IV CSK 126/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 126/13

POSTANOWIENIE

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Prokuratora Prokuratury Okręgowej w S.

przy uczestnictwie J. M. J. i M. J.

o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym uczestnika postępowania

J. M. J. bez jego zgody,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania J. M. J.

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 30 października 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

w

S. do

ponownego

rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

oraz

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 października 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił

apelację uczestnika J. J. od postanowienia Sądu Rejonowego, który uwzględniwszy

wniosek

Prokuratora

Okręgowego

nakazał

przyjęcie

J.

J. do

szpitala

psychiatrycznego bez jego zgody.

Sąd Okręgowy na podstawie materiału dowodowego zebranego przez Sąd

pierwszej

instancji

i

uzupełnionego

w

postępowaniu

apelacyjnym

ustalił,

co następuje.

J. J., urodzony w […]

jest kawalerem, nie ma dzieci,

pozostaje na

utrzymaniu rodziców, z którymi mieszka, nie potrafi samodzielnie zadbać o

zaspokojenie

potrzeb

życiowych,

nie

pracuje

pomimo

ukończenia

studiów prawniczych i dodatkowych kursów. W miejscu zamieszkania nie stwarza

sytuacji konfliktowych,

lecz

relacji interpersonalnych.

nie

Od

jest

około

w

stanie

nawiązywać

2004-2005

r.

J. prawidłowych

J. cierpi

na chorobę psychiczną pod postacią uporczywych zaburzeń urojeniowych.

Objawy psychotyczne manifestują się urojeniami prześladowczymi (ukrywanie się,

poczucie zagrożenia ze strony struktur mafijnych obcego państwa), posłanniczymi

(chorobowe przeświadczenie o ważnej społecznej misji polegającej na ukaraniu

i oczyszczeniu wymiaru sprawiedliwości z chorych psychicznie i nieuczciwych

urzędników, sędziów i prokuratorów, pisanie skarg), wielkościowymi (chorobowe

przeświadczenie o wysokiej pozycji oraz wiedzy o działaniu służb specjalnych,

w tym obcych państw), a także cechami rozkojarzonego i zaburzonego myślenia.

Aktywność uczestnika koncentruje się na tropieniu rzekomych spisków i oskarżaniu

o patologie w instytucjach publicznych, przy czym wraz zaostrzeniem stanu

psychozy rozszerza on krąg osób i instytucji będących w rzekomym spisku,

zorganizowanej grupie przestępczej i agenturze obcego państwa, obejmując tymi

zarzutami wszystkich, z którymi się styka, nie tylko sędziów i prokuratorów,

ale także urzędnika państwowego, adwokata, biegłego. Swoim podejrzeniom

daje wyraz w obfitej korespondencji, którą kierował między innymi do Biura

Bezpieczeństwa Narodowego. Zachowania uczestnika nie tylko rażąco odbiegają

od społecznych oczekiwań, ale stanowią zagrożenie interesu społecznego, a nadto

noszą znamiona przestępstw (był oskarżony o znieważenie funkcjonariusza

publicznego).

J. J. nigdy nie leczył się psychiatrycznie, nie poddał się badaniom

psychiatrycznym, nie ma świadomości ani motywacji do leczenia w żadnej formie,

wykazuje całkowity brak krytycyzmu wobec własnych sądów. Także rodzice

uczestnika nie dostrzegają potrzeby leczenia syna.

Na podstawie opinii biegłych lekarzy psychiatrów Sąd ustalił, że nieprzyjęcie

uczestnika do szpitala psychiatrycznego spowoduje znaczne pogorszenie jego

stanu zdrowia psychicznego. Prognoza „znacznego” pogorszenia stanu zdrowia

opiera się na tym, że stan zdrowia uczestnika systematycznie się pogarsza, o czym

świadczą konkretne jego zachowania, długotrwały okres nieleczonej choroby może

prowadzić do całkowitego wycofania się z życia społecznego, jak również

spowodować eskalację zachowań agresywnych, także agresji bezpośredniej,

w stosunku do innych osób, jak i siebie samego; im dłużej nie leczy się schorzenia,

na które cierpi uczestnik, tym gorsze są rokowania wyleczenia na przyszłość.

W ocenie Sądu, o tym, że nieprzyjęcie uczestnika do szpitala psychiatrycznego

spowoduje znaczne pogorszenie jego stanu zdrowia psychicznego świadczą także

okoliczności dotyczące jego zachowania w rodzinie (pozostaje na utrzymaniu

rodziców), w miejscu pracy (jego stan uniemożliwia wykonywanie pracy

zarobkowej), miejscu zamieszkania (nie utrzymuje z nikim kontaktów), a także

w różnych sytuacjach życiowych (jest niezdolny do samodzielnego załatwiania

spraw urzędowych i im podobnych).

W

ustalonych

materialnoprawne

okolicznościach

przesłanki

orzeczenia

spełnione

wobec

są,

w

uczestnika

ocenie

Sądu,

przymusowego

umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz. U. 2011

Nr 231, poz. 1375).

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego uczestnik oparł

na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 29 ust. 1

pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz na podstawie mającego istotny

wpływ na treść orzeczenia naruszenia przepisów postępowania - art. 290 k.p.c.

w zw. z art. 46 ust. 2 cyt. ustawy oraz art. 328 § 1, 378 § 1, 382 i art. 385 k.p.c.

przez oddalenie wniosku o powołanie instytutu naukowego oraz zaniechanie

rozpatrzenia wszystkich zarzutów apelacyjnych. W konkluzji skarżący wniósł

o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w całości i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania są chybione. W uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia została przedstawiona jego podstawa faktyczna

i prawna,

a

poczynionych

twierdzenie

w

skarżącego

postępowaniu

o

„bezkrytycznym”

pierwszoinstancyjnym

przyjęciu

nie

ustaleń

utrzymuje

się

w konfrontacji z treścią uzasadnienia orzeczenia. Niezgłoszenie w sposób

przewidziany w art. 162 k.p.c. zarzutu uchybienia przepisom postępowania przez

oddalenie wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii instytutu doprowadziło do utraty

prawa powoływania się na takie (ewentualne) uchybienie w dalszym toku

postępowania, również kasacyjnym, gdyż przepis ten dotyczy także decyzji

procesowych sądu w zakresie postępowania dowodowego (por. m.in. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 50/08, OSNC 2009, nr 7-8,

poz. 103 i wyrok z dnia 24 września 2009 r., IV CSK 185/09, OSNC-ZD 2010,

nr B, poz. 65). W konsekwencji, nie została wykazana podstawa naruszenia art.

328 § 1, 378 § 1, 382 i 385 k.p.c. Nie jest też jasne, na czym polegać miało

naruszenie „art. 290 k.p.c. w związku z art. 46 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia

psychicznego”, jeśli uwzględni się, że ten ostatni przepis przewiduje, iż przed

wydaniem postanowienie co do istoty sprawy sąd jest zobowiązany uzyskać opinię

jednego lub kilku biegłych, a w niniejszej sprawie niewątpliwie przeprowadzono

dowód z opinii dwóch biegłych.

Nie można też zgodzić się ze skarżącym, że Sąd drugiej instancji wadliwie

zrozumiał treść i znaczenie normy stanowiącej materialnoprawną podstawę

orzeczenia, czyli art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Przepis ten przewiduje tzw. wnioskowy (w odróżnieniu od nagłego) tryb przyjęcia

do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby chorej psychicznie, której

dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje

znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem, ze względu na to, że umieszczenie chorego w szpitalu bez jego

zgody wiąże się z odstępstwem od zasady swobodnego podejmowania decyzji

co do potrzeby i sposobu leczenia oraz stanowi drastyczną ingerencję w sferę

wolności i nietykalności osobistej człowieka, przepisy stanowiące podstawę takiej

decyzji podlegają wykładni restrykcyjnej i mogą być stosowane tylko dla ochrony

zdrowia i praw tych osób, jeżeli jest to dla osiągnięcia tego celu niezbędne

(por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1996 r., II CRN 81/96,

OSNC 1996, nr 12, poz. 164, z dnia 12 lutego 1997 r., II CKU 72/96, OSNC 1997,

nr 6-7, poz. 84). Wymagane jest także ścisłe interpretowanie pojęcia „znacznego

pogorszenia” stanu zdrowia chorego w wypadku nieprzyjęcia do szpitala

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2009 r., I CSK 402/08,

nie publ., z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK 384/09, nie publ. i z dnia 22 lipca

2010 r., I CSK 234/10, niepubl.). Ten kierunek wykładni został też przyjęty przez

Sąd orzekający w sprawie, z tym jednak zastrzeżeniem, że nie dość wyraźnie

zdystansował się on od wypowiedzi Sądu pierwszej instancji, iż o potrzebie

umieszczenia uczestnika w szpitalu świadczy także to, że jego zachowanie rażąco

odbiega od społecznych oczekiwań, „a wręcz stanowi zagrożenie interesu

społecznego”; należy bowiem wyraźnie podkreślić, że celem zastosowania takiego

środka nie może być ochrona innych przed uciążliwym zachowaniem chorego

(por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2011 r., IV CSK

483/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 12, i orzeczenia tam powołane).

Istota problemu nie dotyczy wykładni przepisu art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy,

lecz jego zastosowania, a ściśle rzecz biorąc - tego, czy został on zastosowany

na podstawie wystarczających po temu ustaleń.

Polska ustawa o ochronie zdrowia psychicznego, w tym jej art. 29 ust. 1 pkt

1, bardzo wąsko, rygorystycznie, określa podstawy przyjęcia osoby chorej do

szpitala psychiatrycznego bez jej zgody. Nie stanowi takiej podstawy ani ustalenie,

że osoba ta wymaga leczenia, ani to, że podjęcie leczenia byłoby dla niej pożądane

i korzystne, ani nawet to, że zaniechanie leczenia szpitalnego spowoduje

pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego. Pomimo więc, że z poczynionych

w sprawie ustaleń wynika, iż wszystkie wymienione elementy w stosunku

do uczestnika zachodzą, nie jest to wystarczające dla stwierdzenia, że kryterium

ustawowe zostało spełnione.

Dodatkowa trudność w sprawie z wniosku o przyjęcie do szpitala bez zgody

chorego wynika ze specyficznego charakteru ustaleń faktycznych, wyrażającego

się w tym, że rozstrzygnięcie opiera się na prognozie, a więc hipotetycznej ocenie

sądu co do mogących w przyszłości nastąpić skutków. Przewidywanie co do

„znacznego pogorszenia” stanu zdrowia ma być, stosownie do wskazania ustawy,

oparte na „dotychczasowym zachowaniu” chorego. Nie budzi wątpliwości,

także ze względu na wymaganie ustawowe (art. 46 ust. 2), że podstawę ustaleń

sądu musi stanowić, między innymi, dowód z opinii lekarzy psychiatrów.

W sprawach tego rodzaju szczególne znaczenie ma umiejętne rozróżnienie

pomiędzy kompetencją biegłego do udzielenia informacji i wiadomości specjalnych

niezbędnych do ustalenia i oceny okoliczności sprawy, a kompetencją sądu, jako

wyłącznie uprawnionego do ustalenia faktów i ocen (także hipotetycznych) na

podstawie tej opinii oraz innych dowodów. Jak wiadomo, sąd nie może opierać

ustaleń na podstawie konkluzji opinii, lecz obowiązany jest zweryfikować

poprawność poszczególnych elementów, prowadzących do wniosków końcowych,

i to sąd powinien wykazać okoliczności uzasadniające przymusowe leczenie

szpitalne. Właściwym kluczem jest tu konkret, czyli wskazanie określonych faktów

stanowiących podstawę wnioskowania, tak przez biegłego, jak i przez sąd.

Tego elementu zabrakło w ustalonej podstawie zaskarżonego postanowienia,

brak jest bowiem precyzyjnego wyjaśnienia, jakie konkretne dotychczasowe

zachowania

uzasadniają

prognozę

znacznego

pogorszenia

stanu

zdrowia

uczestnika w razie nieprzyjęcia do szpitala, na czym konkretnie to pogorszenie

będzie polegać oraz jaki jest sposób leczenia w szpitalu psychiatrycznym.

Stwierdzenie

swoje stanowisko,

przez

wskazując

Sąd,

m.in.

że

„biegły

przekonująco

uzasadnił

na

to,

stan

uczestnika

że

zdrowia

systematycznie się pogarsza, o czym świadczą jego konkretne zachowania (…)”,

nie jest wystarczające w sytuacji, w której nie sprecyzowano, o jakie

„konkretne zachowania” chodzi, a w każdym razie Sąd nie wskazał, jakie działania

uczestnika biegły przyjął za podstawę opinii. Z poczynionych przez Sąd, na

podstawie innych dowodów, ustaleń, wynika, że u uczestnika nasila się

obsesyjne przekonanie o zagrożeniach i przestępczych spiskach, którymi obejmuje

coraz szerszy krąg osób i instytucji publicznych, mnożąc oskarżenia pod ich

adresem w coraz obfitszej korespondencji. Te ogólne stwierdzenia świadczą

niewątpliwie

o rosnącej

uciążliwości

zachowania

uczestnika,

zwłaszcza

w odniesieniu do obiektów jego podejrzliwości i pretensji, co jednak nie jest

tożsame

z

prognozą

znacznego

pogorszenia

stanu

zdrowia

uczestnika.

Należy przy tym zauważyć, że nawet potoczna wiedza jest wystarczająca do

przewidzenia, że brak leczenia choroby prowadzi do jej zaostrzenia, a jednak nie

stanowi to samodzielnej przesłanki poddania osoby uporczywie odmawiającej

poddania się terapii przymusowemu (bez jej zgody) leczeniu psychiatrycznemu.

Poważne znaczenie z rozważanego punktu widzenia miałoby stwierdzenie,

że istnieje obawa podjęcia przez uczestnika próby samobójczej lub agresji

w stosunku innych osób. Te okoliczności są na tle art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy

o ochronie zdrowia psychicznego, w odróżnieniu od jej art. 23, badane

w kontekście zagrożenia znacznym pogorszeniem stanu zdrowia. Hipoteza o takim

zagrożeniu mogłaby być jednak miarodajna tylko wtedy, gdyby zostały wskazane

konkretne podstawy jej sformułowania, natomiast Sąd w tym zakresie poprzestał na

wnioskach opinii. Stan zagrożenia własnemu życiu dotyczy myśli, tendencji

i czynów autoagresywnych, samobójczych, a życiu innych - aktów przemocy

przeciwko nim skierowanym. Jest oczywiste, że przy orzekaniu o przymusowym

leczeniu psychiatrycznym chodzi o prognozę, potencjalną możliwość takiego

zachowania, na podstawie której można zapobiec zrealizowaniu się zagrożenia

w formie rzeczywistego aktu agresji lub autoagresji. Prognoz takich nie można

bagatelizować, a w określonych sytuacjach to raczej niezatrzymanie chorego

w szpitalu psychiatrycznym byłoby niemożliwe do przyjęcia. Jednak, akty agresji

z reguły są poprzedzane sekwencją wydarzeń, które, zwłaszcza dla lekarza

psychiatry, są miarodajnym sygnałem o potencjalnych zagrożeniach aktami

przemocy. Z ustaleń nie wynika, jakie konkretne zachowania uczestnika zostały

uznane (przez biegłego i Sąd) za agresywne i co uzasadnia obawę „dalszego

nasilania się agresji”. W uzasadnieniu jest mowa jedynie o agresji werbalnej, ale też

bez wskazania, by była ona połączona z groźbami zamachu samobójczego lub

aktów przemocy przeciwko innym osobom.

Stwierdzenie, że „nie można „przyjąć, aby uczestnik mógł bez większych

trudności funkcjonować w rodzinie, miejscu zamieszkania i w pracy” nie odpowiada

przesłance ustawowej określonej w art. 29 ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, a samo, nawet

uzasadnione, powołanie się na dobro osoby chorej psychicznie – w kontekście

bardzo wąskiego ujęcia w ustawie przyczyn przymusowej hospitalizacji nie stanowi podstawy nakazania leczenia szpitalnego.

Trudności w prawidłowym funkcjonowaniu w szeroko rozumianym życiu

społecznym,

będące

następstwem

choroby

psychicznej,

nie

świadczą

o wypełnieniu analizowanej przesłanki. Nie ustalono, by uczestnik miał zaburzone

stosunki w rodzinie lub miejscu zamieszkania, a zasadnicze odstępstwo

w stosunku do pożądanej sytuacji życiowej polega na tym, że nie pracuje i jest

uzależniony od pomocy rodziny, co jest stanem wynikającym z choroby

i zjawiskiem często dotyczącym osób chorych psychicznie. Należy przy tym mieć

na względzie, że konieczność przymusowego leczenia była przez Sąd oceniana

jedynie w kontekście art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy, a więc pod kątem zagrożenia

znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego, a nie pod kątem niezdolności

do samodzielnego zaspokajania potrzeb życiowych, o której traktuje art. 29 ust. 1

pkt 2 ustawy.

Mając na względzie, że orzeczenie o przymusowej hospitalizacji może

nastąpić tylko wtedy, gdy przemawiają za tym powody dostatecznie poważne,

by uzasadniały pozbawienia wolności w celu leczenia oraz stwierdziwszy

niedostatek konkretnych ustaleń nieodzownych do oceny spełnienia przesłanek

zastosowania art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego,

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

jw