IV CSK 13/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 13/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa P. K. i T. K.

przeciwko M. K. i in. , o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 czerwca 2008 r. umorzył postępowanie w

zakresie dotyczącym pozwanej A. L. oraz oddalił powództwo przeciwko M. K. i K. L.

o ustalenie nieważności umowy darowizny nieruchomości zawartej w dniu 15

grudnia 2004 r. pomiędzy powodem a pozwanymi A. L. i mał. K. L.

Sąd ustalił, że w dniu 15 grudnia 2004 r. przed notariuszem powód

i pozwane, w tym A. L. działająca w imieniu małoletniego syna K. L., zawarły

umowę darowizny. Na jej podstawie powód darował pozwanym udziały po ½ części

w zabudowanej nieruchomości o powierzchni 494 m2, położonej w S., mającej

założoną księgę wieczystą Kw Nr /…/. Budynki na tej nieruchomości zostały

wzniesione wspólnie przez powodów. W chwili darowizny powodowie mieszkali

razem, ale stosunki między nimi nie układały się najlepiej, gdyż powód nadużywał

alkoholu. Między powódką a jej córką A. L. trwał konflikt, w wyniku którego

powódka wyrzuciła córkę z wnukiem z domu w 1998 r. Po 4 latach A. L. wróciła do

domu, ale nadal były konflikty z powódką, ostatecznie zaś wyprowadziła się z domu

w czerwcu 2005 r. Pozwana M. K. wyprowadziła się z domu powodów w 2004 r.

Również jej stosunki z powódką nie były najlepsze. Na nieruchomości nadal

zamieszkują powodowie, natomiast pozwane opłacają podatki.

Pozwane twierdziły, że ojciec już wcześniej chciał im zapisać nieruchomość,

aby wobec konfliktu z matką zabezpieczyć majątek. W czasie procesu pozwane

proponowały ustanowienie dla powodów prawa dożywocia, ale powodowie na

to nie wyrazili zgody. O umowie darowizny powódka dowiedziała się w lipcu

2005 r., a w grudniu 2005 r. powód złożył oświadczenie o uchyleniu się od skutków

prawnych swojego oświadczenia woli twierdząc, że działał pod wpływem błędu,

iż będzie miał dożywocie i nadal będzie władał nieruchomością. Podnosił też, iż ma

problemy ze słuchem i nie słyszał treści odczytywanego aktu notarialnego.

Żądanie powodów było oparte na podstawie art. 58 § 1 i 2 oraz art. 82 k.c.

Ponieważ powódka poniosła nakłady na nieruchomość ma interes prawny

w żądaniu ustalenia, że zaskarżona czynność jest bezwzględnie nieważna.

Powodowie nie wykazali jednak okoliczności uzasadniających powództwo,

tj. że w chwili zawierania umowy powód znajdował się w stanie wyłączającym

świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli z uwagi na mieszczące się

w przemijających zaburzeniach czynności psychicznych, nadużywanie alkoholu

i nieusłyszenie treści odczytywanego aktu notarialnego. Nie zachodziły podstawy

do uwzględnienia powództwa także na podstawie art. 58 § 2 k.c. Nie zostało

wykazane, aby pozwane posiadały zadłużenia skutkujące utratą majątku,

a powodowie sami bez żadnych ograniczeń korzystają z całej nieruchomości.

Wprawdzie w akcie notarialnym nie zostało ustanowione na rzecz powodów prawo

dożywocia, ale pozwane zaproponowały zawarcie takiej umowy w trakcie procesu

na co powodowie nie wyrazili zgody. Powodowie nie wskazali też, jakie zasady

współżycia społecznego zostały, ich zdaniem, naruszone. Powodowie nie

udowodnili również, aby pozwane podstępem wprowadziły powoda w błąd

w zakresie wyobrażenia o skutkach i treści umowy.

Wyrokiem z dnia 24 lutego 2009 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powodów wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego. Sąd drugiej instancji uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne oraz ich ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 58 § 2 k.c., uznał, że sankcja nieważności

umowy, przewidziana w tym przepisie, odnosi się do czynności prawnej o celu

sprzecznym z zasadami współżycia społecznego. Sam fakt obdarowywania dzieci

przez rodziców nie może być uznany za czynność prawną sprzeczną z zasadami

współżycia społecznego, tj. godzącą w powszechnie uznane zasady moralne

między ludźmi, tym bardziej, że powodowie nieprzerwanie władają nieruchomością,

pozwane opłacają za nią podatki, a ponadto proponowały ustanowienie dla

powodów prawa dożywocia. Niezależnie od tego, w ocenie Sądu drugiej instancji,

powodowie nie mieli interesu prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie na

podstawie art. 189 k.p.c., co skutkowało koniecznością oddalenia ich powództwa z

tej przyczyny. Artykuł 189 k.p.c. nie znajdzie zastosowania między innymi

wówczas, jeżeli przepisy szczególne przewidują odrębne powództwo, którego

treścią jest ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Sąd

Apelacyjny przytoczył stanowisko zajęte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27

października 2005 r., III CK 106/05, według którego wyrok ustalający stan prawny

nieruchomości, wydany na podstawie art. 189 k.p.c., nie może stanowić podstawy

wpisu do księgi wieczystej. Orzeczenie, jakie w nim zapada, dotyczy tylko stron

umowy. Wydany wyrok może ewentualnie stanowić podstawę do wytoczenia

powództwa z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej: „u.k.w.h.).

Nawet wskutek uzyskania pozytywnego

wyroku powodowie

nie uzyskaliby

własności nieruchomości i powód jako jej właściciel musiałby następnie wystąpić ze

szczególnego rodzaju powództwem o ustalenie, tj. powództwem o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Z tych też względów

apelacja ostała oddalona.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wnieśli powodowie, którzy

zaskarżyli go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.

zarzucili naruszenie art. 58 § 2 k.c. i art. 189 k.p.c. Wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu Okręgowego z dnia 26 czerwca 2008

r. przez uwzględnienie wniesionego powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. wskutek przyjęcia przez

Sąd Apelacyjny, że po stronie powodów brak jest interesu prawnego w wytoczeniu

powództwa

o

ustalenie

nieważności

umowy

darowizny

z

tej

przyczyny,

że powodom przysługuje inna droga ochrony ich praw w postaci powództwa

o uzgodnienie

treści

księgi

wieczystej

z

rzeczywistym

stanem

prawnym.

Przede wszystkim takiego powództwa nie mogłaby skutecznie wnieść powódka.

Zgodnie

bowiem

z ukształtowanym

orzecznictwem

Sądu

Najwyższego

(por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP

106/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 160, uchwałę z dnia 10 maja 2006 r., III CZP

31/2006, Monitor Prawniczy 2006, nr 22, str. 1124, wyrok z dnia 10 września 2009

r., V CSK 69/09, nie publ.), powództwo przewidziane w art. 10 u.k.w.h. - o usunięcie

niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym - może wytoczyć tylko osoba

uprawniona do złożenia wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej,

określona w art. 6262 § 5 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, wniosek o dokonanie

wpisu w księdze wieczystej może złożyć właściciel nieruchomości, użytkownik

wieczysty, osoba, na rzecz której wpis ma nastąpić, albo wierzyciel, jeżeli

przysługuje mu prawo, które może być wpisane w księdze wieczystej. Powódka nie

należy do kręgu osób wymienionych w tym przepisie. Przed zawarciem

kwestionowanej w pozwie umowy darowizny nie była bowiem właścicielem ani

współwłaścicielem nieruchomości, objętej tą umową. Jej powództwo o ustalenie

nieważności umowy darowizny nie zmierzało do wykazania, iż powódce przysługuje

tytuł prawny do nieruchomości, lecz jedynie że właścicielem nieruchomości jest

nadal jej mąż. W konsekwencji skoro powódka, według art. 6262 § 5 k.p.c., nie była

osobą uprawnioną do złożenia wniosku o wpis w księdze wieczystej jej męża jako

właściciela nieruchomości to również nie była osobą uprawnioną do wniesienia

powództwa

o

uzgodnienie

treści

księgi

wieczystej

prowadzonej

dla

tej

nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym.

Brak

tytułu

prawnorzeczowego

powódki

do

spornej

nieruchomości

nie eliminował możliwości posiadania przez powódkę interesu prawnego do

wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności umowy darowizny udziałów

w nieruchomości stanowiącej własność jej męża. Należy mieć bowiem na uwadze,

że przepisy prawa materialnego (por. art. 281 k.r.o., art. 923 § 1 k.c.) przewidują

określone uprawnienia jednego z małżonków do nieruchomości stanowiącej

własność drugiego

małżonka,

jeżeli służy ona

do

zaspokajania

potrzeb

mieszkaniowych rodziny, czy też uprawnienia, wynikające z art. 45 § 1 k.r.o. na

wypadek ustania wspólności majątkowej w razie dokonania nakładów z majątku

wspólnego na majątek osobisty drugiego z małżonków. Przyjmując, że powództwo

oparte na podstawie art. 10 u.k.w.h. wyłącza istnienie po stronie powodów interesu

prawnego do wytoczenia powództwa na podstawie art. 189 k.p.c. o ustalenie

nieważności umowy darowizny Sąd Apelacyjny zaniechał zbadania istnienia po

stronie powódki interesu prawnego do wniesienia takiego powództwa. W wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2002 r., III CKN 943/99 (OSNC 2004, nr 3,

poz. 48) przyjęto, że małżonek nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia

nieważności umowy nabycia przez osobę trzecią od współmałżonka własności

nieruchomości, jeżeli na jej podstawie osoba trzecia została wpisana w księdze

wieczystej jako właściciel nieruchomości. W takiej sytuacji, małżonek może

zwalczać wpis własności w drodze powództwa o uzgodnienie stanu prawnego

nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Tezę tę należy jednak odnieść do okoliczności rozpoznawanej wówczas sprawy,

w której występujący z powództwem o ustalenie nieważności umowy jeden

z małżonków twierdził, że wbrew stanowi prawnemu, ujawnionemu w księdze

wieczystej przed dokonaniem kwestionowanej w powództwie umowy zawartej przez

drugiego z małżonków, nieruchomość nie stanowiła majątku odrębnego (obecnie

osobistego) tego małżonka, lecz wchodziła w skład majątku wspólnego. W tych

okolicznościach Sąd Najwyższy przyjął, w omawianym wyroku, że powództwo

o ustalenie nieważności umowy zbycia nieruchomości przez jednego z małżonków

nie umożliwiało ochrony interesu prawnego występującego z takim powództwem

małżonka, który nawet po uwzględnieniu powództwa musiałby dodatkowo wnieść

powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

w celu ujawnienia w księdze wieczystej nie tylko prawa własności swego małżonka

– tak jak to było ujawnione przed dokonaniem kwestionowanej umowy – lecz także

swojego prawa do tej nieruchomości.

Wbrew także stanowisku Sądu Apelacyjnego - odnoszącego się do braku

interesu prawnego obu powodów - ujawnienie prawa własności powoda

w księdze wieczystej, w razie uwzględnienia wniesionego powództwa o ustalenie

nieważności umowy darowizny, nie wymagałoby wytoczenia kolejnego powództwa

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Zgodnie bowiem z art. 31 ust. 2 u.k.w.h., wpis potrzebny do usunięcia niezgodności

między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić

na

podstawie

orzeczenia

sądu

lub

innych

odpowiednich

dokumentów.

Podstawą wpisu w księdze wieczystej usuwającego niezgodność może być

także wyrok ustalający nieważność umowy na podstawie art. 189 k.p.c. w zw.

z art. 58

k.c.,

na

podstawie

której

dokonano

wpisu

nowego

właściciela

nieruchomości. Orzeczeniem takim, zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., jest

związany sąd wieczystoksięgowy. Nie musi być to orzeczenie stwierdzające

prawo wnioskodawcy. Uwzględnienie wniosku o wpis w księdze wieczystej,

opartego na podstawie orzeczenia ustalającego nieważność umowy, powoduje

bowiem przywrócenie wpisu prawa własności osoby wcześniej ujawnionej jako

właściciel tej nieruchomości. W postanowieniu z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK

665/10 (nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że wyrok sądu stwierdzający nieważność

umowy, na podstawie której ujawniono w księdze wieczystej prawo własności

nieruchomości, może stanowić podstawę wpisu potrzebnego do usunięcia

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

nieruchomości, jeżeli w chwili rozpoznawania wniosku o wpis (wykreślenie

dotychczasowego wpisu) rzeczywisty stan prawny nieruchomości jest zgodny

ze stanem wynikającym z wpisu dokonanego przed zawarciem tej umowy.

Z powyższego

stanowiska,

które

podziela

Sąd

Najwyższy

w

składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną, wynika że brak interesu prawnego w wytoczeniu

powództwa o ustalenie nieważności umowy darowizny nieruchomości (ściślej

umowy darowizny udziałów w nieruchomości) – w odniesieniu do powoda –

zachodziłby

wówczas,

gdyby rzeczywisty stan

prawny nieruchomości

po

uwzględnieniu tego powództwa nie odpowiadał już stanowi prawnemu, jaki był

ujawniony w księdze wieczystej przed zawarciem kwestionowanej umowy.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny, że powodowie nie mieli interesu prawnego,

o którym mowa w art. 189 k.p.c., do wytoczenia powództwa o ustalenie

nieważności

umowy

darowizny

nieruchomości

stanowiło

samodzielną

i wystarczającą podstawę do oddalania tego rodzaju powództwa. Z tej przyczyny

niekonsekwentne było stanowisko Sądu drugiej instancji, który mimo tego dokonał

merytorycznej oceny zasadności zarzutów powodów dotyczących nieważności

umowy darowizny. Obowiązek dokonania przez Sąd tej oceny aktualizował się

bowiem jedynie przy założeniu posiadania przez powodów interesu prawnego

do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności umowy. Niezależnie jednak od

powyższego za uzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c.

Sąd Apelacyjny przyjął brak podstaw do zastosowania tego przepisu przede

wszystkim na podstawie oceny abstrakcyjnej umowy darowizny z uwzględnieniem,

że była ona zawarta między osobami bliskimi. Jest oczywistym, że tak ograniczony

zakres oceny umowy darowizny, która jest jedną z umów nazwanych, musi

prowadzić do wniosku, że nie jest ona sprzeczna z zasadami współżycia

społecznego. Kontroli, czy umowa narusza zasady współżycia społecznego należy

jednak

dokonać

w

szerszym

zakresie

z uwzględnieniem

okoliczności

towarzyszących zawarciu umowy oraz celów, jakie strony zamierzały osiągnąć,

zawierając umowę. Jest charakterystyczne, że umowa darowizny udziałów

w nieruchomości została zawarta w całkowitej tajemnicy przed powódką, a jej

celem było, według dokonanych ustaleń, zabezpieczenie majątku wobec konfliktu

z powódką. Nie jest wykluczone uznanie za sprzecznej z zasadami współżycia

społecznego (zasadą lojalności, szacunku wobec małżonka, rodziców i dziadków)

umowy zawartej pomiędzy jednym z małżonków a jego zstępnymi, jeżeli jej celem

było pogorszenie sytuacji faktycznej lub prawnej, odpowiednio: współmałżonka,

rodzica bądź dziadka (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 2000 r.,

III CKN 1135/98, nie publ.). Pod tym kątem brak jest oceny prawnej zaskarżonej

umowy przez Sąd drugiej instancji. Trafnie podniesiono również w skardze

kasacyjnej, że na ocenę ważności kwestionowanej umowy darowizny nie mają

wpływu okoliczności, które nastąpiły już po jej zawarciu, tj. odmowa zawarcia przez

powodów umowy dożywocia.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art.

108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

jw