IV CSK 141/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 141/11

POSTANOWIENIE

Dnia 23 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. W. K. i J. M. K.

przy uczestnictwie M.K.

o zmianę prawomocnego postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia

spadku po Z. K. w sprawie I Ns …/02 Sądu Rejonowego w S.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 7 września 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Wnioskodawcy domagali się zmiany prawomocnego postanowienie Sądu

Rejonowego w S. z dnia 31 lipca 2003 r., którym stwierdzono nabycie spadku po Z.

M. K. na podstawie testamentu notarialnego z dnia 11 czerwca 1996 r. Podstawę

dziedziczenia – ich zdaniem – powinien stanowić zaginiony własnoręczny

testament zmarłej z dnia 20 czerwca 2002 r., w którym odwołała ona testament

notarialny i powołała do dziedziczenia troje dzieci w częściach równych.

Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2009 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił

wniosek i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd ustalił, że spadkodawczyni, zamieszkująca w chwili śmierci w S., zmarła

dnia 17 lipca 2002 r. w G. Była wdową. Miała troje dzieci: córkę M. A. K. i synów J.

M. K. i T. W. K. Zmarła pozostawiła ważny testament notarialny z dnia 11 czerwca

1996 r., otwarty i ogłoszony w Sądzie Rejonowym w S. Prawomocnym

postanowieniem z dnia 31 lipca 2003 r. Sąd Rejonowy w S. stwierdził, że spadek

po Z. M. K. nabyła, na podstawie wymienionego testamentu notarialnego, M. A. K.

w całości, z dobrodziejstwem inwentarza.

W dniu 20 czerwca 2002 r. spadkodawczyni wzięła z biura notarialnego

wypis testamentu. W dniach 22 i 23 czerwca 2002 r. u spadkodawczyni przebywali

bracia J. T. i M. T. Rozmawiali wówczas o sytuacji w rodzinie T. dotyczącej ustnie

wyrażonej przez matkę braci woli przekazania mieszkania synowi J. T. – T. T. Po

śmierci matki braci T., z powodu niesporządzenia przez nią testamentu, doszło

między braćmi do sporu o mieszkanie, ostatecznie zakończonego polubownie. W

trakcie tej rozmowy Z. K. pokazała braciom T. dokument, jednakże oni nie wnikali w

jego treść.

W dniu 25 czerwca 2002 r. spadkodawczyni odbyła rozmowę z T. K. i

wspomniała wówczas o wizycie braci T.

J. T. i M. T. byli na pogrzebie Z. K.

Podczas pobytu wnioskodawców w B. w dniach od 23 do 24 września 2005 r.,

bracia T. zrelacjonowali im przebieg ich wizyty u spadkodawczyni w czerwcu 2002

r. Doszło wówczas między nimi do ostrej wymiany zdań; wnioskodawcy mieli

pretensje do braci T., że dopiero teraz przedstawili im przebieg wizyty

u spadkodawczyni. J. T. i M. T. napisali wtedy oświadczenie z dnia 23 września

2005 r.

W dniu 27 grudnia 2003 r. został wysłany z . do wnioskodawców, dokument

– bez daty – napisany na maszynie, a podpisany przez spadkodawczynię. W tym

samym okresie dokument tej samej treści został wysłany także do notariusza, która

sporządziła testament. We wspomnianym dokumencie jest informacja o anulowaniu

testamentu z dnia 11 czerwca 1996 r. oraz stwierdzenie, że uczestniczka

postępowania (nazwana „L.”) „powinna móc mieszkać w S”.

W dniu 24 stycznia 2005 r. wnioskodawcy otrzymali pismo zatytułowane

„spis sporządzony po odwołaniu mojego ostatniego testamentu z dnia 11 czerwca

1996 r.” i opatrzone datą 23 czerwca 2002 r.

Z opinii biegłego ds. badania pisma ręcznego wynika, że wszystkie

przedłożone mu dokumenty zostały nakreślone przez spadkodawczynię.

Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku. Uznał,

że wnioskodawcy nie wykazali przesłanek przewidzianych w art. 679 § 1 zdanie

drugie k.p.c. Ponadto zebrany w sprawie materiał nie pozwala przyjąć,

że spadkodawczyni zamierzała odwołać testament notarialny. Nie daje on także

podstaw do ustalenia jednoznacznej treści nowego testamentu.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w G. zmienił postanowienie

Sądu pierwszej instancji i stwierdził, że spadek po Z. M. K. na podstawie

testamentu z dnia 20 czerwca 2002 r. nabyli: córka M. A. K. i synowie J. M. K. oraz

T. W. K. każdy w 1/3 części i obciążył uczestniczkę postępowania kosztami

postępowania za obie instancje, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie

referendarzowi.

Sąd odwoławczy zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji.

Nie podzielił natomiast stanowiska, że nie zachodzą przesłanki przewidziane w art.

679 § 1 zdanie drugie k.p.c. W przeciwieństwie do Sądu Rejonowego uznał za

wiarygodne zeznania J. T. i M. T. w części, w której stwierdzili oni, że

spadkodawczyni okazała im własnoręczny testament, odwołujący testament

notarialny i powołujący do dziedziczenia wszystkie dzieci w częściach równych.

Podkreślił, że zeznania te potwierdził świadek J. S. Okoliczności przemawiających

za wiarygodnością zeznań przytoczonych świadków dostarczył też przeprowadzony

w postępowaniu apelacyjnym dowód z przesłuchania świadka E. S. Wymienione

dowody osobowe nie tylko potwierdziły sporządzenie przez spadkodawczynię

własnoręcznego testamentu, ale także wolę odwołania testamentu notarialnego i

nowego

rozporządzenia

majątkiem

na

wypadek

śmierci.

Wolę

testatorki

potwierdzają także dokumenty w postaci pism z dnia 27 grudnia 2002 r. i 23

czerwca 2002 r.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestniczki

postępowania zarzucił naruszenia art. 946 i art. 948 w związku z art. 946 k.c. oraz

obrazę art. 679 § 1 k.p.c., art. 382 w związku art. 328 § 2 i 13 § 2 i 391 § 1 k.p.c.,

art. 328 § 1 w związku z art. 13 § 2 i 391 § 1 k.p.c., art. 231 w związku z art. 13 § 2,

328 § 2 i 391 § 1 k.p.c., art. 379 pkt 5 w związku z art. 150, 214, 13 § 2 i 391 § 1

k.p.c., art. 386 § 1 i art. 385 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

albo o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji wnioskodawców.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżone postanowienie jest orzeczeniem reformatoryjnym, wydanym na

podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym. W takiej sytuacji – jak wyjaśniono w orzecznictwie

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98,

OSNC 1999, nr 4, poz. 83) – Sąd odwoławczy powinien dokonać własnych ustaleń,

wskazując, na jakich dowodach je oparł, a także motywując, z jakich przyczyń

innym dowodom wiarygodności odmówił. Konieczna jest także ocena zarzutów

podniesionych w apelacji oraz wyjaśnienie podstawy prawnej orzeczenia,

z przytoczeniem przepisów prawa materialnego i formalnego.

W

rozpoznawanej w sprawie Sąd Okręgowy dysponował zarówno

materiałem zebranym w pierwszej instancji, jak i uzyskanym na skutek

przeprowadzenia postępowania dowodowego we własnym zakresie (dowód

z przesłuchania świadka E. S.). W efekcie, zmieniając diametralnie postanowienie

Sądu pierwszej instancji, przyjął inną niż Sąd Rejonowy podstawę faktyczną

rozstrzygnięcia. Dotyczy to zwłaszcza okoliczności sporządzenia przez Z. K.

zaginionego testamentu własnoręcznego z dnia 20 czerwca 2002 r. i jego treści

oraz okoliczności uzasadniających żądanie zmiany na podstawie art. 679 k.p.c.

postanowienia z dnia 31 lipca 2003 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po Z. K.

Rzecz jednak w tym, że Sąd Okręgowy, rozstrzygając sprawę odmiennie niż

Sąd Rejonowy, nie rozważył – co trafnie zarzuciła skarżąca – całego materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji. Przyjmując, że Z. K. sporządziła

zaginiony testament własnoręczny z dnia 20 czerwca 2002 r., którym odwołała

testament notarialny z dnia 11 czerwca 1996 r. i powołała do dziedziczenia

wszystkie dzieci w częściach równych, oparł się jedynie na dowodach z zeznań

świadków J. T., M. T., J. S. i E. S. oraz dwóch dokumentach sporządzonych

pismem maszynowym, opatrzonych podpisem spadkodawczyni, rozpoczynających

się od słów „Spis inwentarza (…) i „W tym moim oświadczeniu (…). Poza

rozważaniami Sądu znalazł się natomiast pozostały materiał sprawy, w tym

zgromadzony w sprawie Sądu Rejonowego w S. o stwierdzenie nabycia spadku

(sygn. akt I Ns …/02) i w sprawie Sądu Okręgowego w G. o zachowek (sygn. akt I

C 1…/07). Chodzi zwłaszcza o złożone w sprawie I Ns…./02 zeznania świadków

/…/ , które w ocenie Sądu Rejonowego przemawiają przeciwko przyjęciu, że Z. K.

sporządziła własnoręczny testament

z dnia 20 czerwca 2002 r. Zeznania tych

świadków dostarczyły także argumentów przemawiających – zdaniem Sądu

Rejonowego – za wiarygodnością zeznań uczestniczki postępowania M. K. Ocena

zeznań uczestniczki postępowania pozostała jednak

– tak jak zeznania

wymienionych świadków – poza rozważaniami Sądu odwoławczego. W tej sytuacji

nie można odmówić racji skarżącej, że Sąd wydał zaskarżone postanowienie z

naruszeniem art. 382 w zw. z art. 328 § 2 w zw. z art. 13 § 2 i w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. polegającym na pominięciu części zebranego w sprawie materiału, bez

wskazania przyczyn, z jakich odmówił wiarygodności innym dowodom niż

stanowiące podstawę faktyczną zaskarżonego postanowienia. Nie można też

odeprzeć zarzutu skarżącej, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, na

skutek jednoznacznego stwierdzenia Sądu odwoławczego, że podziela ustalenia

faktyczne Sądu Rejonowego, jest dotknięte sprzecznością ustaleń co do

sporządzenia przez Z. K. zaginionego testamentu własnoręcznego z dnia 20

czerwca 2002 r. Uszło bowiem uwagi Sądu odwoławczego, że Sąd Rejonowy ustalił

– w przeciwieństwie do Sądu odwoławczego – że Z. K. nie sporządziła

wspomnianego testamentu.

Regulujący postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia

spadku przepis art. 679 k.p.c. zawiera – co dotyczy wnioskodawców w niniejszej

sprawie – istotne ograniczenia odnoszące się do uczestników poprzedniego

postępowania. Wspomniane ograniczenia dotyczą podstawy i terminu zgłoszenia

wniosku. Brzmienie art. 679 § 1 zdanie drugie k.p.c. wskazuje, że uczestnicy

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mogą opierać żądania zmiany

postanowienia na podstawie, którą mogli powołać w tamtym postępowaniu.

Następuje bowiem prekluzja uprawnienia do zgłaszania twierdzeń i środków

dowodowych, które mogły być, a nie zostały zgłoszone w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku. Uczestnik postępowania jest ograniczony także

terminem zawitym, gdyż wniosek może zgłosić tylko przed upływem roku od dnia,

w którym uzyskał możność powołania się na podstawę poprzednio dla niego

niedostępną (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CZP

4/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 144).

W literaturze i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że przepis art. 679 k.p.c.

nie tylko realizuje ochronę dziedziczenia spadkodawcy, lecz zastępuje także

instytucję wznowienia postępowania w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku,

w drodze żądania zmiany dotychczasowego, wadliwego stwierdzenia nabycia

spadku (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1994 r., III CZP 40/94,

i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2004 r., III CK 458/03,

niepubl.). W orzecznictwie wyjaśniono również, że wznowieniowy charakter

postępowania o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku pozwala

sięgnąć przy wykładni zawartego w art. 679 k.p.c. pojęcia „podstawy”, której

uczestnik postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mógł powołać w tym

postępowaniu, do treści i dorobku wykładni art. 403 § 2 k.p.c. Wskazano też,

że obejmuje ono zarówno okoliczności faktyczne, jak i środki dowodowe.

Podkreślono, że postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia

spadku nie może być wykorzystywane jako środek do usunięcia skutków

bezczynności, czy wręcz błędów uczestnika postępowania. Nie wyklucza to jednak,

co do zasady, możliwości powoływania się przez wnioskodawcę w postępowaniu

wszczętym na podstawie art. 679 k.p.c. na nowe dowody, także odnośnie do

okoliczności podnoszonych w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli

nie mógł ich wówczas powołać (por. postanowienie Sąd Najwyższy z dnia

6 czerwca 2007 r., III CSK 19/07, niepubl.).

W świetle powyższego Sąd Okręgowy powinien był – co trafnie podniosła

skarżąca – rozważyć na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału,

zwłaszcza w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, czy powołanie się przez

wnioskodawców na okoliczność sporządzenia przez Z. K. zaginionego testamentu

własnoręcznego z dnia 20 czerwca 2002 r. może stanowić w rozumieniu art. 679

k.p.c. podstawę żądania zmiany postanowienia z dnia 31 sierpnia 2003 r.

o

stwierdzeniu nabycia spadku. Rozważenia na postawie materiału zebranego w

postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym wymagała

także kwestia, czy zgłoszone przez wnioskodawców środki dowodowe w postaci

zeznań świadków /…/ oraz dokumentów sporządzonych pismem maszynowym,

opatrzonych podpisem spadkodawczyni, rozpoczynających się od słów „Spis

inwentarza (…) i „W tym moim oświadczeniu (…) mieszczą się w pojęciu podstawy,

o której mowa w art. 679 k.p.c. Dotyczące tych kwestii ogólnikowe stwierdzenie

Sądu odwoławczego, że „skoro istniały inne przesłanki procesowe, nie wyłączające

możliwości zmiany zaskarżonego postanowienia, na podstawie art. 386 § 1 w zw. z

art. 679 § 2 i 3 k.p.c. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie (…) nie

pozwala odeprzeć zarzutu skarżącej, że zaskarżone postanowienie zostało wydane

z naruszeniem art. 679 k.p.c. polegającym na przyjęciu, że zachodzi wskazana

przez

wnioskodawców

podstawa uzasadniająca

zmianę

postanowienia

o

stwierdzeniu nabycia spadku. Chodzi tu zwłaszcza o przytaczane przez skarżącą

w celu uzasadnienia omawianego zarzutu kasacyjnego oparte na materiale

zebranym w sprawie okoliczności np. wskazujące, że wnioskodawcy już w

postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, w którym byli uczestnikami,

powoływali się na sporządzenie przez Z. K. testamentu odwołującego testament

notarialny oraz podważające obiektywnie zachodzącą niemożność zgłoszenia w

podstępowaniu

o

stwierdzenie

nabycia

spadku

środków

dowodowych,

zawnioskowanych dopiero w niniejszym postępowaniu, w celu wykazania

sporządzenia zaginionego testamentu z dnia 20 czerwca 2002 r. i jego treści.

Postępowanie, w którym zapadło zaskarżonego postanowienie, nie jest

dotknięte nieważnością spowodowaną – zdaniem skarżącej – pozbawieniem jej

możności

obrony

swych

praw

na

skutek

niewskazania

w

doręczonym

pełnomocnikowi procesowemu zawiadomieniu o przesłuchaniu w dniu 25 czerwca

2010 r. świadka E. S. (w miejscu zamieszkania) godziny przesłuchania (art. 379 pkt

5 w związku z art. 150 k.p.c.). W orzecznictwie przyjmuje się, że pozbawienie

strony (uczestnika postępowania) możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5

k.p.c.) ma miejsce wtedy, gdy z powodu wadliwości procesowych sądu lub strony

przeciwnej, będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, których nie można było wskazać przy wydaniu orzeczenia

w danej instancji, strona nie mogła i nie brała udziału w postępowaniu lub jego

istotnej części (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1998 r., III

CKN 34/98, Prok. i Pr. 1999, nr 5, poz. 41 – dodatek). Taka sytuacja nie zaistniała

w sprawie. Pełnomocnik procesowy, który otrzymał zawiadomienie o przesłuchaniu

kilkanaście dni przed przeprowadzeniem tej czynności, miał możliwość ustalenia

godziny jej przeprowadzenia; ponadto przed zamknięciem rozprawy (7 września

2010 r.) mógł zażądać powtórzenia tej czynności.

Wobec

skutecznego

podważenia

podstawy

faktycznej

zaskarżonego

postanowienie przedwczesne byłoby odnoszenie się do zarzutów naruszenia prawa

materialnego. Skuteczne zgłoszenie zarzutu naruszenia prawa materialnego

wchodzi bowiem zasadniczo w rachubę tylko w tedy, gdy ustalony w postępowaniu

apelacyjnym stan faktyczny, będący podstawą zaskarżonego orzeczenia, nie budzi

wątpliwości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1997 r., II CKN

60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128). W związku z zarzutami przytoczonymi

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej warto jednak podnieść, że skarżąca

trafnie zarzuciła, iż Sąd powinien w zaskarżonym postanowieniu – wobec przyjęcia,

że w zaginionym testamencie z dnia 20 czerwca 2002 r. Z. K. wyraźnie odwołała

jedynie testament notarialny – odnieść się do testamentu holograficznego Z. K. z

dnia 12 czerwca 1996 r. Warto w związku z tym przypomnieć, że w orzecznictwie

wyrażono pogląd, że jeżeli spadkodawca sporządzi kilka identycznych co do treści

testamentów – w tej samej dacie lub datach różnych – to wówczas jest kilka

jednakowo skutecznych testamentów. Odwołanie (art. 946 k.c.) jednego z tych

testamentów nie pozbawia ważności pozostałych, z samego zaś odwołania jednego

z nich nie można wnosić, iż spadkodawca odwołał w ten sposób pozostałe

testamenty, chyba że co innego wynika z okoliczności konkretnego wypadku

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1972 r., I CR 403/72, OSNC

1973, nr 3, poz. 49).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

(art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.).

jw