IV CSK 130/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 130/05

POSTANOWIENIE

Dnia 6 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSA Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. D. i J. D.

przy uczestnictwie K. A. i Z. A.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 21 czerwca 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy w Ł., w wyniku

ponownego rozpoznania sprawy, rozgraniczył nieruchomość wnioskodawców E. i J.

małż. D. położoną w D. oznaczoną w ewidencji gruntów numerem ewidencyjnym

588 z nieruchomością uczestników Z. i K. A. oznaczoną w ewidencji gruntów

numerami ewidencyjnymi 587/1 i 587/2 w ten sposób, że przebieg granicy ustalił

według linii łamanej, łączącej punkty B-1-2-3-4-5-5a-6-7-8-11 w sposób wskazany

przez biegłego J. W. na szkicu granicznym, stanowiącym integralną cześć

orzeczenia.

Wnioskodawcy domagali się rozgraniczenia wzdłuż linii prostej, zaznaczonej

w ewidencji gruntów pkt. A-239, zaś uczestnicy wnosili o uwzględnienie

długoletniego stanu posiadania wyznaczonego przez pkt 239-1-2-3-4-5-6-7-8-9-A.

Wnioskodawcy są właścicielami działki nr 588 (poprzednio 173/1, 173/2

i 171) na podstawie aktu własności wydanego 8 listopada 1975 roku przez

Naczelnika Gminy w P. Nieruchomość tę nabyli ok. 1947 roku w wyniku

nieformalnej zamiany po scaleniu gruntów wsi D.

Aktem własności z dnia 31 lipca 1974 r. wydanym przez Urząd Powiatowy

w Ł. stwierdzono, że J.A. i C. A. stali się właścicielami nieruchomości sąsiedniej

nieruchomości oznaczonej poprzednio numerem ewidencyjnym działki 177 a

obecnie 587/1 i 587/2. Właściciele nieruchomości aktem notarialnym z 3.08.1992 r.

sprzedali działkę nr 587/1 swojemu synowi Z. A. i jego żonie K. A. Aktem

notarialnym z 14.04.1997 r., przenieśli na nich nieodpłatnie działkę nr 587/2 w

zamian za dożywocie.

Sąd Rejonowy wskazał, że działki powyższe były objęte postępowaniem

scaleniowym wszczętym 20.09.1945 roku. W 1946 roku mierniczy opracował plan

gruntów wsi D. Granica, której dotyczy postępowanie, została zaznaczona wzdłuż

linii A-239. Na podstawie planu scaleniowego założono w 1963 roku ewidencję

gruntów. W 1987 r. Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych w Ł. dokonało

odnowienia ewidencji gruntów i nadano działkom nowe numery.

W chwili wszczęcia postępowania rozgraniczeniowego stan użytkowania

działek wyznaczała linia łamana, przechodząca przez punkty B-1-2-3-4-5-5a-6-7-811. Granicę tę od strony ulicy K. wyznaczał parkan na wysokim betonowym

fundamencie oraz budynki gospodarcze wybudowane przez wnioskodawcę

w 1969 roku (pkt B-1-2-3-4-5), następnie ogrodzenie z siatki od naroża budynku

gospodarczego uczestników, wzniesionego w 1978 r. Na pozostałym odcinku

znajdowało się ogrodzenie z siatki od naroża budynku do ul. S. Wcześniej między

działkami zainteresowanych przebiegało drewniane ogrodzenie stawiane przez W.

W latach 40 – tych, po scaleniu gruntów zostało ono wymienione na drewniany płot

stawiany do połowy przez wnioskodawcę od strony ul. K. oraz przez dziadka

uczestnika od strony ul. S. Po wybudowaniu przez wnioskodawcę w 1969 r.

budynku gospodarczego oraz przedmiotowego parkanu płot ten został rozebrany.

Wówczas granicę posiadania wyznaczał parkan oraz ściana tego budynku. Po

dobudowaniu pozostałych budynków na przełomie lat 60 tych i 70 tych

wnioskodawca zastąpił drewniany płot ogrodzeniem z siatki biegnącym od naroża

jego drewnianej szopy do części drewnianego płotu dziadka uczestników. Po

wybudowaniu przez małż. A. swoich budynków gospodarczych w 1975 r i 1978

roku rozebrali oni drewniany płot. Odtąd na tym odcinku granicę użytkowania

wyznaczały ściany budynków. Następnie ojciec uczestnika J. A. wybudował

ogrodzenie z siatki od naroża budynku gospodarczego do ul. S.

Sąd Rejonowy przyjął iż, w przeszłości stan prawny wyznaczała granica

zaznaczona w planie scaleniowym w 1945 roku. Wnioskodawcy i poprzednicy

prawni

uczestników

z 26 października

uzyskali

1971

o

tytuły

własności

uregulowaniu

na

własności

podstawie

ustawy

gospodarstw

rolnych.

Na podstawie tej ustawy samoistni posiadacze gruntów stali się ich właścicielami

z mocy prawa w granicach posiadania w dacie wejścia w życie ustawy

tj. 4.11.1971 roku. Sąd Rejonowy podniósł, że po powyższej dacie istniejący

wówczas stan prawny uległ dalszym zmianom. Od co najmniej 1969 r. granice

posiadania

wyznaczał

a następnie ogrodzenie

parkan,

z

siatki

budynki

gospodarcze

do

5a

punktu

na

wnioskodawców,

szkicu

wymienionym

w postanowieniu. W dalszej części granice wyznaczał początkowo płot drewniany,

który przebiegał w linii prostej do punktu 11, a później po wybudowaniu budynków

gospodarczych przez J. A. granicę posiadania wyznaczały ściany tych budynków a

dalej ogrodzenie na betonowej podmurówce stykające się z narożem budynku

gospodarczego uczestników. Skoro w posiadaniu uczestników i ich poprzedników

prawnych pozostawał przygraniczny pas gruntu w zakresie między granicą

scaleniową a opisaną linią posiadania, to z upływem trzydziestoletniego okresu

posiadania liczonego od 4 listopada 1971 r. uczestnicy nabyli przez zasiedzenie

z dniem

listopada

2001

roku

własność

przygranicznego

pasa

działki wnioskodawców w obramowaniu pkt 239-B-1-2-3-4-5-5a-6-7-8-11-A-239,

zaznaczonych na szkicu granicznym biegłego J. W.

Na skutek apelacji wnioskodawców Sąd Okręgowy w Ł. postanowieniem z

dnia 21 czerwca 2005 roku zmienił zaskarżone postanowienie

w pkt 1 w ten

sposób, że ustalił przebieg linii granicznej wzdłuż linii zaznaczonej punktami 23945-59-81-54-55-56-57-58-84-15-82 na planie biegłego geodety W. K. z 2 czerwca

2005 roku nr rejestru Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i

Kartograficznej

w

Ł.:

1997-50/2005.

Sąd Okręgowy

oddalił

apelację

wnioskodawców w pozostałej części.

Ponieważ opinia biegłego geodety J. W. zawierała rażące błędy, związane z

nią prace geodezyjne nie zostały zgłoszone do Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej

i Kartograficznej i nie mogła ona stanowić podstawy do orzekania o rozgraniczeniu,

Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii innego biegłego, który wznowił osnowę

scaleniową i zlokalizował właściwie punkty A i 239. Linia użytkowania po ścianach

budynków i istniejących ogrodzeniach tylko w niewielkim zakresie odbiega od linii

ewidencyjnej pochodzącej ze scalenia.

W ocenie tego Sądu stan posiadania wnioskodawców i uczestników

istniejący w dniu 4 listopada 1971 przetrwał do czasu wszczęcia postępowania

w niniejszej

sprawie.

Ponieważ

graniczące

ze

sobą

nieruchomości

były

przedmiotem uwłaszczenia, stan istniejący w dniu 4 listopada 1971 r. wyznacza

zdaniem sądu stan prawny spornej granicy.

Sąd Okręgowy podniósł za Sądem Najwyższym (postanowienie z dnia

17 września 1999 r. OSNC 2000r., nr 3, poz. 59), iż w postępowaniu

nieprocesowym sąd II instancji nie jest związany granicami wniosków apelacyjnych

oraz zakazem reformationis in peius jeżeli przedmiot zaskarżenia jest związany

z inną częścią lub całością orzeczenia. Jednocześnie Sąd Okręgowy wskazał,

że jego rozstrzygniecie nie jest mniej korzystne dla wnioskodawców albowiem

przyjęta granica jest bliższa linii, jaką dotychczas wskazywali.

W

skardze

kasacyjnej

wnioskodawcy

zarzucili

naruszenie

prawa

materialnego tj. art. 1 ust. 1 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych

z 16 października 1971 roku przez błędne zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie,

że stan samoistnego posiadania przygranicznych pasów gruntu w dniu 4.11.1971

roku pokrywał się z linią czerwoną, oznaczoną na szkicu biegłego W. K.

i doprowadził do nabycia własności obszarów gruntów przyległych do tej linii.

Według skarżących doszło również do rażącego naruszenia art. 384 k.p.c. przez

pogorszenie położenia tej strony, która zaskarżyła orzeczenie, kiedy nie uczyniła

tego druga strona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rodzaj postawionych zarzutów kasacyjnych nakazuje poddanie ocenie

w pierwszej kolejności, czy przy rozpoznaniu apelacji wnioskodawców Sąd drugiej

instancji naruszył zakaz reformationis in peius.

Ograniczenie zarzutu skargi kasacyjnej do naruszenia art. 384 k.p.c.

uprawnia do oceny jego zasadności jak i do oceny naruszenia prawa materialnego

na tle ustaleń faktycznych, które stanowiły podstawę faktyczną zaskarżonego

wyroku. Do naruszenia art. 384 k.p.c. mogłoby dojść w przypadku, gdyby zmiana

postanowienia na skutek apelacji, którą złożyli wnioskodawcy postawiłaby ich

w sytuacji obiektywnie mniej korzystnej, niż wynikało to z treści zaskarżonego

postanowienia. Wnioskodawcy zaskarżyli postanowienie sądu pierwszej instancji

w całości. Jak okazało się w toku postępowania apelacyjnego, dotychczasowa

opinia biegłego była na tyle wadliwa, że oparte na niej postanowienie

rozgraniczeniowe nie nadawało się do wykonania. Sąd Okręgowy ustalając

przebieg granicy w oparciu o opinię innego biegłego wskazał, że „straty”

wnioskodawców są mniejsze. Wniosek ten opiera się na analizie przebiegu granicy

na całej jej znacznej, bo wynoszącej 102 m długości. Dla potwierdzenia tej tezy

można również przytoczyć dane z uzupełniającej opinii J. W. sporządzonej w

postępowaniu apelacyjnym, z których wynika, że przyjęcie przebiegu granicy

według postanowienia sądu pierwszej instancji, doprowadziłoby do podobnych

zmian powierzchni graniczących ze sobą działek (opinia k - 335) jak w

wyliczeniach biegłego W. K. (opinia k – 375). Dlatego wybiórcze porównanie obu

rozstrzygnięć,

na

odcinku

granicy,

nie

jest

wystarczającym

argumentem

przemawiającym za orzeczeniem na niekorzyść strony skarżącej. Gdyby nawet

odnieść się

tylko do tego porównania, to wówczas należy wskazać, iż sąd

pierwszej instancji w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia przyjął, że granicę od

strony ulicy S. wyznaczało ogrodzenie na podmurówce stykające się z narożem

budynku uczestników i biegnące do ogrodzenia od strony tej ulicy. Podobnie uczynił

Sąd

Okręgowy

wyznaczając

granicę

od

naroża

budynku

gospodarczego

uczestników dalej wzdłuż ogrodzenia istniejącego do 2002 r., które biegło aż do

ulicy S.

W tej sytuacji brak jest uzasadnionych podstaw do przyjęcia pokrzywdzenia

wnioskodawców w postępowaniu apelacyjnym, sprzecznego z art. 384 k.p.c.

Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące

naruszenia art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu

własności gospodarstw rolnych, które skarżący w całości oceniają jako naruszenie

prawa materialnego. Jeden ze sposobów naruszenia cytowanego przepisu

polegający na przyjęciu, że stan posiadania w dniu 4 listopada 1971 r. pokrywał się

z linią czerwoną, wytyczoną na szkicu biegłego, należy do sfery ustaleń

faktycznych, które w aktualnym stanie prawnym obowiązującym od 6 lutego 2005 r.

pozostają poza oceną Sądu Najwyższego (art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo

o ustroju sądów powszechnych Dz.U. z 2005 r., Nr 13, poz. 98 ). Wynika to wprost

z treści art. 3983 § 3 k.p.c.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. nabycie

własności następowało z mocy prawa w takich granicach, w jakich działki

znajdowały się w samoistnym posiadaniu rolników w dniu wejścia w życie ustawy

uwłaszczeniowej. Stan samoistnego posiadania nieruchomości w dniu 4 listopada

1971 r. wyznaczał zakres nabytego prawa własności, co stanowiło pierwsze

w kolejności kryterium rozgraniczenia przewidziane w art. 153 k.c. W sprawie

o rozgraniczenie dopuszczalne jest ustalenie przebiegu granicy według stanu

odmiennego od wynikających z aktu własności ziemi i nie sprzeciwia się temu art.

63 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 107, 464 ze

zm.), który od dnia 1stycznia 1992 r. zniósł możliwość w postępowaniu

administracyjnym wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenie

lub zmiany decyzji wydanych na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r.

(tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 31 styczni 2001 r. III CKN 1037/98

system informacji prawniczej lex 52696).

Ponieważ także i ta podstawa skargi kasacyjnej nie ma uzasadnionych

podstaw Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną wnioskodawców z mocy art.

39814 k.p.c.

jz