Supreme Court allows appeal regarding servitude registration after property division, remanding for factual review.

Sygn. akt IV CSK 158/12

POSTANOWIENIE

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku L. E. C., P. B. Spółki Jawnej z siedzibą

przy uczestnictwie R. P., E.P.

w O.

i N. B.

o wpis zmiany treści służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 26 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 października 2011 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił

apelację wnioskodawcy L. E. C., P. . Spółki Jawnej z udziałem R. P., E. P. i N. B.

od postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 30 maja 2011 r. o wpis zmiany

treści służebności gruntowej do księgi wieczystej.

Oddalając apelację wnioskodawcy od powołanego postanowienia Sądu

pierwszej instancji, którym został oddalony wniosek, Sąd Okręgowy uznał,

że w rozpoznawanej sprawie chodzi nie tylko o zmianę wpisu treści służebności

do księgi wieczystej - tak jak tego domaga się wnioskodawca, uważając,

że powinno się jedynie zmienić oznaczenia nieruchomości służebnej i władnącej

- lecz o zmianę treści służebności gruntowej. To natomiast wymaga zawarcia

odpowiedniej umowy między wnioskodawcą, jako użytkownikiem wieczystym

nieruchomości

władnącej,

a

właścicielem

lub

użytkownikiem

wieczystym

nieruchomości służebnej. Z ustaleń wynikało, że w związku ze zmianami

faktycznymi na nieruchomościach doszło do zmiany zakresu dotychczasowej

służebności drogi koniecznej, a to spowodowało zmianę treści tego ograniczonego

prawa rzeczowego. Jako podstawy prawne rozstrzygnięcia wskazane zostały

art. 248 § 1 i art. 290 § 3 k.c. w odniesieniu do umownej i sądowej zmiany treści

ograniczonych praw rzeczowych oraz art. 626 8 k.p.c. w zakresie kognicji sądu

wieczysto-księgowego.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 248 § 1 k.c. poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie i art. 290 § 1 i 2 k.c. poprzez błędne niezastosowanie

w sytuacji, gdy służebność przechodzi z mocy prawa odpowiednio na każdą

z nieruchomości

wydzielonych

z

nieruchomości

pierwotnie

obciążonej

lub władnącej, a uwidocznić to należy w postaci zmian oznaczeń nieruchomości

i nie jest to zmiana treści służebności, wymagająca zmiany umowy ustanowienia

służebności na podstawie art. 290 § 3 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę, pełnomocnik uczestnika R. P. wniósł o oddalenie

skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadność skargi kasacyjnej wnioskodawcy zależy od rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego, odnoszącego się do skutków, jakie wywiera podział

nieruchomości władnącej i obciążonej służebnością drogi koniecznej dla sposobu

ujawnienia tej służebności w księdze wieczystej oraz relacji między art. 248 § 1

i art. 290 § 1 i 2 k.c. Pierwszy z tych przepisów stanowi o umowie między

uprawnionym z tytułu ograniczonego prawa rzeczowego a właścicielem rzeczy

obciążonej oraz wpisu do księgi wieczystej w przypadku ujawnionego prawa, jeśli

potrzebna jest zmiana treści ograniczonego prawa rzeczowego. Z kolei, według art.

290 § 1 i 2 k.c., w razie podziału nieruchomości władnącej, jak również obciążonej

służebnością gruntową, służebność ta co do zasady utrzymuje się w mocy na rzecz

każdej z części utworzonych przez podział oraz na częściach utworzonych przez

podział. Jeżeli więc nie zachodzą okoliczności wskazane w tych przepisach, żeby

można żądać zwolnienia określonych części nieruchomości od służebności

(art. 290 § 1 in fine i § 2 in fine k.c.), to podziały nieruchomości władnącej

i obciążonej nie mają wpływu na dalsze istnienie służebności, nie stanowią one

o zmianie treści służebności i nie wymagają umowy między właścicielami

nieruchomości w celu dokonania odpowiednich wpisów w księgach wieczystych.

Analizując ustalony stan faktyczny rozpoznawanej sprawy ma się wrażenie,

że Sądy w toku instancji na wszelki wypadek nakazały dokonać stronom zmiany

umowy ustanowienia służebności drogi koniecznej lub uzyskania w tej kwestii

odpowiedniego orzeczenia sądu. Nie jest jasne, na czym w ocenie Sądów miała

polegać zmiana zakresu przedmiotowej służebności, jeśli w stanie faktycznym

wskazuje się tylko na zmiany polegające na kolejnych podziałach nieruchomości

objętych treścią służebności drogi koniecznej. Nie jest trafne stwierdzenie,

że właściciel nieruchomości władnącej nie może złożyć oświadczenia o zrzeczeniu

się prawa wynikającego ze służebności, jeśli prawo to przestało mieć znaczenie

przez uzyskanie dostępu do drogi publicznej, a także na skutek połączenia z inną

nieruchomością. Z art. 290 § 1 i § 2 k.c. wynika, że tylko w razie gdy służebność

dla

nieruchomości

obciążonej

przestała

mieć

znaczenie,

a

właściciele

nieruchomości władnącej i obciążonej nie mogą się porozumieć, potrzebne jest

rozstrzygnięcie sądowe.

Z udostępnionych w sprawie okoliczności, w tym także na podstawie mapy

sytuacyjnej, choć dość mało czytelnej, zdaje się wynikać, że doszło do podziału,

zarówno nieruchomości władnącej, jak i obciążonej służebnością i wszystkie

nieruchomości powstałe w wyniku podziału zostały objęte służebnością drogi

koniecznej. Wpis, którego żąda wnioskodawca dotyczy części nieruchomości

władnącej i części nieruchomości obciążonej. Dla jego dokonania wystarczy zatem

stwierdzenie, że są to części pierwotnych nieruchomości, w stosunku do których

ustanowiona została służebność gruntowa. Okoliczność ta została wykazana

w trakcie postępowania.

W sprawie wymaga jednak ustalenia, czy poza zmianą numeracji, wynikającą

z podziałów nieruchomości wystąpiły inne okoliczności mające świadczyć

o zmianie zakresu dotychczasowej służebności i na czym ta zmiana polega.

Wtedy, gdy spełnione są przesłanki z art. 290 § 3 k.c. można domagać się

od uczestników

postępowania

zmiany

sposobu

wykonywania

służebności,

natomiast gdy są spełnione przesłanki z art. 290 § 1 i § 2 k.c., zmiana sposobu

wykonywania służebności wymagająca umowy lub orzeczenia sądowego nie jest

potrzebna i nie można od niej uzależniać zmiany wpisu w księdze wieczystej

(por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP

9/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 4 i powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo Sądu

Najwyższego).

W przeciwieństwie do stanowiska Sądu Okręgowego trudno jest twierdzić,

że w wyniku podziału nieruchomości doszło do zmiany treści służebności

gruntowej w rozumieniu art. 248 § 1 k.c. W przepisie tym nie chodzi o niejako

automatyczną zmianę treści służebności, tylko dlatego, że nastąpiła zmiana

stosunków faktycznych lub prawnych dotyczących rzeczy (nieruchomości)

będących przedmiotem ograniczonego prawa rzeczowego, lecz o zmianę

wynikającą z zachowania podmiotu uprawnionego lub obciążonego tym prawem.

Ze stanu sprawy nie wynika, aby dokonanie wpisu zgodnego z żądaniem

wnioskodawcy miało wynikać ze zmiany dotychczasowej treści służebności. Jeśli

więc takimi przesłankami kierował się Sąd Okręgowy, to było to nieprawidłowe.

Sąd wieczystoksięgowy powinien zastosować się do dyspozycji art. 290 § 1 i 2

k.c. i dokonać wpisu służebności w księdze wieczystej nieruchomości, na której

została ta służebność utrzymana w wyniku podziału. Wyodrębnienie części

dotychczasowych

nieruchomości

oraz

ewentualne

utrzymanie

na

nich

służebności nie ma z tej perspektywy znaczenia, jako że przedmiotem niniejszego

postępowania są konkretne nieruchomości, które należy po podziale traktować

samodzielnie. Natomiast zakres, w jakim dotychczasowa służebność drogi

koniecznej zachowała swoje znaczenie w wyniku podziału jest odrębną kwestią,

która może zostać ukształtowana umową stron (art. 248 § 1 k.c.) lub orzeczeniem

sądowym w wyniku żądań zgłoszonych na podstawie art. 290 § 1 lub § 2 k.c.

Problem ten pozostaje jednak poza zakresem rozpoznawanej sprawy, dotyczącej

tylko

wpisu

służebności

w

księdze

wieczystej

nieruchomości,

wskutek

dokonanego podziału. W sprawie tej nie został także ustalony stan faktyczny,

który by wystarczająco wskazywał na konieczność zmiany sposobu wykonywania

służebności według art. 290 § 3 k.c.

Jednakże w odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania R. P.

stwierdził, że sposób wykonywania służebności w wyniku podziału zarówno

nieruchomości władnącej (działki nr 62/14), jak i nieruchomości obciążonej

(działki nr 62/9) wymaga fundamentalnej zmiany, którą to konieczność pogłębia

kolejny podział nieruchomości, zatwierdzony decyzją z sierpnia 2011 r., a więc

jeszcze przed wydaniem orzeczenia Sądu drugiej instancji. Okoliczności te,

pominięte w zaskarżonym orzeczeniu, w powiązaniu ze wskazanymi wcześniej

niedostatecznymi ustaleniami wymagają zbadania z punktu widzenia wypełnienia

przesłanek powołanych przepisów kodeksu cywilnego. Wobec braku zarzutów

w skardze kasacyjnej odnoszących się do naruszenia przepisów postępowania

cywilnego, należy więc skupić uwagę na ustaleniach faktycznych i zastosowaniu

do nich prawa materialnego.

Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. należało skargę kasacyjną

uwzględnić, uchylając zaskarżone postanowienie i przekazując sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, zwracając jednocześnie uwagę na brak

żądania przez wnioskodawcę i uczestnika zwrotu kosztów tego postępowania

kasacyjnego.

es