod uwagę okoliczności, które miały miejsce w rozstrzyganej sprawie

i uzasadniały uznanie ich za mające znaczenie dla możliwości uznania zarzutu

przedawnienia za nadużycie prawa. Zarzut ten należało jednak rozważyć także

w powiązaniu z zarzutem naruszenia art. 65 k.c. w zw. z art. 356 § 1 k.c., skoro

kwestionowano w nim sposób wykładni umowy spedycji, a z postanowień tej

umowy Sąd Apelacyjny wyprowadził wniosek, że strona pozwana nie była

uprawniona do posłużenia się przy rozliczeniach z przewoźnikiem osobą trzecią

(płatnikiem) i okoliczność tę uwzględnił przy zastosowaniu art. 5 k.c. Należy

przyznać rację skarżącemu, że treść umowy spedycji zawartej przez strony nie

uzasadniała oceny, że jej postanowienia nie zezwalały stronie pozwanej na

korzystanie z usług płatnika. W konsekwencji jako podstawa dla możliwości

zastosowania art. 5 k.c. mogły być uwzględnione jedynie pozostałe okoliczności

uwzględnione przez Sąd drugiej instancji. Były one jednak wystarczające dla

uznania zarzutu przedawnienia podniesionego przez stronę pozwaną za nadużycie

prawa.

Wymaga podkreślenia, że strona pozwana korzystając przy regulowaniu

należności za przewóz z pośrednika ponosiła w pełni odpowiedzialność za jego

działania. Nie wykazała zaś okoliczności świadczących o tym, że kontrolowała

należycie sposób wykonania zobowiązania przez płatnika, któremu przekazywała

należności za opłaty przewozowe przekazywane przez stronę powodową i oceniała

prawidłowo wiarygodność swojego kontrahenta w trakcie realizacji jej zleceń.

Okoliczności związane ze sposobem wykonania umowy spedycji przez stronę

pozwaną zasadnie zostały zatem ocenione jako przemawiające za zastosowaniem

art. 5 k.c. Podobnie należy ocenić zachowanie strony pozwanej po zgłoszeniu

przez przewoźnika roszczeń związanych z niezapłaceniem opłat przewozowych.

Sąd Apelacyjny ustalił, że strona pozwana zapewniała wówczas stronę powodową,

że żądania te są nieuzasadnione. Podobne stanowisko strona pozwana

prezentowała w procesie, w którym strony zostały pozwane o zapłatę przewoźnego.

Utrzymywanie w tych okolicznościach przez skarżącą, że strona powodowa

powinna wcześniej wystąpić na drogę sądową, żeby uniknąć upływu terminu

przedawnienia, jest pozbawione racji. Za taką ocena przemawia dodatkowo

również ta okoliczność, że w czasie, kiedy nastąpił upływ terminu przedawnienia,

brak było utrwalonego stanowiska judykatury na temat zarówno zasadności żądań

przewoźnika w sytuacji, gdy zapłata należności za przewóz została dokonana na

rzecz płatnika, jak też terminu przedawnienia tego rodzaju roszczeń, których strona

powodowa dochodziła w związku z zawartą umową spedycji. Jednocześnie

okoliczności

te

stanowią

argument

dla

oceny,

że

podniesienie

zarzutu

przedawnienia stanowiło nadużycie prawa. Miały bowiem wpływ na późniejsze

wytoczenie powództwa przez stronę powodową.

Dla oceny w tym zakresie istotny jest również termin przedawnienia roszczeń

wynikający z brzmienia art. 803 § 1 k.c. Wynosi on jeden rok, co jest terminem

krótkim, nawet przy uwzględnieniu, że miał on zastosowanie w stosunkach między

przedsiębiorcami.

Instytucja

przedawnienia

roszczeń

pełni

istotne

funkcje

w zakresie pewności obrotu i stabilizacji stosunków prawnych. Jest to konieczne

również z tego względu, że z upływem czasu zachodzą trudności w odtworzeniu

rzeczywistej treści stosunków powstałych w przeszłości. Przy krótkich terminach

przedawnienia uzasadnienie do stosowania tej instytucji ulega osłabieniu, gdyż

upływ terminu przedawnienia w mniejszym stopniu służy wskazanym wyżej celom.

Jest też zrozumiałe, że trudniejsze jest w tym przypadku podjęcie działań dla

uniknięcia

skutków

upływu

terminu

przedawnienia.

W

tym

wypadku

nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia podniesionego przez dłużnika mogą

uzasadniać różnego rodzaju działania dłużnika prowadzące do „wydłużenia"

terminu, po upływie którego wierzyciel jest w stanie wystąpić na drogę sądową

przeciwko dłużnikowi. Przy ocenie skutków upływu terminu przedawnienia,

w kontekście możliwości zastosowania art. 5 k.c., istotne jest bowiem również to,

jak znaczny jest upływ terminu przedawnienia.

Brak jest jednocześnie podstaw do uznania za zasadne stanowiska

skarżącego, że przy zastosowaniu art. 5 k.c. Sąd Apelacyjny pominął, że strony są

przedsiębiorcami o wysokim kapitale zakładowym i posiadają profesjonalną

obsługę prawną, a także, że strona pozwana zapłaciła na rzecz przewoźnika

połowę zasądzonych na jego rzecz należności i wynegocjowała odsetki niższe od

ustawowych. Nie można bowiem przyjąć, aby status stron, jako przedsiębiorców

o dużym kapitale zakładowym, uzasadniał w okolicznościach rozpoznawanej

sprawy wyłączenie możliwości zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 5 k.c.

Druga z okoliczności powołanych przez stronę pozwaną nie mogła być nadto brana

pod uwagę przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej w sytuacji, gdy w sprawie brak jest

ustaleń faktycznych potwierdzających, że okoliczności do których odwołała się

strona pozwana miały miejsce.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie daje też podstaw do stwierdzenia,

że

Sąd

Apelacyjny

oceniając

możliwość

uznania

podniesienia

zarzutu

przedawnienia za nadużycie prawa uznał za nieistotne zachowanie strony

powodowej jako wierzyciela i z tego względu naruszył art. 5 k.c. Odnosi się to

odpowiednio do twierdzenia o uznaniu przez Sąd za nieistotne i pominięcia oceny

postępowania przewoźnika, który stworzył określony system rozliczeń oraz płatnika,

którym posługiwała się strona pozwana. Okoliczności te Sąd Apelacyjny uwzględnił,

skoro były one przedmiotem ustaleń faktycznych i w oparciu o nie wyrażono ocenę,

że strona pozwana ponosi w pełni odpowiedzialność za skutki posługiwania się

płatnikiem i przyjęcie sytemu rozliczeń nieuzgodnionego w umowie.

Nieuzasadniony był zarzut błędnej wykładni art. 361 § 2 k.c., w wyniku której

Sąd Apelacyjny miałby przyjąć,

że

roszczenia strony powodowej uległy

przedawnieniu przed powstaniem szkody. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie

wskazuje bowiem na taką ocenę. Nadto przepis ten nie określa chwili powstania

szkody i nie miał znaczenia dla przyjęcia przez Sąd początku terminu

przedawnienia, który został oznaczony przy zastosowaniu art. 803 k.c.

Podobnie należało ocenić zarzut naruszenia art. 65 § 1 k.c. w wyniku błędnej

wykładni

oświadczeń

woli

strony

pozwanej

składanych

„w

treści

listów

przewozowych". Stwierdzenie, że Sąd Apelacyjny wadliwie przyjął, iż poprzez

doręczenie stronie powodowej tych listów stronie powodowej nie została ona

poinformowana o skorzystaniu z rozliczeń z udziałem płatnika wskazuje,

że skarżący kwestionuje w istocie odmienne ustalenie faktyczne, co w świetle

art. 3983 § 3 k.p.c. jest niedopuszczalne.

Zarzut naruszenia art. 117 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 803 § 1 i 2 k.c.

został sformułowany jako zarzut będący konsekwencją naruszenia przepisów

prawa wskazanych we wcześniej przedstawionych zarzutach. W sytuacji, gdy

okazały się one nieuzasadnione z przyczyn wyżej wskazanych, również ten zarzut

był bezzasadny.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 39821 k.p.c.