IV CSK 149/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 149/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa "S." Spółki z o.o. w M.

przeciwko "K." Spółce z o.o. w K.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 3 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 października 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5400

(pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – „S.” Spółka z o.o. wnosił o uzgodnienie treści wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości opisanej w pozwie, ujawnionej

w księdze wieczystej KW […], poprzez nakazanie wpisania w dziale II tej księgi

powoda jako właściciela tej nieruchomości w miejsce obecnie wpisanego

pozwanego - „K.” Spółki z o.o. Powód wywodził, że pomiędzy stronami nie doszło

do skutecznego przeniesienia własności nieruchomości ujawnionej w księdze

wieczystej, ponieważ umowa o przeniesieniu własności spornej

nieruchomości

była nieważna. Sąd Okręgowy orzekał zgodnie z żądaniem pozwu,

ustalając

następujący stan faktyczny.

W dziale II księgi wieczystej nr […] jako właściciel nieruchomości wpisana

jest „K.” spółka z o.o., a jako podstawę nabycia tej nieruchomości wskazano

umowę przeniesienia własności z dnia 2 marca 2000 r. Strona powodowa

(były właściciel tej nieruchomości) była bardzo zadłużona w latach 90-tych a także

1999 i 2000 r. Członkiem jednoosobowego zarządu powodowej Spółki był S. P.,

który we wskazanych okresach regularnie nadużywał alkoholu i często popadał

w tzw. ciągi alkoholowe; zdarzało się, że nie trzeźwiał przez dwa miesiące.

Przedstawiciele

pozwanego

znali

sytuację

finansową

powoda

i

wiedzieli

o nadużywaniu alkoholu przez prezesa zarządu. W dniu 25 sierpnia 1999 r. strony

zwarły umowę pożyczki w kwocie 300.000 zł. Pożyczka miała być zwrócona

w ciągu 1 miesiąca . Pożyczkobiorca (powód) zobowiązał się do zwrotu gotówki,

a gdyby nie było to możliwe - zobowiązał się w zamian za zwolnienie go z długu

do przeniesienia na rzecz pożyczkodawcę własności nieruchomość wskazanej

w umowie. Pożyczkobiorcę reprezentował prezes zarządu S. P., który podpisywał

też potwierdzenia odbioru pożyczki na kwotę 90.600 zł. Po zawarciu

umowy

pożyczki sytuacja finansowa pożyczkobiorcy nie uległa poprawie. W dniu 2 marca

2000 r. strony

własności na

zawarły w formie aktu notarialnego umowę o przeniesienie

rzecz pożyczkodawcy (pozwanego) w celu

zwolnienia

się

pożyczkobiorcy z długu. Według stanu na październik 2002 r. sporna nieruchomość

miała wartość 2.869.569 zł.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko strony powodowej, że umowa z dnia

2 marca 2000 r. była bezwzględnie nieważna. Umowa pożyczki była umową

zobowiązującą w rozumieniu art. 156 k.c., a umowa z dnia 2 marca 2000 r. umową rozporządzającą. Nieważność umowy pierwszej (z racji braku zachowania

formy, art. 158 k.c.) powodowało również nieważność umowy rozporządzającej.

Nie istniała też przyczyna prawna umowy rozporządzającej. Zobowiązanie strony

powodowej zostało ukształtowane jako zobowiązanie przemienne, gdyż jego

wykonanie polegało na zwrocie pożyczki lub na przeniesieniu na wierzyciela

własności spornej nieruchomości (art. 365). Niedochowanie formy przewidzianej

w art. 158 k.c. powodowało nieważność umowy pożyczki w zakresie, w jakim

konstytuowała ona świadczenie przemienne polegające na przeniesieniu własności

nieruchomości. Oznaczało to bezwzględną nieważność umowy przeniesienia

własności z dnia 2 marca 2000 r. W rezultacie uchybienia formie w odniesieniu do

zobowiązania o przeniesienie własności nieruchomości nieważna okazała się cała

umowa pożyczki (art. 58 § 3 k.c.). W ocenie Sądu Okręgowego, bez zastrzeżenia

w umowie pożyczki tego, że wykonanie zobowiązania mogłoby też nastąpić

w wyniku przeniesienia własności spornej nieruchomości na pożyczkodawcę,

umowa pożyczki w ogóle bowiem nie doszłaby do skutku.

Ponadto Sąd Okręgowy przyjął, że obie umowy (umowa pożyczki i umowa

o przeniesienie własności) były nieważne z tego względu, że reprezentujący stronę

powodową S. P. działał w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie

decyzji i wyrażenie woli (art. 82 k.c.). Sąd ten ustalił także, że pokwitowania

odbioru gotówki, podpisane przez S. P., były fikcyjne i w rzeczywistości nie

odbierał on od strony pozwanej żadnych pieniędzy. Nie podzielił

natomiast

sugestii strony powodowej co do pozornego charakteru pożyczki (art. 83 k.c.).

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację strony pozwanej, zmieniając zaskarżony

wyrok i oddalając

powództwo. Sąd ten przyjął legitymację czynną powoda do

zgłoszenie żądania na podstawie art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2001 r. nr 124, poz. 1361 ze zm.) w związku

z eksponowaniem

nieważności

umowy

przeniesienia

własności

spornej

nieruchomości (naruszającej art. 82 k.c. i art. 156 k.c.). Według tego Sądu, umowa

z dnia 2 marca 2000 r. wywołała zarówno skutek zobowiązujący, jak i skutek

rozporządzający.

Przeniesienie

własności

spornej

nieruchomości

nastąpiło

w ramach konstrukcji datio in solutum (art. 453 k.c.), ponieważ doszło do ustalenia

i spełnienia nowego (innego) świadczenia niż pierwotnie wynikające z umowy

pożyczki. To nowe świadczenie polegało na przeniesieniu własności spornej

nieruchomości na rzecz pożyczkodawcy i następowało w celu zwolnienia się strony

powodowej z długu wynikającego z pożyczki. Istniała zatem causa solvendi

przeniesienia własności na rzecz pozwanego (pożyczkobiorcy). Sąd Apelacyjny

stwierdził także i to, że zobowiązanie wynikające z umowy pożyczki miało charakter

zobowiązania przemiennego (art. 365 k.c.), obejmującego zwrot sumy pożyczki lub

przeniesienie własności spornej nieruchomości przez pożyczkobiorcę (powoda) na

pożyczkodawcę (pozwanego). Jednakże niezachowanie formy notarialnej umowy

pożyczki miało ten skutek, że po stronie pożyczkodawcy nie mogło powstać

roszczenie

obejmujące

żądanie

przeniesienia

własności

nieruchomości.

Przewidziane w umowie pożyczki zobowiązanie przeniesienia było zatem nieważne

z braku formy aktu notarialnego (art. 158 k.c.) w zakresie dotyczącym zobowiązania

obejmującego przeniesienie własności nieruchomości. Nie znaczy to jednak,

że umowa pożyczki była w całości nieważna, ponieważ nie wystąpiły okoliczności

przewidziane w art. 58 § 3 k.c.

Sąd Apelacyjny stwierdził także, że kwota pożyczki została wydana i po

stronie powodowej powstało zobowiązanie do zwrotu pożyczki. Strona powodowa

nie wykazała tego, że doszło do zawarcia umowy pożyczki i umowy przeniesienia

własności w stanie wyłączającym swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli

przez S. P., działającego jako jednoosobowy zarząd tej strony. Nie wykazano też

istnienia tego stanu w czasie podpisywania i pokwitowania potwierdzającego odbiór

rat pożyczki (art. 82 k.c.).

W

obszernej

skardze

kasacyjnej

strony

powodowej

podniesiono

następujące zarzuty naruszenia przepisów proceduralnych: art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 316 § 1 k.p.c i zw. w. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 386 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 382 i w zw. z art. 227 k.p.c., art. 380 § 1 w zw. z art. 382 k.p.c. i w zw. z art.

227, art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 382 k.p.c., art. 231

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c., art. 231 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c.

i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Podniesiono także zarzuty naruszenia przepisów

prawa materialnego, tj. art. 58 § 3 k.c. i art. 158 k.c. oraz art. 365 § 1 k.c., art. 65

k.c. w zw. z art. 453 k.p.c. oraz w zw. z art. 508 k.c., art. 82 k.c., art. 453 k.c.

w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.p.c., art. 155 k.c. w zw. z art. 156 k.c. Skarżący

podtrzymuje i uzasadnia stanowisko, iż umowa pożyczki i umowa przeniesienia

własności są

prezesa

nieważne z racji wystąpienia wady oświadczenia woli po stronie

jednoosobowego zarządu powodowej spółki i niezachowania wymogu

zawarcia umowy pożyczki (jako umowy zobowiązującej do przeniesienia własności)

w formie aktu notarialnego (art. 158). W rezultacie wnosi o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji strony

pozwanej, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania należy uznać za chybione.

Nietrudno zauważyć, że przynajmniej cześć tych zarzutów dotyczy materii, która

mogłaby być eksponowana w ramach naruszenia przepisów prawa materialnego

(np. kwestia nieważności pożyczki lub nieważności zobowiązania przemiennego

zawartego w umowie pożyczki, brak causa solvendi w umowie z dnia 2 marca

2000 r.). W każdym razie nie można twierdzić, że Sąd Apelacyjny umotywował

zaskarżony wyrok w sposób naruszający wymagania przewidziane w art. 328 § 2

k.p.c. Przepis art. 386 § 1 k.p.c. stanowi normę kompetencyjną, adresowaną do

sądu drugiej instancji, toteż eksponowanie naruszenia tego przepisu nie może

w ogóle odnieść skutku prawnego przy motywacji podjętej w skardze kasacyjnej.

Wbrew

stanowisku

skarżącego,

Sąd

Apelacyjny

dokonał

prawidłowych

i przekonywających ustaleń dotyczących stanu psychofizycznego prezesa zarządu

S. Poledni w okresie zawierania umowy pożyczki i umowy przeniesienia własności

nieruchomości (s. 13-15 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Stan wyłączający

świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 82 k.c.)

może być istotnie wykazany każdym środkiem dowodowym, a nie tylko,

oczywiście, dowodem z opinii biegłego odpowiedniej specjalności, (art. 278 § 1

k.p.c.). Należy jednak zwrócić uwagę na to, że – w ocenie Sądu Apelacyjnego strona powodowa przedstawiła w tym względzie niewystarczające dowody (przede

wszystkim - zeznania dwóch świadków o charakterze ogólnym), które nie mogły

przemawiać za przyjęciem stanu braku świadomości lub swobody po stronie

prezesa zarządu w chwili zawierania obu spornych umów i podpisywania

pokwitowania potwierdzających odbiór pożyczki. Stan nadużywania alkoholu przez

prezesa zarządu (w sposób opisany przez świadka), a także nieekwiwalentność

świadczeń stron (sumy pożyczki i wartości zbytej nieruchomości) nie musi stanowić

dostatecznej podstawy do przyjęcia domniemaniu faktycznego co do stanu

psychofizycznego prezesa zarządu w chwili zawierania obu spornych umów

(art. 231 k.p.c.). Nie sposób zatem czynić Sądowi drugiej instancji skutecznego

zarzutu, że nie przyjął możliwości posłużenia się w tym zakresie domniemaniem

faktycznym przy dokonywaniu ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia.

Z tych przyczyn za nietrafne należy uznać zarzuty naruszenia art. 227 k.p.c.,

art. 278 i art. 231 k.p.c. (wskazane w pkt c-f skargi kasacyjnej).

2. W rozpatrywanej sprawie zasadnicze znaczenie ma kwestia jurydycznego

powiązania umowy pożyczki i umowy przeniesienia własności nieruchomości,

wiążących obie strony .

W § 3 ust. 2 umowy pożyczki strony zwarły postanowienie w tej kwestii,

że pożyczkobiorca zobowiązuje się do zwrotu gotówki a gdyby to było niemożliwe zobowiązuje się w zamian za zwolnienie z długu do przeniesienia na

pożyczkodawcę własności nieruchomości bliżej określonej w tym przepisie.

Zgodnie z § 3 umowy z dnia 2 marca 2000 r., działający w imieniu powodowej

spółki prezes zarządu „w celu zwolnienia się z długu w kwocie 300.000 zł, opisanej

w § 2 tego aktu notarialnego (...) przenosi na wierzyciela (...) własność

zabudowanego gospodarstwa rolnego (...). Jednocześnie wierzyciel „zwalnia

dłużnika - Spółkę „S.” z długu i oświadcza, że wierzytelność w kwocie 300.000

wygasa”.

Trafnie Sąd Apelacyjny ujął związek jurydyczny obu umów w ramach

konstrukcji datio in solutum (art. 453 k.c.). Jeżeli dłużnik w celu zwolnienia się

z istniejącego zobowiązania spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie niż

pierwotnie określone, zobowiązanie wygasa. W literaturze i orzecznictwie Sądu

Najwyższego

przyjmuje

umożliwiającej

zwolnienie

się

szeroki

się

zakres

dłużnika

z

zastosowania

tej

instytucji,

zaciągniętego

zobowiązania.

Porozumieniem przewidzianym w art. 453 k.c. można zatem objąć w zasadzie

każde świadczenie, w tym również wierzytelność (cesja w celu zwolnienia się

z obowiązku świadczenia, zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 kwietnia

2002 r., IV CN 985/00 nieopubl., z dnia 17 kwietnia 2002 r., IV CKN 958/00

nieopubl., z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 2138/06 nieopubl.). Nie jest też

wykluczona możliwość przeniesienia przez dłużnika na rzecz wierzyciela własności

nieruchomości zamiast pierwotnie ustalonego świadczenia w postaci zapłaty

określonej sumy pieniężnej (np. sumy pożyczki; tak trafnie np. Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 20 marca 2003 r., III CKN 804/00, nieopubl.).

W rozpatrywanej sprawie strony doszły do porozumienia co do tego,

że pożyczkobiorca w celu wykonania zobowiązania wynikającego z mocy pożyczki

w postaci

zwrotu

sumy

pożyczki przeniesie na pożyczkodawcę (wierzyciela)

nieruchomość rolną określoną w umowie z dnia 2 marca 2000 r. Świadczenie

pierwotne zostało tu zastąpione świadczeniem obejmującym przeniesienie

własności rzeczy. Strony dokonały skutecznej modyfikacji pierwotnie kreowanego

stosunku obligacyjnego, tj. stosunku pożyczki. Należy zatem zwrócić uwagę na to,

że jeżeli przeniesienie własności nieruchomości następuje właśnie w ramach

takiego modyfikacyjego porozumienia stron, określonego w art. 453 k.c.,

obligacyjne i rozporządzające skutki umowy przeniesienia własności nieruchomości

(art. 155 k.c.) należy łączyć z tym właśnie porozumieniem. Przeniesienie własności

nieruchomości ma właśnie nastąpić w celu zwolnienia się przez dłużnika

z zobowiązania o pierwotnie oznaczonej postaci świadczenie i cel ten zostanie

osiągnięty w wyniku skutecznego przeniesienia prawa własności na wierzyciela.

Oznacza to, że nie można dopatrywać się skutku zobowiązującego do

przeniesienia własności nieruchomości w umowie tworzącej podstawowy stosunek

obligacyjny, którego przedmiotem jest świadczenie pierwotne, tj. w umowie

pożyczki. W związku z tym, że w umowie przeniesienia własności nieruchomości

(gospodarstwa rolnego) powołano się na to, iż takie przeniesienie następuje w celu

zwolnienia przenoszącego własność z długu wynikającego z umowy pożyczki

z dnia 25 sierpnia 1999 r., definitywny transfer prawa własności na pożyczkodawcę

miał swoje usprawiedliwienie prawne (causa solvendi).

Wbrew wywodom Sądu Apelacyjnego, nie było potrzeby przy konstruowaniu

ratio in solutum nawiązywania do umowy o zwolnienie z długu

przewidzianej

w art. 508 k.c. Jeżeli w § 3 umowy z dnia 2 marca 2000 r. użyto formuły „w celu

zwolnienia się z długu”, nie znaczy to jeszcze, że nawiązano tu wprost do instytucji

określonej w art. 508 k.c. W ramach przyjętej przez strony konstrukcji datio in

solutum znaczenie tej formuły należy rozumieć w tym sensie, że zgoda stron na

zwolnienie pożyczkobiorcy z zobowiązania w postaci zwrotu pożyczki nie stanowiła

jakiegoś odrębnego jurydycznie porozumienia przewidzianego w art. 508 k.c., lecz

oznaczała tylko wskazanie przez strony tego zobowiązania podstawowego, którego

wygaśnięcie spowodowane zostanie przeniesieniem własności nieruchomości na

pożyczkodawcę (por. np. też uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia

20 marca 2003 r., II CKN 804/04, nieopubl.).

3. Porozumienie określone w art. 453 k.c. mogłoby być zawarte wówczas,

gdyby w umowie pożyczki nie przewidywano żadnych prób ukształtowania

zobowiązania pożyczkobiorcy jako zobowiązania przemiennego w rozumieniu art.

365 k.c. (zapłata sumy pożyczki lub przeniesienie własności nieruchomości).

Omawiane porozumienie nie musi być zatem poprzedzone odpowiednią klauzulą

umowną, umieszczoną w umowie pożyczki i przewidującą możliwość powstania po

stronie dłużnika (pożyczkobiorcy) świadczeń alternatywnych. Gdyby przyjąć,

że postanowienia § 3 ust. 2 umowy pożyczki z dnia 25 sierpnia 1999 r. można by

jednak kwalifikować jako zobowiązanie przemienne w rozumieniu art. 365 k.c.,

to należy stwierdzić, że czym innym pozostaje sam sposób ukształtowania

świadczeń alternatywnych w takim zobowiązaniu, a czym innym – prawne

konsekwencje dokonanego już wyboru świadczenia przez jedną ze stron

i uczynienia zadość zobowiązaniu dłużnika polegającego na dokonaniu czynności

prawnej. Jeżeli zatem jedno z alternatywnych świadczeń polega na dokonaniu

czynności

prawnej

(przeniesieniu

własności

nieruchomości

na

rzecz

pożyczkodawcy), to zagadnienie wymogu zachowania odpowiedniej formy

dokonania takiej czynności (np. przewidzianej w art. 158 k.c.) pojawia się dopiero

wówczas, gdy wybór taki został już definitywnie wykonany i dłużnik miałby dokonać

przeniesienia

prawa

własności

nieruchomości

w

celu

zwolnienia

się

z zobowiązania. W związku z tym bezprzedmiotowa staje się sporna kwestia

skuteczności umowy pożyczki w świetle postanowień, art. 58 § 3 k.c. (nieważność

całej umowy pożyczki lub jedynie jej postanowień dotyczących przeniesienia

własności nieruchomości). W umowie pożyczki strony wprawdzie przewidywały

możliwość

przeniesienia

własności

nieruchomości

na

pożyczkodawcę,

ale z dokonanych przez Sądy meriti ustaleń nie wynika to, że przeniesienie

własności na podstawie umowy z dnia 2 marca 2000 r. nastąpiło w wykonaniu

prawa wyboru wynikającego z art. 365 k.c. Ustalono natomiast to, że doszło

pomiędzy stronami do zawarcia odrębnego porozumienia przewidzianego w art.

453 k.c., modyfikującego treść stosunku pożyczki w ten sposób, że w celu

zwolnienia się z zobowiązania z tytułu umowy pożyczki pożyczkobiorca przeniesie

na rzecz pożyczkodawcy własność nieruchomości. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął,

że umowa notarialna z dnia 2 marca 2000 r. była umową o podwójnym skutku

zobowiązująco – rozporządzającym, a umowa pożyczki z 25 sierpnia 1999 r.

nie stanowiła umowy zobowiązującej w rozumieniu art. 156 k.c.

Z przedstawionych względów nie mogły być uznane za uzasadnione zarzuty

naruszenia art. 453 k.c. w zw. z art. 65 k.c., art. 58 § 3 k.c., art. 158 k.c., art. 365

§ 1 k.c., art. 508 k.c. i art. 155 k.c. w zw. z art. 156 k.c. przy argumentacji tych

zarzutów wskazanej w skardze kasacyjnej. W świetle dokonanych przez Sąd

Apelacyjny

ustaleń

faktycznych

bezpodstawny okazał

się

również

zarzut

naruszenia art. 82 k.c.

W takiej sytuacji należało oddalić skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną

(art. 39814 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do

art. 98 k.p.c. i art. 108 § 1 k.c.

eb