IV CSK 127/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 127/06

POSTANOWIENIE

Dnia 5 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku C.B. i G.B.

oraz z wniosku G.W. i M.W.

przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej

o przysposobienie pełne nierozwiązywalne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni M.W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 10 listopada 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 19 lipca 2005 r. Sąd Rejonowy w B., w sprawie z

wniosku C. i G. małżonków B. oraz M. i G. małżonków W., orzekł wobec

małoletniego D.O. przysposobienie pełne nierozwiązywalne przez G. i C.B., a także

postanowił nadać przysposobionemu nazwisko „B.” oraz nakazał sporządzenie jego

nowego aktu urodzenia.

Od powyższego orzeczenia M.W. wniosła apelację, która została oddalona

postanowieniem Sądu Okręgowego w S. z dnia 10 listopada 2005 r. U podstaw

zaskarżonego orzeczenia legły następujące ustalenia faktyczne.

Rodzice D.O. wyrokiem Sądu Rejonowego w B. pozbawieni zostali władzy

rodzicielskiej nad dzieckiem. Małoletni, wykazujący oznaki lekkiego niedorozwoju

umysłowego oraz poważnie zaniedbany w zakresie jego potrzeb fizycznych i

emocjonalnych, został umieszczony w placówce opiekuńczej. Wobec faktu, że

poszukiwania odpowiednich kandydatów do zastępczych form wychowania

rodzinnego

na

terenie

Polski

pozostały

bez

rezultatu,

małoletni

został

zakwalifikowany do przysposobienia zagranicznego. Wolę przysposobienia D.O.

przejawiło małżeństwo obywateli francuskich C. i G.B. Małżonkowie B. posiadają

stałe źródło utrzymania, właściwe warunki materialno-bytowe oraz wykształcenie

odpowiednie do samodzielnego prowadzenia terapii z przysposabianym.

Wkrótce po złożeniu wniosku o przysposobienie przez małżonków B.,

z analogicznym wnioskiem wystąpili małżonkowie W., uzasadniając go głównie

więzią bliskiego pokrewieństwa, łączącego M.W. z matką przysposobionego, Ł.O.

Podzielając w pełni ustalenia oraz ocenę stanu faktycznego i prawnego

poczynione przez Sąd pierwszej instancji, Sąd Okręgowy uznał apelację za

bezzasadną. Wskazał, że zgodnie z art. 114 2 § 1 k.r.o., a także przepisami

konwencji międzynarodowych, których Polska jest stroną, w szczególności

Konwencji o ochronie

dzieci i współpracy w dziedzinie

przysposobienia

międzynarodowego, sporządzonej w Hadze dnia 29 maja 1993 r. (Dz. U. z 2000 r.,

Nr 39, poz. 448) oraz Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie

Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120,

poz. 526; popr. z 2000 r. Nr 2, poz. 11), do przysposobienia zagranicznego może

dojść wówczas, gdy tylko w ten sposób można zapewnić przysposabianemu

odpowiednie zastępcze środowisko rodzinne. Obowiązująca zasada pierwszeństwa

adopcji krajowej nie może być jednak rozumiana w sposób mechaniczny, w grę

mogą bowiem wchodzić także inne względy, w szczególności sytuacja rodzinna lub

cechy

psychofizyczne

dziecka,

a

także

jego

związek

emocjonalny

z wnioskodawcami, całościowa ocena nie może zaś abstrahować od dobra

małoletniego dziecka.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawcy B. spełniają

wymagania stawiane przysposabiającym. Nie tylko pozostają z małoletnim

w prawidłowym kontakcie emocjonalnym, lecz również gwarantują właściwe

rozpoznanie i zaspokojenie potrzeb rozwojowych dziecka, są świadomi jego

opóźnień oraz mają odpowiednie przygotowanie zawodowe i umiejętności do

samodzielnego prowadzenia jego terapii.

Z kolei, udział małżonków W. w zaspokajaniu potrzeb psychicznych dziecka

był w ciągu kilku lat bardzo ograniczony i sprowadzał się do sporadycznych wizyt w

placówce opiekuńczej. M.W., mimo bliskiego pokrewieństwa i deklarowanego

kontaktu

z

dzieckiem,

nie

zdołała

jednak

zauważyć

jego

degradacji

psychofizycznej. Obecnie również nie dostrzega jego problemów, zaś w ocenie

biegłych rodzinnego ośrodka diagnostyczno-konsultacyjnego nie potrafi zająć się

małoletnim we właściwy sposób, zrozumieć jego potrzeb i pokierować zarówno jego

wychowaniem, jak i rehabilitacją.

Od postanowienia Sądu Okręgowego w S. M.W. wniosła skargę kasacyjną,

podnosząc w ramach podstawy z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. zarzut naruszenia art.

1142 § 1 k.ri.o. przez niewłaściwe zastosowanie i art. 114 § 1 k.r.io. przez

stwierdzenie, że przysposobienie małoletniego przez rodzinę z zagranicy jest

zgodne z dobrem dziecka. W uzasadnieniu wywodziła, że zamieszkiwanie w Polsce

rodziny małoletniego, która wyraża wolę jego przysposobienia, stanowi okoliczność,

która bezwzględnie przemawia za pierwszeństwem adopcji krajowej, a nadto że

brzmienie art. 1142 § 1 k.r.o. wyraźnie wskazuje na wyjątkowość przysposobienia

związanego ze zmianą miejsca zamieszkania przysposabianego w Polsce na

miejsce zamieszkania w innym państwie. Wskazując na powyższe podstawy,

skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i jego zmianę przez

orzeczenie przysposobienia pełnego nierozwiązywalnego małoletniego D.O. przez

G.W.

i

M.W.,

względnie

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

oraz

poprzedzającego go postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B., wraz z pozostawieniem

temuż sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważając trafność zarzutu naruszenia art. 114 § 1 k.r.o. trzeba zauważyć,

że skarżąca nie sformułowała go w sposób prawidłowy. Zgodnie z art. 398 3 § 1 pkt

1 k.p.c., naruszenie prawa materialnego może polegać na błędnej jego wykładni lub

niewłaściwym zastosowaniu. Oparcie skargi na pierwszej podstawie kasacyjnej nie

może sprowadzać się tylko do wskazania przepisu prawa materialnego, który został

w ocenie skarżącego naruszony przez sąd drugiej instancji, lecz nadto zarzut musi

być należycie skonkretyzowany poprzez wskazanie, na czym uchybienie polegało,

tj. czy dany przepis został błędnie wyłożony bądź niezastosowany, mimo że stan

faktyczny sprawy to uzasadniał, względnie zastosowany, choć nie było do tego

podstaw.

Z uzasadnienia zarzutu dopiero wynika, że naruszenie art. 114 § 1 k.r.o.

polegać ma na niewłaściwej wykładni przesłanki dobra małoletniego. W ocenie

skarżącej, która jest siostrą matki małoletniego, nie jest zgodne z dobrem dziecka

pozbawienie go kontaktu z nią, odłączenie od biologicznej rodziny, którą zna od

urodzenia i umieszczenie w innej rodzinie poza granicami kraju.

Artykuł 114 § 1 k.r.io. stanowi, że przysposobić można osobę małoletnią,

tylko dla jej dobra. Przepis zawiera zatem ogólną przesłankę przysposobienia, tj.

wymaganie, aby następowało ono dla dobra osoby małoletniej. Przesłanka ta ma

znaczenie rozstrzygające dla ustalenia, czy przysposobienie może nastąpić.

Dobro (interes) dziecka ma znaczenie nadrzędne i wymaga rozważenia

w każdej sprawie dotyczącej opieki nad małoletnim, a więc również w sprawie

o jego przysposobienie i to zarówno krajowe, jak i zagraniczne. W dotychczasowym

orzecznictwie Sądu Najwyższego postuluje się jego jednolite rozumienie, zarówno

przy wykładni norm k.r.io., jak i wiążących Polskę umów międzynarodowych (zob.

postanowienie SN z 12 grudnia 2000 r., V CKN 1805/00, nie publ.). Przesłanka ta

została wnikliwie rozważona przez orzekające w sprawie Sądy, to zaś, że skarżąca

nie podziela dokonanej przez nie oceny, nie oznacza, że doszło do naruszenia art.

114 § 1 k.r.io. Pod tym względem ocena dokonana przez Sąd Okręgowy jest pełna,

prawidłowa i nie budzi wątpliwości.

Właściwe rozumienie pojęcia „dobro dziecka” konieczne jest także przy

wykładni art. 1142 § 1 k.r.i.o. Jak wynika z jego brzmienia, przysposobienie, które

spowoduje zmianę dotychczasowego miejsca zamieszkania przysposabianego

w Rzeczypospolitej Polskiej na miejsce zamieszkania w innym państwie, może

nastąpić wówczas, gdy tylko w ten sposób można zapewnić przysposabianemu

odpowiednie zastępcze środowisko rodzinne. Trafnie wskazuje skarżąca na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, które sprowadza się

przede

wszystkim

„odpowiedniości”

do

rozstrzygnięcia,

zastępczego

jak

środowiska

należy

rozumieć

rodzinnego

w

przesłankę

przypadku

przysposobienia zagranicznego.

Artykuł 1142 § 1 został wprowadzony do k.r.io. ustawą z dnia 26 maja 1995 r.

o zmianie ustawy – Kodeks rodziny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. Nr 83, poz. 417), która weszła w życie w dniu 20 października 1995 r. Już jednak

w poprzednio obowiązującym stanie prawnym, z uwagi na znaczny wzrost liczby

spraw o

przysposobienie

obywateli

polskich

przez

wnioskodawców stale

zamieszkałych za granicą, kwestia tzw. adopcji zagranicznych była przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego. W uchwale 7 sędziów z dnia 12 czerwca 1992 r.,

III CZP 48/92 (OSNC 1992, nr 10, poz. 179) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

przysposobienie dziecka polskiego, związane z przeniesieniem do innego kraju,

może nastąpić, jeżeli nie ma możliwości umieszczenia go na równorzędnych

warunkach w rodzinie zastępczej lub adopcyjnej na terenie Polski, oraz, że

w postępowaniu tym decydujące znaczenie ma nadrzędny interes dziecka.

W uchwale tej Sąd Najwyższy rozważał pojęcie dobra dziecka, jego nadrzędnego

interesu, o jakim mowa w Konwencji o prawach dziecka (Dz. U. z 1991 r., Nr 120,

poz. 526). Z przepisów konwencyjnych, zwłaszcza z art. 3 wynika, ze wartością

pierwotną i nadrzędną jest dobro dziecka. Treść tego pojęcia, ustalona wedle

wskazań obowiązującego prawa polskiego, odpowiada w ogólnych zarysach

pojęciu nadrzędnego interesu dziecka i oznacza, zgodnie z brzmieniem

postanowień Konwencji, że dziecko dla pełnego i harmonijnego rozwoju powinno

wychowywać się w środowisku rodzinnym w „atmosferze szczęścia, miłości

i zrozumienia” i że powinno być w pełni przygotowane do życia w społeczeństwie

„jako indywidualnie ukształtowana jednostka, wychowywana w duchu pokoju,

godności, tolerancji, wolności, równości i solidarności”, z uwzględnieniem

znaczenia

tradycji

i

wartości

kulturalnych

każdego

narodu

dla

ochrony

i harmonijnego rozwoju dziecka. Artykuł 21 Konwencji dotyczący pierwszeństwa

adopcji „krajowej” wymaga również wykładni uwzględniającej nadrzędny interes

dziecka i z tego względu nie może być rozumiany w sposób mechaniczny.

W uchwale tej wskazał Sąd Najwyższy, że adopcję związaną z przeniesieniem do

innego kraju należy zgodnie z art. 21 lit. b konwencji traktować jako „zastępczy

środek opieki nad dzieckiem”, co może nastąpić, gdy dziecku w żaden inny,

odpowiedni sposób nie można zapewnić opieki na terenie Polski, a więc wtedy, gdy

dziecko nie może być przysposobione przez odpowiednią rodzinę polską, bądź

umieszczone w polskiej rodzinie zastępczej.

Powyższa uchwała zachowuje aktualność w obecnym stanie prawnym,

w którym art. 1142 § 1 k.r.io. normuje kwestię adopcji zagranicznej i również,

zgodnie z Konwencją, wprowadza zasadę pierwszeństwa adopcji krajowej. Także

w obecnym stanie prawnym nie można tej zasady stosować w sposób

mechaniczny, wykluczając adopcję zagraniczną w każdym wypadku, w którym

zaistnieje możliwość zapewnienia dziecku opieki w kraju. Także i w obecnym stanie

prawnym nie można bowiem przy wykładni pojęcia „dobro osoby małoletniej”

pomijać, z uwagi na systemową wykładnię, rozumienia dobra dziecka i jego

nadrzędnego interesu, o jakim mowa w wiążących Polskę konwencjach

międzynarodowych, a które zostało wyczerpująco omówione w powołanej wyżej

uchwale.

Jak wskazano wyżej, zgodnie z art. 1142 § 1 k.r.io., adopcja zagraniczna

może nastąpić wówczas, gdy tylko w ten sposób można zapewnić dziecku

odpowiednie zastępcze środowisko rodzinne. Dopiero zatem wtedy, gdy to

zastępcze środowisko rodzinne nie jest odpowiednie, rozważać można adopcję

zagraniczną. Tego rodzaju ustalenie może nastąpić po uwzględnieniu wszystkich

istotnych okoliczności dotyczących dziecka, w tym jego wieku, stanu zdrowia,

stopnia rozwoju fizycznego i psychicznego, związków emocjonalnych z otoczeniem.

Wszystkie te okoliczności, wbrew zarzutom skarżącej, zostały przez

orzekające Sądy uwzględnione. Jak wynika z dokonanych w sprawie ustaleń,

w toku postępowania adopcyjnego przed złożeniem wniosku do sądu, nie zgłosiła

się żadna rodzina polska, która byłaby zainteresowana statusem rodziny

adopcyjnej lub choćby rodziny zastępczej. Małoletni przebywał w placówce

opiekuńczej, w której został umieszczony po odebraniu go od matki, wobec której

orzeczono następnie pozbawienie władzy rodzicielskiej. W okresie przebywania

z matką, siostrą skarżącej, doprowadzony został do skrajnego zaniedbania

i opóźnienia w rozwoju. Dopiero podczas pobytu w placówce opiekuńczej udało się

uzyskać postęp w jego rozwoju, nadal jednak utrzymuje się lekki niedorozwój

umysłowy i inne wady rozwojowe. Dalszy rozwój małoletniego i opieka nad nim

wymaga systematycznej i indywidualnej pracy, czego nie da się osiągnąć przy

pozostawieniu go w placówce opiekuńczej, której nie można choćby tylko

odpowiedniego

tego

względu

traktować

jako

odpowiedniego

zastępczego

środowiska rodzinnego. Podzielić należy te poglądy doktryny, które odpowiednie

zastępcze środowisko rodzinne odnoszą tylko do rodziny, żadna bowiem, nawet

najlepsza, placówka opiekuńcza nie jest w stanie zastąpić środowiska rodzinnego.

W toku postępowania sądowego zgłosiła się polska rodzina, gotowa

przysposobić małoletniego D. Skarżąca, którą wiążą z małoletnim więzi

pokrewieństwa (jest siostrą jego matki) i jej mąż deklarowali gotowość stworzenia

mu domu rodzinnego. Sam fakt jednak istnienia rodziny polskiej, deklarującej

gotowość przysposobienia małoletniego, nie jest, jak trafnie uznały orzekające

w sprawie Sądy, wystarczający do uznania, że jest to rodzina, tworząca

„odpowiednie” dla małoletniego środowisko zastępcze, a tylko w takim wypadku

można mówić o pierwszeństwie adopcji krajowej.

Kwestia ta była przedmiotem wnikliwych ustaleń faktycznych. Ustalenia te,

które w postępowaniu kasacyjnym nie mogą być kwestionowane, wykazały, że więź

emocjonalna pomiędzy małoletnim a skarżącą i jej rodziną jest słaba. Skarżąca,

pomimo kilkuletniego przebywania chłopca w placówce opiekuńczej, nawiązała

z nim jedynie sporadyczny kontakt, a w okresie, gdy przebywał w stanie skrajnego

zaniedbania pod opieką matki, nie przejawiała żadnego nim zainteresowania.

Przeprowadzone w sprawie dowody z opinii biegłych specjalistów wykazały, że

choć skarżąca i jej mąż tworzą prawidłową i wydolną wychowawczo rodzinę wobec

swoich naturalnych dzieci, nie są w stanie stworzyć jej również dla małoletniego D.

Jest tak dlatego, że nie zdają sobie w pełni sprawy z ograniczeń w jego rozwoju i z

tego, że wymaga on kompleksowej, specjalistycznej pomocy terapeutycznej,

stymulującej jego rozwój poznawczy i emocjonalny, w tym terapii pedagogicznej

rozwijającej percepcję słuchową, wzrokową, motorykę oraz wszechstronnych

oddziaływań stymulujących rozwój poznawczy. Dalszy rozwój małoletniego

wymaga zatem ogromnej pracy, a także niewątpliwie nakładów finansowych.

Trafnie uznano zatem, że skarżąca i jej rodzina nie może być uznana za

odpowiednie zastępcze dla tego małoletniego środowisko rodzinne, pomimo

istnienia bliskiego pokrewieństwa.

Jednocześnie, nie budzi wątpliwości, że wnioskujący o przysposobienie

małżonkowie B. spełniają wymogi, pozwalające uznać ich rodzinę za prawidłowe

środowisko rodzinne dla małoletniego.

Jakkolwiek zatem w świetle art. 1142 § 1 k.r.io. adopcja zagraniczna

rzeczywiście powinna być traktowana jako ultima ratio, to jednak nadrzędny interes

dziecka, jego dobro, możliwość pełnego i harmonijnego rozwoju może wymagać,

w konkretnym wypadku, odrzucenia zasady pierwszeństwa adopcji krajowej.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14 k.p.c.